شىڭعىس حاننىڭ اناسى – قوڭىر اۋليە
kerey.kz
تۇركi دۇنيەسiنە تەڭدەسسiز اسىل مۇرا قالدىرعان ۇلى عۇلاما ماحمۇد قاشقاريدىڭ حI عاسىردا جازىلعان “ديۋاني لۇعات ءات تۇرك” كiتابىنىڭ قازاق تiلiندەگi ء“تۇبiرi بiر تۇركi تiلi” (تتت) اتتى قىسقاشا نۇسقاسىندا «ۇزۇك» دەگەن سوزگە «ايەلدەرگە بەرiلەتiن قۇرمەتتi جاناما ەسiم» دەگەن انىقتاما بەرىلگەن. ال، ۇلى شىڭعىس حاننىڭ اناسىنىڭ اتى – وەلۇن ءۇجين. وسىنداعى «ءۇجين» مەن م.قاشقاري سوزدىگىندەگى «ۇزۇك» ءسوزىنىڭ ءوز ارا بايلانىسى بار ما؟ ويتكەنى شىڭعىس حاننىڭ اناسىنىڭ اسقان سۇلۋ، اقىلعا كەن، جىگەرلى دە قايراتتى، قابىلەتتى ادام بولعانى كونە شەجiرەلەردە ايقىن باياندالعان. بۇرىنعى زامانداردا ەلگە تانىمال، بەلگىلى ادامداردىڭ ءاماندا لاقاپ اتپەن ايگiلi بولىپ كەلگەنiن ەسكەرسەك، وەلۇن ءۇجين دە ءدال سونداي لاقاپ ەسiم دەپ جورۋعا بولاتىن سياقتى.
ۇزۇك جانە ءۇجين سوزدەرiنiڭ تۇبiرiندە سينگارمونيالىق قانا وزگەرiس بار. موڭعول تiلiندە كورiكتi, ادەمi, سىمباتتى، سۇلۋ ماعىناسىنداعى سوزدەر ۇنەمi ء“ۇز” تۇبiرiنەن تۋىنداپ جاتادى. مىسالى: ۇزەمج، ۇزەسگەلەن، ۇزەمجتەي. ەگەر ءۇجين ءسوزiنiڭ ءتۇبiرiن ء“ۇز” دەسەك، وندا ءۇجين – كورiكتi دەگەن ماعىناعا ساي كەلەدi.
موڭعول تiلiندە “ز” مەن “ج” دىبىستارى بiر-بiرiنە سۋسىمالى جانە باستاپقى بۋىنداعى داۋىستى دىبىس كەلەسi بۋىندا ساقتالادى، نە جiڭiشكەرەدi. مىسالى: حۇلۇگ، ءتومور، ۇزەگ. بۇلار ايتىلۋىندا حۇلىگ، ءتومىر، ۇزىگ بولىپ ايتىلادى. ولاي بولسا ء“ۇجيندi” ء“ۇزۇن” تۇرiنە كەلتiرۋگە بولادى. ال، م.قاشقاري سوزدىگىندە “ساف التىنداي اق كوڭiل قاتىن التىن ۇزۇك” دەپ اتالادى. ەندەشە «ءۇجين» ءسوزىنىڭ سوڭىنداعى “ن”-نى “گ” نە “ك” بولعان دەپ كورۋگە بولاتىنداي. ال سويلەمدەگi “ساف التىنداي اق كوڭiل” دەگەننiڭ ورنىنا “ساف التىنداي كورiكتi” دەۋ اناعۇرلىم سايكەسiمدi. سوندا التىن ۇزۇك – التىنداي كورiكتi سۇلۋ بولىپ شىعادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: وەلۇن انانىڭ جان-ءتانiنiڭ سۇلۋلىعىنا ساي بەرiلگەن قۇرمەتتi لاۋازىم – وەلۇن ءۇجين – وەلۇن ۇزۇك – وەلۇن سۇلۋ. سونىمەن قاتار «ۇزۇك»، «ءۇجين» سوزدەرiن سارى ۇيعىر تiلiندەگi شاماندىق ۇعىمدا ء“تاڭiر ەلشiسi”، “اۋليە رۋح” مانiنە كەلەتiن “ۇزەن” ءسوزiنiڭ سينگارمونيزم زاڭى بويىنشا وزگەرiسكە تۇسكەن ءتۇرi دەپ قاراۋعا دا بولاتىنداي.
