قىتايدىڭ باس اۋىرۋىنا اينالعان ۇلت ماسەلەلەرى
kerey.kz
ءسىز قىتايدىڭ ۇلت ماسەلەسىنە قاتىستى قاندايدا ءبىر كىتاپتار مەن ماقالالاردى وقىپ كوردىڭىز بە؟ وندا قىتاي عالىمدارى قىتايدىڭ باس اۋىرۋىنا اينالعان ۇلت ماسەلەلەرىنە جان-جاقتى تالداۋ جاسايدى. سول تالداۋلارىندا قىتايدىڭ شەكارا اۋماعىندا قونىستانعان ۇلتتار ماسەلەسىن، ورتالىق ازياداعى ۇلتتاردىڭ قايتا ويانۋ كەزەڭىن جانە ونىڭ قىتايعا جاساعان ىقپالىن جەكە-جەكە زەرتتەپ ساراپقا سالىپ وتىرادى. سول بارىستا كومەسكى تۇردە بولسا دا “قازاق قاۋپى” ماسەلەسىن تىلگە تيەك ەتەدى.
وسىندا قىتايداعى “ۇلت ماسەلەسى” تۋرالى قىتاي ساياساتتانۋشى ماماندارىنىڭ بىرقانشا كىتاپتارىن سالىپ قويدىم. قازاقستانداعى ۇلت ساياساتىنىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى شەكارا اتتاعان ۇلتتارعا (ماسەلەن، قازاقتارعا) ىپقال جاسايما دەگەن سىڭايدا جازىلعان ماقالانى دا اكەلدىم (سۋرەتتە بۇلار كورسەتىلگەن). ارى قاراي زەردەلەپ كورىڭىزدەر، قىتايدا بۇنداي تۇيتكىل (قازاق قاۋپى) بولماسا قىتاي ماماندارى بۇنى تەكتەن تەككە اۋىزعا المايدى عوي.
ارينە، قىتاي ەكونوميكاسى مىعىم، ساياسي ىقپالى جوعارى، كۇش-قۇدىرەتى الەمدەگى ەڭ الپاۋىتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا ەنىپ وتىر. دەيتۇرعانىمەن بۇل قىتاي ەشنارسەنى قاۋىپتەنبەيدى، قىتاي ەشنارسەدەن الاڭدامايدى دەگەندىك ەمەس! قىتاي ءۇشىن قىتايدىڭ ء“تاتتى ۇيقىسىن” قاشىراتىن تالاي ۇلتتىق ماسەلەلەر مەن تۇيتكىلدەر تولىپ جاتىر… سونىڭ ءبىرى قىتايداعى ۇلت ماسەلەسى جانە ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدە ساقتالعان ماسەلەلەر.
قىتاي ۇلت ماسەلەسىن بىرقانشا كاتەگوريالارعا ءبولىپ قاراستىرادى: قىتاي ماسەلەسى; قىتاي ەمەستەر ماسەلەسى; قىتاي ەمەستەردىڭ ۇلت ماسەلەسى; شەكارا اۋماعىنداعى ۇلتتار ماسەلەسى; شەكارا اتتاعان ۇلتتاردىڭ ۇلتتىق ماسەلەسى; ت.ب
قىتايداعى ۇلتتانۋشىلار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ كىتاپ، ماقالالارىن وقىساڭىز قىتاي قوعامىن مۇلدە باسقا قىرىنان تانيتىن بولاسىز. قىتايلار ءاربىر ماسەلەنىڭ بارلىعىن جىپشەلەپ، جىڭىشكەلەپ مارجانعا تىزگەندەي عىپ قۇنىتتاپ جازىپ شىعادى.
قىتاي قازاقستانعا ەكونوميكا (جانە باسقا) جاعىنان كوپ ىقپال جاساپ تۇرعانىمەن، قازاقتاردىڭ دا قىتايعا ىقپالى زور.
قازاقتار- قىتايدا قىتاي مەملەكەتىن قۇرۋشى ەڭ بايىرعى xالىق سانالادى. قازاقتار بىلايشا ايتقاندا قىتايدىڭ ەڭ كونە تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى ەسەپتەلەدى. بىلە بىلسەڭىز، قىتايدا ۇلت دەپ تانۋ ءبىر باسقا، بايىرعى ۇلت دەپ تانۋ ەكىنشى ءبىر باسقا اڭگىمە. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي. مىسالى، ورىس xالقى قىتايدا تىركەلگەن 56 ۇلتتىڭ قۇرامىنا كىرەدى، ال بايىرعى نەمەسە وسى مەملەكەتتى قۇراۋشى، قالىپتاستىرۋشى بايىرعى ۇلت ساناتىنا جاتپايدى. بۇنىمەن قاتار موڭعوليا مەملەكەتىندە دە قازاقتار زاڭدى، بايىرعى ۇلت رەتىندە مويىندالىپ اتازاڭدارىنا ويىپ جازعان. سوسىن، موڭعوليادا قازاقتىڭ ۇلتتىق ايماعى بار. ال ەندى قاراڭىز، قىتاي قازاقستاندا تىركەلگەن زاڭدى، مەملەكەت قۇرۋشى ەڭ بايىرعى xالىق ساناتىنا جاتا ما؟ ارينە جاتپايدى.
