Qıtaydıñ bas auıruına aynalğan wlt mäseleleri
kerey.kz
Siz qıtaydıñ wlt mäselesine qatıstı qandayda bir kitaptar men maqalalardı oqıp kördiñiz be? Onda qıtay ğalımdarı qıtaydıñ bas auıruına aynalğan wlt mäselelerine jan-jaqtı taldau jasaydı. Sol taldaularında qıtaydıñ şekara aumağında qonıstanğan wlttar mäselesin, ortalıq aziyadağı wlttardıñ qayta oyanu kezeñin jäne onıñ qıtayğa jasağan ıqpalın jeke-jeke zerttep sarapqa salıp otıradı. Sol barısta kömeski türde bolsa da “Qazaq qaupi” mäselesin tilge tiek etedi.
Osında qıtaydağı “wlt mäselesi” turalı qıtay sayasattanuşı mamandarınıñ birqanşa kitaptarın salıp qoydım. Qazaqstandağı wlt sayasatınıñ Şıñjañ ölkesindegi şekara attağan wlttarğa (mäselen, Qazaqtarğa) ıpqal jasayma degen sıñayda jazılğan maqalanı da äkeldim (surette bwlar körsetilgen). Arı qaray zerdelep köriñizder, qıtayda bwnday tüytkil (Qazaq Qaupi) bolmasa qıtay mamandarı bwnı tekten tekke auızğa almaydı ğoy.
Ärine, qıtay ekonomikası mığım, sayasi ıqpalı joğarı, küş-qwdireti älemdegi eñ alpauıttı elderdiñ qatarına enip otır. Deytwrğanımen bwl qıtay eşnärseni qauiptenbeydi, qıtay eşnärseden alañdamaydı degendik emes! Qıtay üşin qıtaydıñ “tätti wyqısın” qaşıratın talay wlttıq mäseleler men tüytkilder tolıp jatır… sonıñ biri qıtaydağı wlt mäselesi jäne wlt mäselesin şeşude saqtalğan mäseleler.
Qıtay wlt mäselesin birqanşa kategoriyalarğa bölip qarastıradı: qıtay mäselesi; qıtay emester mäselesi; qıtay emesterdiñ wlt mäselesi; şekara aumağındağı wlttar mäselesi; şekara attağan wlttardıñ wlttıq mäselesi; t.b
Qıtaydağı wlttanuşılar men sayasattanuşılardıñ kitap, maqalaların oqısañız qıtay qoğamın mülde basqa qırınan tanitın bolasız. Qıtaylar ärbir mäseleniñ barlığın jipşelep, jiñişkelep marjanğa tizgendey ğıp qwnıttap jazıp şığadı.
Qıtay Qazaqstanğa ekonomika (jäne basqa) jağınan köp ıqpal jasap twrğanımen, Qazaqtardıñ da qıtayğa ıqpalı zor.
Qazaqtar- qıtayda qıtay memleketin qwruşı eñ bayırğı xalıq sanaladı. Qazaqtar bılayşa aytqanda qıtaydıñ eñ köne twrğındarınıñ biri esepteledi. Bile bilseñiz, qıtayda wlt dep tanu bir basqa, bayırğı wlt dep tanu ekinşi bir basqa äñgime. Ekeuiniñ arasındağı ayırmaşılıq jer men köktey. Mısalı, orıs xalqı qıtayda tirkelgen 56 wlttıñ qwramına kiredi, al bayırğı nemese osı memleketti qwrauşı, qalıptastıruşı bayırğı wlt sanatına jatpaydı. Bwnımen qatar Moñğoliya memleketinde de Qazaqtar zañdı, bayırğı wlt retinde moyındalıp atazañdarına oyıp jazğan. Sosın, Moñğoliyada Qazaqtıñ wlttıq aymağı bar. Al endi qarañız, qıtay Qazaqstanda tirkelgen zañdı, memleket qwruşı eñ bayırğı xalıq sanatına jata ma? ärine jatpaydı.
Qazaqtar- qıtayda şekara attap qonıs tepken (跨界民族) bayırğı xalıq sanatına jatadı. Qıtayda onday şekara attap qonıstanğan wlttar sanatına Mwñğoldar, Kärister (Korea) men Qırğızdar, t.b kiredi. Bwğan xalqınıñ 95% Qazaqtardan twratıñ Bayan Ölgiy aymağın qosıñız. Moñğoliyadağı Qazaq aymağı, Qıtay Şıñjañdağı Qazaqtar täuelsiz Qazaq elimen twspa-tws, geografiyalıq twtastığı bir beldeude şoğırlı twrğandıqtan qıtay wltşıldarı osı birtwtas wlttıq beldeuden qattı alañdaydı. Qıtay nazarına ilikken Wyğır, Tibetterde bwnday faktı joq. Qazaqstandağı wlttıq jañğıru, wlttıñ jaña sapağa örleuine qatıstı qadamdar Şıñjañdağı Qazaqtarğı jäne özgelerge ıqpal etpey qoyuı mülde mümkin emes närse. Onıñ bir jağında bwl öñir yağni Qazaqtar mekendegen öñirler bwğan deyin wlt-azattıq kürester tolastamağan jer sanaladı. 80-jıldardan keyin qızıl qıtay ükimetine qarata oq atqan gomendañ qıtaydıñ birsıpıra äskeri twlğaları aqtalsa da qazaqtıñ keybir äskeri, mädeni, sayasi twlğaları äli aqtalğan joq. Qıtay onday twlğalardıñ köp däripteluin qalamaydı.
Qazaqtar qıtayda eñ bayırğı zañdı twlğa bolğanı üşin jeke avtonomiya aluına mümkindik tudı. Onı qwrudıñ özi ayırım bir taqırıp. Bügingi künderi avtonomiya auız toltırıp aytarlıqtay bolmasa da qıtay qwjatına avtonomiyanıñ zañdı şekarası belgilendi. Qazaqstanda qıtay tügil eşbir özge wltqa avtonrmiya joq.
Qıtayda Qazaq tiliniñ jıldan jılğa tarayuına qaramastan Qazaq Tili zañdı qwjatta belgilengen aumaqtıq mañızdı til. Qıtaydıñ belgili aumağında Qazaq Tili- baspasöz, bilim alu, zañ-zakon men aqparat tili. Al, Qazaqstanda qıtay tili- eşqaşan memleket qwjatına enbegen til. (belgili salada swranıs ösip keledi).
Ayta berseñiz salıstırular köp.
Qıtay wlt mäselesin şeşude ortalıq aziya men Şıñjañğa basa nazar audaruınıñ sebebi anıq. Şıñjañ ölkesi evropağa Qazaqstan arqılı şığadı (Pakistan Qaraçi oqiğasın keyin aytayıq). Qazaqstandağı ärqanday wlttıq izdenis Qıtayğa tike äser beredi. Ol äserdi küni bwrtın sezip saraptap otıru qıtaydıñ kündelikti ömirinde mañızdı dağdığa aynalıp ketkenin biluimiz kerek.
Pikir qaldıru