Қытайдың бас ауыруына айналған ұлт мәселелері
kerey.kz
Сіз қытайдың ұлт мәселесіне қатысты қандайда бір кітаптар мен мақалаларды оқып көрдіңіз бе? Онда қытай ғалымдары қытайдың бас ауыруына айналған ұлт мәселелеріне жан-жақты талдау жасайды. Сол талдауларында қытайдың шекара аумағында қоныстанған ұлттар мәселесін, орталық азиядағы ұлттардың қайта ояну кезеңін және оның қытайға жасаған ықпалын жеке-жеке зерттеп сарапқа салып отырады. Сол барыста көмескі түрде болса да “Қазақ қаупі” мәселесін тілге тиек етеді.
Осында қытайдағы “ұлт мәселесі” туралы қытай саясаттанушы мамандарының бірқанша кітаптарын салып қойдым. Қазақстандағы ұлт саясатының Шыңжаң өлкесіндегі шекара аттаған ұлттарға (мәселен, Қазақтарға) ыпқал жасайма деген сыңайда жазылған мақаланы да әкелдім (суретте бұлар көрсетілген). Ары қарай зерделеп көріңіздер, қытайда бұндай түйткіл (Қазақ Қаупі) болмаса қытай мамандары бұны тектен текке ауызға алмайды ғой.
Әрине, қытай экономикасы мығым, саяси ықпалы жоғары, күш-құдіреті әлемдегі ең алпауытты елдердің қатарына еніп отыр. Дейтұрғанымен бұл қытай ешнәрсені қауіптенбейді, қытай ешнәрседен алаңдамайды дегендік емес! Қытай үшін қытайдың “тәтті ұйқысын” қашыратын талай ұлттық мәселелер мен түйткілдер толып жатыр… соның бірі қытайдағы ұлт мәселесі және ұлт мәселесін шешуде сақталған мәселелер.
Қытай ұлт мәселесін бірқанша категорияларға бөліп қарастырады: қытай мәселесі; қытай еместер мәселесі; қытай еместердің ұлт мәселесі; шекара аумағындағы ұлттар мәселесі; шекара аттаған ұлттардың ұлттық мәселесі; т.б
Қытайдағы ұлттанушылар мен саясаттанушылардың кітап, мақалаларын оқысаңыз қытай қоғамын мүлде басқа қырынан танитын боласыз. Қытайлар әрбір мәселенің барлығын жіпшелеп, жіңішкелеп маржанға тізгендей ғып құныттап жазып шығады.
Қытай Қазақстанға экономика (және басқа) жағынан көп ықпал жасап тұрғанымен, Қазақтардың да қытайға ықпалы зор.
Қазақтар- қытайда қытай мемлекетін құрушы ең байырғы xалық саналады. Қазақтар былайша айтқанда қытайдың ең көне тұрғындарының бірі есептеледі. Біле білсеңіз, қытайда ұлт деп тану бір басқа, байырғы ұлт деп тану екінші бір басқа әңгіме. Екеуінің арасындағы айырмашылық жер мен көктей. Мысалы, орыс xалқы қытайда тіркелген 56 ұлттың құрамына кіреді, ал байырғы немесе осы мемлекетті құраушы, қалыптастырушы байырғы ұлт санатына жатпайды. Бұнымен қатар Моңғолия мемлекетінде де Қазақтар заңды, байырғы ұлт ретінде мойындалып атазаңдарына ойып жазған. Сосын, Моңғолияда Қазақтың ұлттық аймағы бар. Ал енді қараңыз, қытай Қазақстанда тіркелген заңды, мемлекет құрушы ең байырғы xалық санатына жата ма? әрине жатпайды.
Қазақтар- қытайда шекара аттап қоныс тепкен (跨界民族) байырғы xалық санатына жатады. Қытайда ондай шекара аттап қоныстанған ұлттар санатына Мұңғолдар, Кәрістер (Korea) мен Қырғыздар, т.б кіреді. Бұған xалқының 95% Қазақтардан тұратың Баян Өлгий аймағын қосыңыз. Моңғолиядағы Қазақ аймағы, Қытай Шыңжаңдағы Қазақтар тәуелсіз Қазақ елімен тұспа-тұс, географиялық тұтастығы бір белдеуде шоғырлы тұрғандықтан қытай ұлтшылдары осы біртұтас ұлттық белдеуден қатты алаңдайды. Қытай назарына іліккен Ұйғыр, Тибеттерде бұндай факты жоқ. Қазақстандағы ұлттық жаңғыру, ұлттың жаңа сапаға өрлеуіне қатысты қадамдар Шыңжаңдағы Қазақтарғы және өзгелерге ықпал етпей қоюы мүлде мүмкін емес нәрсе. Оның бір жағында бұл өңір яғни Қазақтар мекендеген өңірлер бұған дейін ұлт-азаттық күрестер толастамаған жер саналады. 80-жылдардан кейін қызыл қытай үкіметіне қарата оқ атқан гомендаң қытайдың бірсыпыра әскери тұлғалары ақталса да қазақтың кейбір әскери, мәдени, саяси тұлғалары әлі ақталған жоқ. Қытай ондай тұлғалардың көп дәріптелуін қаламайды.
Қазақтар қытайда ең байырғы заңды тұлға болғаны үшін жеке автономия алуына мүмкіндік туды. Оны құрудың өзі айырым бір тақырып. Бүгінгі күндері автономия ауыз толтырып айтарлықтай болмаса да қытай құжатына автономияның заңды шекарасы белгіленді. Қазақстанда қытай түгіл ешбір өзге ұлтқа автонрмия жоқ.
Қытайда Қазақ тілінің жылдан жылға тараюына қарамастан Қазақ Тілі заңды құжатта белгіленген аумақтық маңызды тіл. Қытайдың белгілі аумағында Қазақ Тілі- баспасөз, білім алу, заң-закон мен ақпарат тілі. Ал, Қазақстанда қытай тілі- ешқашан мемлекет құжатына енбеген тіл. (белгілі салада сұраныс өсіп келеді).
Айта берсеңіз салыстырулар көп.
Қытай ұлт мәселесін шешуде орталық азия мен Шыңжаңға баса назар аударуының себебі анық. Шыңжаң өлкесі европаға Қазақстан арқылы шығады (Пакістан Қарачи оқиғасын кейін айтайық). Қазақстандағы әрқандай ұлттық ізденіс Қытайға тіке әсер береді. Ол әсерді күні бұртын сезіп сараптап отыру қытайдың күнделікті өмірінде маңызды дағдыға айналып кеткенін білуіміз керек.
Пікір қалдыру