Qazaq handığına 550 jıl

Astana jastarı Kenesarı sarbazdarı jäne Smağwl Säduaqaswlınıñ ruhına tağzım etti

kerey.kz

 |  May 10, 2015

Bügin Astanada öz erikterimen jinalğan bir top jastar, «Qaraötkel» köne ziratına jerlengen Kenesarı hannıñ Aqmola bekinisin azat etu şayqasında şahit bolğan 200 sarbazınıñ jäne alaştıñ ayaulı wlı Smağwl Säduaqaswlınıñ ruhına qwran bağıştap,  igi is-şarağa mwrındıq boldı.

Bwl igi şaranıñ dästürli türde jalğasın tapqanına osımen üşinşi jıl. Wlt azattığı üşin jan bergen erlerdiñ basına ziyarat etu, ruhına tağzım etu – jastardıñ tarih aldındağı borışı bolsa kerek. Ärine, atalğan is-şarağa jinalğan toptıñ qarası az, şoğırı sirek. Dese de, uaqıt öte kele bwl igi is jalpı halıqtıq tüs aladı egen ümit basım.

Ayta keteyik, «Qaraötkel» köne ziratı jöninde köptegen pikirler men ğılımi twrğıdan jüyelenbegen derekter bar. Keybir zertteuşiler atalğan qorımnıñ tarihın  1609–1962 jıldar aralığı dep körsetedi.  Al endi bir zertteuşiler atalğan cifrdi döñgelektep, «qorım tarihı 17 ğasırdan bastau aladı» dep jür.  Bwl qorımda osı uaqıtqa deyin belgili bolğanday, Kenesarı hannıñ sarbazdarı, Baluan şolaqtıñ ğaşığı Ğaliya Tileuqızınıñ mürdeleri ğana jatqan joq. Zertteuşiler anıqtağanday, atalğan ziratta Täuke hannıñ wlı Sämeke, ağa swltan Qoñırqwlja Qwdaymendin, Bögenbay, Qabanbay, Amangeldi batırlardıñ sarbazdarı, köpes Baymwhamed Qosşığwlov, Samarqan, Bwhar, Qazan qalalarında tuğan dini qayratkerler jerlen­gen degen mälimetter bar. «Qaraötkel» köne ziratı twnğan tarih ekeni körinip twr. Onı qwlıptasqa bederlengen Arab, parsı, Köne şağatay jazuları ayğaqtap twrğanday. Tüysingen janğa eski tarihtıñ izi, babalar erliginiñ öşpes ruhı ruhani küş beretindey.

Sonımen birge, qwlıptastar men oğan jazılğan jazulardıñ eskirgeni köñilge ökiniş wyalattı. Bwl jöninde belgili jurnalist Amangeldi Qwrmetwlı öz pikirin bılay bildirdi:

– Jalpı biz, babalar ruhına qwrmet körsetudiñ söz jüzindik jağın qatıramız. Al is jüzinde sol sözimizdiñ nätijesi körineydi. Öytkeni, is-äreket joq. Mäselen, osı zirattağı Kenesarı han sarbazdarınıñ basına qoyılğan qwlıptastıñ qattı bülingeni bayqaladı.  Şın mäninde atalğan qwlıptas tarihi mañızı bar eskertkiş retinde qorğaluı kerek emes pe? Biz biletin bwl qwlıptastıñ tabılğanına köp bola qoymadı. Arı ketse, eki-üş jıldıñ kölemi boldı. Osı az uaqıttıñ işinde salıstırmalı türde qwlıptastıñ bülingeni, kün men jeldiñ jemire bastağanı ayqın körinip twr. Sondıqtan onıñ basına qaltqı ornatu kerek dep oylaymın.

Özderiñiz bilesizder, Türikter sonau Moñğoliyadağı Külteginniñ eskertkişiniñ üstine üy salıp, tüp nwsqasın sol mwzeydiñ işine, al sırtına köşirmesin qoydı. Maqsatı – atalğan eskertkiştiñ bülinuiniñ aldın alu. Bwl şın mäninde Moñğoliya ükimetiniñ nazarındağı jwmıs. Biraq Türkiya ata-baba aldındağı parızın tereñ sezinip, Kültegin eskertkişiniñ bülinuiniñ aldın aldı. Babalarğa degen qwrmettiñ şın ülgisi sol dep bilemin. Al biz azattıq üşin qan keşken babalarımızdıñ ziratınıñ qayda ekenin körip-bilip twrsaqta, basına bir dwrıs qwlıptas qoya almadıq. Bwl ökinişti jağday.

Sondıqtan, «Qaraötkel» köne ziratına ornalasqan Kenasarı han sarbazdarınıñ basına qoyılğan belginiñ tüp nwsqasın saqtay otırıp, qasına tüsindirme taqtayşa ornatu kerek. Öytkeni, mwnda kelgen adam köne arab, parsı, şağatay tilinde jazılğan sözdi oqi almaydı. Sol sebepti, kriliciyamen «Mwnda kimder jatır, eskertkiş qalay tabıldı jäne qay soğısta, qanday mañızı bar oqiğa kezinde qoyılğan qwlıptas edi?» degen swraqtarğa jauap beretin taqtayşa bolğanı dwrıs. Bwl iske Astana qalası äkimdiginiñ nazar audaruı kerek. Jauaptı organdar tez arada nazar audarmasa, eki-üş jıldıñ köleminde jañağı qwlıptastan eşqanday belgi köre almaytın siyaqtımız.

