استانا جاستارى كەنەسارى ساربازدارى جانە سماعۇل سادۋاقاسۇلىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتى
kerey.kz
بۇگىن استانادا ءوز ەرىكتەرىمەن جينالعان ءبىر توپ جاستار، «قاراوتكەل» كونە زيراتىنا جەرلەنگەن كەنەسارى حاننىڭ اقمولا بەكىنىسىن ازات ەتۋ شايقاسىندا شاھيت بولعان 200 ساربازىنىڭ جانە الاشتىڭ اياۋلى ۇلى سماعۇل سادۋاقاسۇلىنىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ، يگى ءىس-شاراعا مۇرىندىق بولدى.
بۇل يگى شارانىڭ ءداستۇرلى تۇردە جالعاسىن تاپقانىنا وسىمەن ءۇشىنشى جىل. ۇلت ازاتتىعى ءۇشىن جان بەرگەن ەرلەردىڭ باسىنا زيارات ەتۋ، رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – جاستاردىڭ تاريح الدىنداعى بورىشى بولسا كەرەك. ارينە، اتالعان ءىس-شاراعا جينالعان توپتىڭ قاراسى از، شوعىرى سيرەك. دەسە دە، ۋاقىت وتە كەلە بۇل يگى ءىس جالپى حالىقتىق ءتۇس الادى ەگەن ءۇمىت باسىم.
ايتا كەتەيىك، «قاراوتكەل» كونە زيراتى جونىندە كوپتەگەن پىكىرلەر مەن عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەنبەگەن دەرەكتەر بار. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر اتالعان قورىمنىڭ تاريحىن 1609–1962 جىلدار ارالىعى دەپ كورسەتەدى. ال ەندى ءبىر زەرتتەۋشىلەر اتالعان ءتسيفردى دوڭگەلەكتەپ، «قورىم تاريحى 17 عاسىردان باستاۋ الادى» دەپ ءجۇر. بۇل قورىمدا وسى ۋاقىتقا دەيىن بەلگىلى بولعانداي، كەنەسارى حاننىڭ ساربازدارى، بالۋان شولاقتىڭ عاشىعى عاليا تىلەۋقىزىنىڭ مۇردەلەرى عانا جاتقان جوق. زەرتتەۋشىلەر انىقتاعانداي، اتالعان زيراتتا تاۋكە حاننىڭ ۇلى سامەكە، اعا سۇلتان قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندين، بوگەنباي، قابانباي، امانگەلدى باتىرلاردىڭ ساربازدارى، كوپەس بايمۇحامەد قوسشىعۇلوۆ، سامارقان، بۇحار، قازان قالالارىندا تۋعان ءدىني قايراتكەرلەر جەرلەنگەن دەگەن مالىمەتتەر بار. «قاراوتكەل» كونە زيراتى تۇنعان تاريح ەكەنى كورىنىپ تۇر. ونى قۇلىپتاسقا بەدەرلەنگەن اراب، پارسى، كونە شاعاتاي جازۋلارى ايعاقتاپ تۇرعانداي. تۇيسىنگەن جانعا ەسكى تاريحتىڭ ءىزى، بابالار ەرلىگىنىڭ وشپەس رۋحى رۋحاني كۇش بەرەتىندەي.
سونىمەن بىرگە، قۇلىپتاستار مەن وعان جازىلعان جازۋلاردىڭ ەسكىرگەنى كوڭىلگە وكىنىش ۇيالاتتى. بۇل جونىندە بەلگىلى جۋرناليست امانگەلدى قۇرمەتۇلى ءوز پىكىرىن بىلاي ءبىلدىردى:
– جالپى ءبىز، بابالار رۋحىنا قۇرمەت كورسەتۋدىڭ ءسوز جۇزىندىك جاعىن قاتىرامىز. ال ءىس جۇزىندە سول ءسوزىمىزدىڭ ناتيجەسى كورىنەيدى. ويتكەنى، ءىس-ارەكەت جوق. ماسەلەن، وسى زيراتتاعى كەنەسارى حان ساربازدارىنىڭ باسىنا قويىلعان قۇلىپتاستىڭ قاتتى بۇلىنگەنى بايقالادى. شىن مانىندە اتالعان قۇلىپتاس تاريحي ماڭىزى بار ەسكەرتكىش رەتىندە قورعالۋى كەرەك ەمەس پە؟ ءبىز بىلەتىن بۇل قۇلىپتاستىڭ تابىلعانىنا كوپ بولا قويمادى. ارى كەتسە، ەكى-ءۇش جىلدىڭ كولەمى بولدى. وسى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە سالىستىرمالى تۇردە قۇلىپتاستىڭ بۇلىنگەنى، كۇن مەن جەلدىڭ جەمىرە باستاعانى ايقىن كورىنىپ تۇر. سوندىقتان ونىڭ باسىنا قالتقى ورناتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، تۇرىكتەر سوناۋ موڭعولياداعى كۇلتەگىننىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ ۇستىنە ءۇي سالىپ، ءتۇپ نۇسقاسىن سول مۇزەيدىڭ ىشىنە، ال سىرتىنا كوشىرمەسىن قويدى. ماقساتى – اتالعان ەسكەرتكىشتىڭ ءبۇلىنۋىنىڭ الدىن الۋ. بۇل شىن مانىندە موڭعوليا ۇكىمەتىنىڭ نازارىنداعى جۇمىس. بىراق تۇركيا اتا-بابا الدىنداعى پارىزىن تەرەڭ سەزىنىپ، كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ ءبۇلىنۋىنىڭ الدىن الدى. بابالارعا دەگەن قۇرمەتتىڭ شىن ۇلگىسى سول دەپ بىلەمىن. ال ءبىز ازاتتىق ءۇشىن قان كەشكەن بابالارىمىزدىڭ زيراتىنىڭ قايدا ەكەنىن كورىپ-ءبىلىپ تۇرساقتا، باسىنا ءبىر دۇرىس قۇلىپتاس قويا المادىق. بۇل وكىنىشتى جاعداي.
