قاراباي
kerey.kz
…موڭعوليا قازاقتارى اراسىندا اتى اڭىزعا اينالعان ءبىر كىسى ءوتتى، ەسىمى قاراباي،تەگى (تەك ءوزىنىڭ ايتۋى بويىنشا نايمان) سويى بەيمالىم. وتە جۇمباق جان دەسەدى.توبەسىنە كوتەرگەن ءبىر كەپ جۇگى بار،كوبى كىتاپتار دەيدى. كەلگەن جاعى – ءور التاي، سارىسۇمبە. ارعى جاعى كونە قۇلجاعا قاراي سۇلبالاپ كەلگەن ءىزى جاتىر. ءتۇرلى اڭىز، اڭگىمەلەر بويىنشا – قاراباي 1935 جىلى سوۆەتتەر تاراپىنان ستاليندىك ساياسي ناۋبەت قۋدالاۋعا ىلىگىپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن قۇربان. سودان ءور التايعا قاشىپ باس ساۋعالاعان. قاسىندا عۇبايدولدا سادىق دەگەن جورا – جولداسى بولىپتى. دوس بولاتۇرا ەكەۋى ۇنەمى قاجاقتاسىپ جۇرەتىن كورىنەدى.
بۇلار موڭعولدا بەردىقوجا جولتاەۆ، جاعىپار ءتىنالين قاتارلى قازاقستاندىق توپ اعارتۋشىلارمەن ارىپتەس جانە سولاردان ارنايى قولداۋ تاۋىپ قوبدا بەتىنە ەكى دۇركىن كەلىپ، كەتكەن. قاشىپ ءجۇرىپ قۇلجادا، سوڭىرا ديحۋادان پانا تاپقان سەكىلدى. الاش ازاماتتارىمەن شارقي تۇركىستانشىلدارمەن اعارتۋ اياسىندا تىعىز بايلانىس جاساپ تۇراقتايدى دا 1939-1940 جىلدارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ،سارىسۇمبەدەگى ساياسي ازاپتى قاماۋدا 1945 جىلعا دەيىن وتىرعان. قاماۋدا بولعان كەزىندە – رۋى مولقى نۇعىمانۇلى ارداباي (1909 -1990) دەگەن ازاماتپەن اباقتىدا تانىسقان. اردابايدىڭ ايتۋىنشا 1942-1945 جىلى قىركۇيەككە دەيىن تۇرمەدە جۇرگەنىندە قاراباي ناۋاتقا وت جاعىپ، زىنداندى باراققا سۋ تاسۋشى ەكەن.
موڭعوليانىڭ پارتيزاندار قوسىنى جانە شىعىس تۇركىستان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىمەن بىرلەسكەن مايداندا 1945 جىلى تامىزدا سارىسۇمبەنى گومينداننان ازات ەتكەندە ول تۇرمەدەن بوستاندالعان.سول كەزدە 59-60 جاس شاماسىندا ەكەن.بۇل جونىندە ماعان 90 جىلدارى كوپتەگەن پارتيزان كۋاگەرلەر كوپ دالەلدەگەن.اسىرەسە بەلگىلى اقىن دانيال دىكەيۇلى، ارداباي نۇعىمانۇلىنان (ازىراحمەت كۇشىكبايۇلى دا ەرتەرەكتە ايتىپ ءجۇرىپتى) ەستىگەن دەرەك راس دەپ ويلايمىز. قارباي 1945 جىلدان 1963 جىلعا دەيىن بايان-ولگيدە 18 جىل بويى جالعىز باستى ءار جەردە قونا-تۇنەپ ءجۇرىپ 78-گە قاراعان شاعىندا قايتىس بولادى.كوپ ەلمەن ەتەنە جاقىن سويلەسپەيدى كىدى، الباتى جاندارمەن جۋىق ارالاسپاق تۇگىلى جانىنا جۋىتپايدى، كوبىنەسە نايمان جارقىنبايدىڭ بالاسى ۋاتقاننىڭ ۇيىنە بارىپ تۇستەنەدى – ءمىس. جاعالبايلى راحىمنىڭ ايەلى اتەيىمدى (كودەبايقىزى قادي اپا) قارىنداسىم دەپ جان تارتىپ، جاناشىر، قادىر تۇتادى.
