Şıñğıs hannıñ anası – Qoñır äulie
kerey.kz
Türki düniesine teñdessiz asıl mwra qaldırğan wlı ğwlama Mahmwd Qaşqaridıñ HI ğasırda jazılğan “Diuani lwğat ät türk” kitabınıñ qazaq tilindegi “Tübiri bir türki tili” (TTT) attı qısqaşa nwsqasında «üzük» degen sözge «äyelderge beriletin qwrmetti janama esim» degen anıqtama berilgen. Al, Wlı Şıñğıs hannıñ anasınıñ atı – Öelün üjin. Osındağı «üjin» men M.Qaşqari sözdigindegi «üzük» söziniñ öz ara baylanısı bar ma? Öytkeni Şıñğıs hannıñ anasınıñ asqan swlu, aqılğa ken, jigerli de qayrattı, qabiletti adam bolğanı köne şejirelerde ayqın bayandalğan. Bwrınğı zamandarda elge tanımal, belgili adamdardıñ ämanda laqap atpen äygili bolıp kelgenin eskersek, Öelün üjin de däl sonday laqap esim dep joruğa bolatın siyaqtı.
Üzük jäne üjin sözderiniñ tübirinde singarmoniyalıq qana özgeris bar. Moñğol tilinde körikti, ädemi, sımbattı, swlu mağınasındağı sözder ünemi “üz” tübirinen tuındap jatadı. Mısalı: üzemj, üzesgelen, üzemjtey. Eger üjin söziniñ tübirin “üz” desek, onda üjin – körikti degen mağınağa say keledi.
Moñğol tilinde “z” men “j” dıbıstarı bir-birine susımalı jäne bastapqı buındağı dauıstı dıbıs kelesi buında saqtaladı, ne jiñişkeredi. Mısalı: hülüg, tömör, üzeg. Bwlar aytıluında hülig, tömir, üzig bolıp aytıladı. Olay bolsa “üjindi” “üzün” türine keltiruge boladı. Al, M.Qaşqari sözdiginde “saf altınday aq köñil qatın Altın üzük” dep ataladı. Endeşe «üjin» söziniñ soñındağı “n”-nı “g” ne “k” bolğan dep köruge bolatınday. Al söylemdegi “saf altınday aq köñil” degenniñ ornına “saf altınday körikti” deu anağwrlım säykesimdi. Sonda Altın üzük – altınday körikti swlu bolıp şığadı. Bwdan şığatın qorıtındı: Öelün ananıñ jan-täniniñ swlulığına say berilgen qwrmetti lauazım – Öelün üjin – Öelün üzük – Öelün swlu. Sonımen qatar «üzük», «üjin» sözderin sarı wyğır tilindegi şamandıq wğımda “täñir elşisi”, “äulie ruh” mänine keletin “üzen” söziniñ singarmonizm zañı boyınşa özgeriske tüsken türi dep qarauğa da bolatınday.
Şıñğıshan ata-babalarınıñ arğı-tegi añızben astasıp, täñir qwdiretimen jaralıp jatatının eskersek, onıñ anası Öelün de qasietti ruhtı adam boluı ğajap emes. Demek, Öelün üjin – Öelün üzük – Öelün üzen – qazirgi qazaq wğımına köşirsek, Öelün äulie degenge sayadı.
Tarihtağı eñ soñğı eñbekterdiñ biri İliyas Esenberlin qwrastırğan “Şıñğıs han älem silkindiruşisi” attı kitapta Öelün üjin ananı «Oelun-Üjen», «Üje ana» dep jazğan. «Üje ana» qazaqtıñ «äje», moñğoldıñ «ejee», türiktiñ «anne» degen sözderine jaqın keledi. Al «Moñğoldıñ qwpiya şejiresin» eki märte qazaq tiline audarğan Mağauiya Swltaniyawlı bolsa «Ögelün üjin» dep qoldanğan. Zardıhan Qinayatwlı «Şıñğıs han jäne Qazaq memleketi» attı monografiyasında «Ögöleñ Ujin» deydi. Mwhtar Mağauin «Şıñğıs han jäne onıñ zamanı» attı eñbeginde «Ögelin», «Ögelin-äyken», «Ögelin-Ana» dep ataydı. Demek ğılımda bwl esim äli twraqtanıp, bir izge tüspegen.
Mahmwd Qaşqari sözdiginde öleñ şöp «ölyan» dep ataladı. Öleñ – tau baurayları men bökterlerinde ösetin, malğa asa jwğımdı, twyaq timegen jerlerde bası kültelenip qoñır samalğa ükidey ırğalıp, bükil bir betti tolqın jauıp ketkendey körikti körinetin, jaydarı jaysañ jannıñ esimine epitet, teñeu bola alarlıqtay öte biyazı şöp. El qwrmetine bölengen ananı jwrttıñ osılay suretteui äbden mümkin. Adamnıñ beriktigin emenge, biiktigin bäyterekke, näziktigin talğa, swlulığın qayıñğa, daralığın şınarğa, iisin – dalanıñ jusanına teñeu iisi türki-moñğol jwrtına jat qwbılıs emes.
Qazaq janğa jaylılıq pen jaysañdıqtı “qoñır” sözimen baylanıstırıp jatadı: qoñır küz, qoñır ün, qoyday qoñır, qoñır samal, qoñır öleñ… Onıñ üstine “öelün” jäne “ölyan” sözderiniñ mağınalıq jäne dıbıstalu jağı da bir-birinen alşaq emes. Endeşe, Şıñğıs hannıñ anasınıñ atı Öelün üjin tuma esim emes, laqap atau Öelün äulie dep twjırımdauğa boladı. Bwl qazaq tiliniñ beyneli “Qoñır äulie” degen atauımen jarasımdı säykesedi degen qorıtındığa kelemiz. (Suret avtor arhivinen alındı. 1960 jıldarı tüsirilgen Äje B.Külanda).
Baqıtbek Bämişwlı
Pikir qaldıru