سوندىقتان، «قاراوتكەل» كونە زيراتىنا ورنالاسقان كەناسارى حان ساربازدارىنىڭ باسىنا قويىلعان بەلگىنىڭ ءتۇپ نۇسقاسىن ساقتاي وتىرىپ، قاسىنا تۇسىندىرمە تاقتايشا ورناتۋ كەرەك. ويتكەنى، مۇندا كەلگەن ادام كونە اراب، پارسى، شاعاتاي تىلىندە جازىلعان ءسوزدى وقي المايدى. سول سەبەپتى، كريليتسيامەن «مۇندا كىمدەر جاتىر، ەسكەرتكىش قالاي تابىلدى جانە قاي سوعىستا، قانداي ماڭىزى بار وقيعا كەزىندە قويىلعان قۇلىپتاس ەدى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەتىن تاقتايشا بولعانى دۇرىس. بۇل ىسكە استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ نازار اۋدارۋى كەرەك. جاۋاپتى ورگاندار تەز ارادا نازار اۋدارماسا، ەكى-ءۇش جىلدىڭ كولەمىندە جاڭاعى قۇلىپتاستان ەشقانداي بەلگى كورە المايتىن سياقتىمىز.
اتالعان ءىس-شارانىڭ ءمان-ماڭىزى، جاستارعا بەرەر رۋحاني كومەگى جونىندە اقىن ىقىلاس وجايۇلى ءوز پىكىرىن ورتاعا سالدى:
– بىزدىڭ وسىندا كەلىپ قۇران باعىشتاپ، بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتكەنىمىزگە ءداستۇرلى تۇردە ءۇش جىلعا اياق باستى. بۇل باسىندا «جاس ازامات» جاستار ۇيىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جاسالعان يگى ءىس ەدى. بۇدان بالەندەي ساياسي استار ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، 9-مامىر، تاريحي داتالى كۇن. بۇل كۇنى دۇنيە جۇزىلىك ەكىنشى سوعىسقا قاتىسقان ازاماتتاردى ۇلىقتاۋمەن عانا شەكتەلىپ قالماي، ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن بارلىق باتىر بابالارىمىزدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى، ازاتتىق بارلىعىنا ورتاق دۇنيە، ونىڭ ماسشتابى ۇلكەن.
وزدەرىڭىز ويلاپ كورىڭىزدەرشى، كەنەسارىنىڭ باسى كەشەگى كۇنى (پاتشالىق روسسيا كەزىندە) ۇلىققا كەرەك بولدى. سوندا تاۋەلسىز زاماندا نە ءۇشىن ونىڭ ۇرپاعىنا كەرەك بولماۋى كەرەك. شىعىس حالىقتارىندا مىناداي ءبىر دانالىق ءسوز بار. ايتالىق: «ادامدى توپىراققا جەرلەۋ اسا قۋاتتى بولا قويمايدى، ادامنىڭ تۇلعاسىن توپىراققا ەمەس، كەۋدەسىنە، قانىنا جەرلەۋ كەرەك» دەگەن. كەنەسارى رۋحى، سماعۇل رۋحى ءبىزدىڭ الپىس ەكى تامىرىمىزدىڭ اعىسىندا تۋلاپ جاتۋى ءتيىس. سوندىقتان، وسى ءبىر كۇن ۇلتتىڭ رۋحىن سەرپىلتەتىن كەرەمەت كۇنگە اينالسا دەپ تىلەگىم بار. بۇل ەشقانداي ساياساتقا تومپاق كەلمەيدى. كەرىسىنشە، ۇرپاقتىڭ باباسىنا دەگەن ەرەكشە قۇرمەتىنىڭ كورىنىسى بولار ەدى.