زارۋشىلىك ءۇشىن، ىلكىدە ءبىر گاپتىك كىتاپ اشىپ دەم سالاتىنى بار دەسەدى.1948 جىلى جادىك قوجامبەتۇلى ءدوڭتاي موللانىڭ كەنجە قىزى ءشامشيا (1928-2010) قارابايعا تۇتقيىلدان جولىققاندا: “…اس كورمەگەن وبىرداي، ات كورمەگەن توبىرداي” بولىپ ءجۇرمىز دەۋى دە تەگىن پەندەنىڭ ءسوزى ەمەس. موڭعوليانىڭ حالىق ءارتىسى باقىشقىزى قايجامال اپام دا قارابايعا ءوز ۇيىندە تالاي رەت شاي قايناتىپ بەرگەنىن، ول كىسىنىڭ وتە كىنامشىل كىرپياز بولعانىن ايتادى. ەل ىشىندە قارەكەڭ وتە سىيلى،كيەلى ادام سانالسا دا، تەنتەك جاس ءوسپىرىم ۇلدار ونى قىزىقتاپ سوڭىنان تاس جاۋدىراتىن دەيدى.سول كەزدەن باستاپ، “…قارابايدا قاتىن جوق، قاراشا ۇيدە وتىن جوق… ” دەگەن توركىندى ءسوزى ەل ىشىندە ءتامسىل بولىپ جۇرتتىڭ جادىندا قالعان.ويىن بالالارىنىڭ وداعاي قىلىعىنا ونشا رەنجىمەيدى بىراق، كەيدە قاتتى نازالانعاندا قايران شايقى – “قازاقتا ۇل تۋسا – مەنىڭ سورىم…” دەگەن اسا قاناتتى ءسوزىن قايتالايدى ەكەن!؟ سونداعى سوتقار ۇلداردىڭ كوبىنىڭ كوزى ءتىرى.قوبدا وزەنى تاسىپ جاتقاندا قولىنداعى قورجىن – قوسقالاڭىن توبەسىنە قويىپ سۋدان ءجۇزىپ ءوتىپ كەتەتىنى دە اڭىز. بەيباقتىڭ اقىرەتتى سۇيەگىن رۋى نايمان ابىكەي ءورىسبايۇلى ءوز شاڭىراعىنان ارۋلاپ شىعارادى. قاراباي ولەرىندە مەنىڭ قۇلپىتاسىما ەسىمىمدى – “مورجاقىپ” دەپ مورلەڭدەر دەپ وسيەتتەپ، وتىنگەندىكتەن بولار ورگەشەك تاقتايشاعا ەسكىشە توتە جازۋمەن سولاي “مورجاقىپ 1885 -1963″ دەپ ويىپ جازىلعان دەيدى. تاقتايشانى بەرتىن كەلگەنگە دەيىن زيرات باسىنان كورگەندەر كوپ.سوڭىنان جوعالىپ كەتكەن. ەندى باياعى كىتاپتارى قايدا كومىلگەنى ءالى بەيمالىم!؟ قاراباي سوعان قاراعاندا 1885 جىلى قازاق دالاسىندا تۋىپ 1963 جىلى بايان-ولگيدە باقيعا اتانعان. جەرلەنگەن جەرى – بۇگىنگى ولگيدىڭ شىعىس تۇستىگىندەگى “دوستىق شىڭىنا” وتە تاياۋ ورنالاسقان كوپبەيىتتە.
بازبىرەۋلەر – “…سۇراعان راحمەتۇلى – باياعى اۋىس قارابايدى – الاش مىرجاقىپ ەتىپ ءجۇر…” دەيدى ەكەن. مەن ونداي ءسوزدى ەش جەردە ايتقان جوقپىن، الايدا ويلادىم. مۇمكىن…
…كەشكىسىن تىنىعۋدا ەسكى بەلگىلەۋىمەن وسىنى تاۋىپ الدىم. كورگەندەرىمدى كوگەندەپ، مورلەۋىمنىڭ سەبەپكەرى – قىران كوزدى بەيساۋات، قىدىر ءسوزدى كەيقۋات قاراباي (مورجاقىپ) تۋرالى ەدى. ءيا…
سۇراعان راحمەتۇلى
پىكىر قالدىرۋ