شىڭعىسحان اتا-بابالارىنىڭ ارعى-تەگi اڭىزبەن استاسىپ، ءتاڭiر قۇدiرەتiمەن جارالىپ جاتاتىنىن ەسكەرسەك، ونىڭ اناسى وەلۇن دە قاسيەتتi رۋحتى ادام بولۋى عاجاپ ەمەس. دەمەك، وەلۇن ءۇجين – وەلۇن ۇزۇك – وەلۇن ۇزەن – قازiرگi قازاق ۇعىمىنا كوشiرسەك، وەلۇن اۋليە دەگەنگە سايادى.
تاريحتاعى ەڭ سوڭعى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى ءىلياس ەسەنبەرلين قۇراستىرعان “شىڭعىس حان الەم سىلكىندىرۋشىسى” اتتى كىتاپتا وەلۇن ءۇجين انانى «وەلۋن-ۇجەن»، «ۇجە انا» دەپ جازعان. «ۇجە انا» قازاقتىڭ «اجە»، موڭعولدىڭ «ەجەە»، تۇرىكتىڭ «اننە» دەگەن سوزدەرىنە جاقىن كەلەدى. ال «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىن» ەكى مارتە قازاق تىلىنە اۋدارعان ماعاۋيا سۇلتانياۇلى بولسا «وگەلۇن ءۇجين» دەپ قولدانعان. زاردىحان قيناياتۇلى «شىڭعىس حان جانە قازاق مەملەكەتى» اتتى مونوگرافياسىندا «وگولەڭ ۋجين» دەيدى. مۇحتار ماعاۋين «شىڭعىس حان جانە ونىڭ زامانى» اتتى ەڭبەگىندە «وگەلىن»، «وگەلىن-ايكەن»، «وگەلىن-انا» دەپ اتايدى. دەمەك عىلىمدا بۇل ەسىم ءالى تۇراقتانىپ، ءبىر ىزگە تۇسپەگەن.
ماحمۇد قاشقاري سوزدiگiندە ولەڭ ءشوپ «ءوليان» دەپ اتالادى. ولەڭ – تاۋ باۋرايلارى مەن بوكتەرلەرiندە وسەتiن، مالعا اسا جۇعىمدى، تۇياق تيمەگەن جەرلەردە باسى كۇلتەلەنiپ قوڭىر سامالعا ۇكiدەي ىرعالىپ، بۇكiل بiر بەتتi تولقىن جاۋىپ كەتكەندەي كورiكتi كورiنەتiن، جايدارى جايساڭ جاننىڭ ەسىمىنە ەپيتەت، تەڭەۋ بولا الارلىقتاي وتە بيازى ءشوپ. ەل قۇرمەتiنە بولەنگەن انانى جۇرتتىڭ وسىلاي سۋرەتتەۋi ابدەن مۇمكiن. ادامنىڭ بەرiكتiگiن ەمەنگە، بيiكتiگiن بايتەرەككە، نازiكتiگiن تالعا، سۇلۋلىعىن قايىڭعا، دارالىعىن شىنارعا، يiسiن – دالانىڭ جۋسانىنا تەڭەۋ يiسi تۇركi-موڭعول جۇرتىنا جات قۇبىلىس ەمەس.
قازاق جانعا جايلىلىق پەن جايساڭدىقتى “قوڭىر” سوزiمەن بايلانىستىرىپ جاتادى: قوڭىر كۇز، قوڭىر ءۇن، قويداي قوڭىر، قوڭىر سامال، قوڭىر ولەڭ… ونىڭ ۇستiنە “وەلۇن” جانە ء“وليان” سوزدەرiنىڭ ماعىنالىق جانە دىبىستالۋ جاعى دا بiر-بiرiنەن الشاق ەمەس. ەندەشە، شىڭعىس حاننىڭ اناسىنىڭ اتى وەلۇن ءۇجين تۋما ەسىم ەمەس، لاقاپ اتاۋ وەلۇن اۋليە دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. بۇل قازاق ءتiلىنىڭ بەينەلى “قوڭىر اۋليە” دەگەن اتاۋىمەن جاراسىمدى سايكەسەدى دەگەن قورىتىندىعا كەلەمىز. (سۋرەت اۆتور ارحيۆىنەن الىندى. 1960 جىلدارى تۇسىرىلگەن اجە ب.كۇلاندا).
باقىتبەك ءبامىشۇلى
پىكىر قالدىرۋ