اتالعان شاراعا قاتىسۋشى ەربول راحمەتوللا العان اسەرىمەن بولىسكەن ەدى: – كەشە عانا استاناعا جولىم ءتۇستى. مەن بۇل حاباردى ەربول الشىنبايۇلىنىڭ فەيزبۋكتەگى پاراقشاسىنان كورىپ، كەلىپ وتىرمىن. يگى ءىس-شاراعا مۇرىندىق بولىپ وتىرعان استانا جاستارىنا العىس. مەنىڭ مۇندا كەلگەن ءبىرىنشى ماقساتىم – تاۋەلسىزدىك ءۇشىن جاندارىن قۇربان ەتكەن كەناسارى حان ساربازدارىنىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاۋ، ەكىنشى، الاشتىڭ ەر تۇلعالى، ۇلتشىل ازاماتى سماعۇل سادۋاقاسۇىلىنىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ. بۇل ەلىم دەگەن ءار ادامنىڭ بابالار الدىنداعى ابىرويلى بورىشى دەپ ەسەپتەر ەدىم. مۇنداي شاراعا قاتىسقانىما وتە ريزامىن. سونداي-اق بۇل شارا جالپى حالىقتىڭ جانە بيلىك تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ جاتسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
شاراعا قاتىسۋشى راحات يكىباەۆ «قاراوتكەل» ەسكى قورىمىن قورعاۋدىڭ، ونى كەلەسى ۇرپاققا امان-ەسەن جەتكىزۋدىڭ جالعىز جولى – اتالعان قورىم تۋرالى زاڭ قابىلداۋ ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى:
– قازاقتىڭ دۇنيە تانىمىندا ارۋاقتاردىڭ ورنى ەرەكشە. ولارعا قۇرمەت كورسەتۋ ەجەلدەن بار. سونداي-اق، ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋدا رۋحانياتتىڭ ورنى بولەك. ول رۋحانيايات – ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز، ادەبيەتىمىز، تاريحي مۇرالارىمىز. «قاراوتكەل» ەسكى قورىمى تۇنىپ تۇرعان تاريحي مۇرا. مۇرانى وتكەن ۇرپاقتان الىپ، بايىىپ، دامىتىپ، كەڭەيتىپ، كەلەسى ۇرپاققا تاستاپ كەتۋ – ءبىزدىڭ اتا-بابا الدىنداعى بورىشىمىز. سوندىقتان وسى زيراتتىڭ بولاشعىن ويلايتىن بولساق، وندا ەسكى قورىمدار تۋرالى زاڭ قابىلداۋىمىز كەرەك. ول زاڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ سالت-داستۇرىنە، ادەت-عۇرپىنا، مادەنيەتىنە نەگىزدەلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سونىمەن قاتار، اتالعان زيراتتىڭ حالىقپەن اراقاتىناسى، زيارات ەتۋ مۇمكىندىكتەرى زاڭدا قاراستىرىلۋى كەرەك.
“قاراوتكەل” ەسكى زيراتى – تاريحتىڭ كوزى. وتكەن كۇننەن قالعان بەلگى. سونىمەن بىرگە، بۇل الاشتىڭ ارداقتى ۇلى س. سادۋاقاسۇلىنىڭ سۇيەك كۇلى جاتقان مەكەن. ايتپاقشى، سماعۇل سادۋاقاسۇلىنىڭ سۇيەك كۇلى جاتقان زيراتقا قۇران باعىشتاپ بولىپ، از-كەم اڭگىمەدەن سوڭ، قابىر ماڭايىندا بۇرلەگەن جۋساندى كوزىم شالدى. جۋسان – ۇلتتىق رۋحتىڭ، وتانعا، ەلگە دەگەن ساعىنىشتىڭ سيمۆولى. ءبىر عاسىرعا جۋىق جات جەردىڭ توپىراعىن جامىلعان الاشتىڭ دەگدار ۇلى سماعۇل رۋحى تۋعان جەردىڭ توپىراعىنا جامباسى ءتيىپ، ماۋقى باسىلعانداي. توپىراعى تورقا بولعانداي. تەك، ۇرپاعىنىڭ باسىنا كەلىپ، قۇران باعىشتاعانىن كۇتەتىندەي. ازات سانالى جاستاردى ىزدەيتىندەي. ال الاش بالاسى، اسىل ۇلدارىڭدى جالعىزسىراتپا، رۋحىڭدى ىزدە…!!!
قۇرمانعازى جۇماعۇل
jusan.kz
پىكىر قالدىرۋ