Atalğan is-şaranıñ män-mañızı, jastarğa berer ruhani kömegi jöninde aqın Iqılas Ojaywlı öz pikirin ortağa saldı:

–  Bizdiñ osında kelip qwran bağıştap, babalar ruhına tağzım etkenimizge dästürli türde üş jılğa ayaq bastı. Bwl basında «Jas azamat» jastar wyımınıñ wyımdastıruımen jasalğan igi is edi. Bwdan bälendey sayasi astar izdeudiñ qajeti joq. Özderiñiz bilesizder, 9-mamır, tarihi datalı kün. Bwl küni dünie jüzilik ekinşi soğısqa qatısqan azamattardı wlıqtaumen ğana şektelip qalmay, azattıq üşin küresken barlıq batır babalarımızdıñ ruhına tağzım etuimiz kerek.  Öytkeni, azattıq barlığına ortaq dünie, onıñ masştabı ülken.

Özderiñiz oylap köriñizderşi, Kenesarınıñ bası keşegi küni (patşalıq rossiya kezinde) wlıqqa kerek boldı. Sonda täuelsiz zamanda ne üşin onıñ wrpağına kerek bolmauı kerek. Şığıs halıqtarında mınaday bir danalıq söz bar. Aytalıq: «Adamdı topıraqqa jerleu asa quattı bola qoymaydı, adamnıñ twlğasın topıraqqa emes, keudesine, qanına  jerleu kerek» degen. Kenesarı ruhı, Smağwl ruhı bizdiñ alpıs eki tamırımızdıñ ağısında tulap jatuı tiis.  Sondıqtan, osı bir kün wlttıñ ruhın serpiltetin keremet künge aynalsa dep tilegim bar. Bwl eşqanday sayasatqa tompaq kelmeydi. Kerisinşe, wrpaqtıñ babasına degen erekşe qwrmetiniñ körinisi bolar edi.

Atalğan şarağa qatısuşı Erbol Rahmetolla alğan äserimen bölisken edi: – Keşe ğana Astanağa jolım tüsti. Men bwl habardı Erbol Alşınbaywlınıñ feyzbuktegi paraqşasınan körip, kelip otırmın. Igi is-şarağa mwrındıq bolıp otırğan Astana jastarına alğıs. Meniñ mwnda kelgen birinşi maqsatım – täuelsizdik üşin jandarın qwrban etken Kenasarı han sarbazdarınıñ ruhına qwran bağıştau, ekinşi, alaştıñ er twlğalı, wltşıl azamatı Smağwl Säduaqaswılınıñ ruhına tağzım etu. Bwl elim degen är adamnıñ babalar aldındağı abıroylı borışı dep esepter edim. Mwnday şarağa qatısqanıma öte rizamın. Sonday-aq bwl şara jalpı halıqtıñ jäne bilik tarapınan qoldau tauıp jatsa, nwr üstine nwr bolar edi.

Şarağa qatısuşı Rahat Ikibaev «qaraötkel» eski qorımın qorğaudıñ, onı kelesi wrpaqqa aman-esen jetkizudiñ jalğız jolı – atalğan qorım turalı zañ qabıldau ekenin tilge tiek etti:

– Qazaqtıñ dünie tanımında äruaqtardıñ ornı erekşe. Olarğa  qwrmet körsetu ejelden bar. Sonday-aq, wrpaqtar sabaqtastığın jalğastıruda ruhaniyattıñ ornı bölek. Ol ruhaniyayat – bizdiñ mädenietimiz, ädebietimiz, tarihi mwralarımız. «Qaraötkel» eski qorımı twnıp twrğan tarihi mwra. Mwranı ötken wrpaqtan alıp, bayııp, damıtıp, keñeytip, kelesi wrpaqqa tastap ketu – bizdiñ ata-baba aldındağı borışımız. Sondıqtan osı zirattıñ bolaşğın oylaytın bolsaq, onda eski qorımdar turalı zañ qabıldauımız kerek. Ol zañ ata-babalarımızdıñ salt-dästürine, ädet-ğwrpına, mädenietine negizdelui kerek dep esepteymin. Sonımen qatar, atalğan zirattıñ halıqpen araqatınası, ziyarat etu mümkindikteri zañda qarastırıluı kerek.

“Qaraötkel” eski ziratı – tarihtıñ közi. Ötken künnen qalğan belgi. Sonımen birge, bwl alaştıñ ardaqtı wlı S. Säduaqaswlınıñ süyek küli jatqan meken. Aytpaqşı, Smağwl Säduaqaswlınıñ süyek küli jatqan ziratqa qwran bağıştap bolıp, az-kem äñgimeden soñ, qabir mañayında bürlegen jusandı közim şaldı. Jusan – wlttıq ruhtıñ, otanğa, elge degen sağınıştıñ simvolı. Bir ğasırğa juıq jat jerdiñ topırağın jamılğan Alaştıñ degdar wlı Smağwl ruhı tuğan jerdiñ topırağına jambası tiip, mauqı basılğanday. Topırağı torqa bolğanday. Tek, wrpağınıñ basına kelip, qwran bağıştağanın kütetindey.  Azat sanalı jastardı izdeytindey. Al alaş balası, asıl wldarıñdı jalğızsıratpa, ruhıñdı izde…!!!

 Qwrmanğazı Jwmağwl

jusan.kz