قازاقتار- قىتايدا شەكارا اتتاپ قونىس تەپكەن (跨界民族) بايىرعى xالىق ساناتىنا جاتادى. قىتايدا ونداي شەكارا اتتاپ قونىستانعان ۇلتتار ساناتىنا مۇڭعولدار، كارىستەر (Korea) مەن قىرعىزدار، ت.ب كىرەدى. بۇعان xالقىنىڭ 95% قازاقتاردان تۇراتىڭ بايان ولگي ايماعىن قوسىڭىز. موڭعولياداعى قازاق ايماعى، قىتاي شىڭجاڭداعى قازاقتار تاۋەلسىز قازاق ەلىمەن تۇسپا-تۇس، گەوگرافيالىق تۇتاستىعى ءبىر بەلدەۋدە شوعىرلى تۇرعاندىقتان قىتاي ۇلتشىلدارى وسى ءبىرتۇتاس ۇلتتىق بەلدەۋدەن قاتتى الاڭدايدى. قىتاي نازارىنا ىلىككەن ۇيعىر، تيبەتتەردە بۇنداي فاكتى جوق. قازاقستانداعى ۇلتتىق جاڭعىرۋ، ۇلتتىڭ جاڭا ساپاعا ورلەۋىنە قاتىستى قادامدار شىڭجاڭداعى قازاقتارعى جانە وزگەلەرگە ىقپال ەتپەي قويۋى مۇلدە مۇمكىن ەمەس نارسە. ونىڭ ءبىر جاعىندا بۇل ءوڭىر ياعني قازاقتار مەكەندەگەن وڭىرلەر بۇعان دەيىن ۇلت-ازاتتىق كۇرەستەر تولاستاماعان جەر سانالادى. 80-جىلداردان كەيىن قىزىل قىتاي ۇكىمەتىنە قاراتا وق اتقان گومەنداڭ قىتايدىڭ ءبىرسىپىرا اسكەري تۇلعالارى اقتالسا دا قازاقتىڭ كەيبىر اسكەري، مادەني، ساياسي تۇلعالارى ءالى اقتالعان جوق. قىتاي ونداي تۇلعالاردىڭ كوپ دارىپتەلۋىن قالامايدى.
قازاقتار قىتايدا ەڭ بايىرعى زاڭدى تۇلعا بولعانى ءۇشىن جەكە اۆتونوميا الۋىنا مۇمكىندىك تۋدى. ونى قۇرۋدىڭ ءوزى ايىرىم ءبىر تاقىرىپ. بۇگىنگى كۇندەرى اۆتونوميا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي بولماسا دا قىتاي قۇجاتىنا اۆتونوميانىڭ زاڭدى شەكاراسى بەلگىلەندى. قازاقستاندا قىتاي تۇگىل ەشبىر وزگە ۇلتقا اۆتونرميا جوق.
قىتايدا قازاق ءتىلىنىڭ جىلدان جىلعا تارايۋىنا قاراماستان قازاق ءتىلى زاڭدى قۇجاتتا بەلگىلەنگەن اۋماقتىق ماڭىزدى ءتىل. قىتايدىڭ بەلگىلى اۋماعىندا قازاق ءتىلى- ءباسپاسوز، ءبىلىم الۋ، زاڭ-زاكون مەن اقپارات ءتىلى. ال، قازاقستاندا قىتاي ءتىلى- ەشقاشان مەملەكەت قۇجاتىنا ەنبەگەن ءتىل. (بەلگىلى سالادا سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى).
ايتا بەرسەڭىز سالىستىرۋلار كوپ.
قىتاي ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدە ورتالىق ازيا مەن شىڭجاڭعا باسا نازار اۋدارۋىنىڭ سەبەبى انىق. شىڭجاڭ ولكەسى ەۆروپاعا قازاقستان ارقىلى شىعادى (پاكىستان قاراچي وقيعاسىن كەيىن ايتايىق). قازاقستانداعى ارقانداي ۇلتتىق ىزدەنىس قىتايعا تىكە اسەر بەرەدى. ول اسەردى كۇنى بۇرتىن سەزىپ ساراپتاپ وتىرۋ قىتايدىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە ماڭىزدى داعدىعا اينالىپ كەتكەنىن ءبىلۋىمىز كەرەك.
پىكىر قالدىرۋ