الاش ارىستارىنىڭ ارمانى…
kerey.kz
وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا مەملەكەتشىلدىك ۇرانى وياندى. سان عاسىرعا جالعاسقان وتارشىلدىق بۇعاۋدان بوسانۋدىڭ قام-قارەكەتتەرى باستالدى. وسى باياندى ءىستىڭ باسىندا قازاق وقىعاندارى تۇردى. ولار سول ءداۋىردىڭ ەڭ وزىق ءدارىسحانالارىندا ءبىلىم الدى. اتاپ ايتقاندا: قازان ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن احمەت ءبىرىمجانوۆ، مۇحامەدجان قاراباەۆ، سادىق امانجولوۆ، يسا قاشقىنباەۆ، شافقات بەكمۇحامەدوۆتەر، پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى: باقىتجان قاراتاەۆ، باقىتكەرەي قۇلمانوۆ، بارلىبەك سىرتانوۆ، جاھانشا سەيدالين، ايدارحان تۇرلىباەۆ، جانشا دوسمۇحامەدوۆ، مۇستافا شوقاي، جاقىپ اقباەۆ، رايىمجان مارسەكوۆ، سانجار اسفەندياروۆ، حالەل دوسمۇحامەدوۆتەر ەدى. وسىلاردىڭ بارلىعى «الاش» تۋى استىندا بىرىكتى.
الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتى بولشەۆيكتەر ۇسىنعان كەڭەستىك دامۋ باعىتىمەن قاتار دۇنيەگە كەلدى. سوندىقتان دا رەسەيدىڭ بايىرعى وتارلاۋ ساياساتىن ۇستانعان كوممۋنيستەرمەن «ءبىر قازانعا» باستارى سىيعان جوق. تاريحشى مامبەت قويگەلديەۆ الاش ارىستارى باسشىلىققا العان ۇلتتىق دامۋ باعىتى جايىندا: «… ولار قازاق ەلىنىڭ سان عاسىرلىق دامۋ تاجىريبەسىن، سالت-ءداستۇرىن رەۆوليۋتسيالىق ادىسپەن كۇرت وزگەرتۋدى ەمەس، قايتا ولاردى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن، باسقا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءومىر تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ، ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى كوزدەدى. ەڭ نەگىزگىسى، بۇل جول قازاق ەلىنە ءوزىن-ءوزى بيلەۋگە، ءسويتىپ ءوزىنىڭ ىشكى قوعامدىق ماسەلەلەرىن ءوزى شەشۋگە، ءوز اتامەكەنىنە ءوزى يە بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جول ەدى» – دەپ جازادى.
سول سياقتى الاش پارتياسىنىڭ قاتارىنا قانداي ادامدار قابىلدانادى دەگەن پىكىرگە بايلانىستى «قازاق» گازەتىنىڭ 1917 جىلعى 253-ءىنشى سانىندا: «پارتيانىڭ پروگرامماسىن جاقتىرىپ، ءجون كورگەن پروگرامماداعى ماسەلەلەردى ىسكە اينالدىرۋعا تىرىساتىن كىسى كىرەدى. «الاش» باعىتىنان تايمايتىن، وتىرىك ايتپايتىن، جاقىندىق تۋىسقا بۇيرەگى بۇرمايتىن، دۇنيەگە قىزىعىپ ساتىلمايتىن، شىنشىل، ءادىل، تۋرا كىسى وسى پارتياعا كىرەدى. سىرتىن بەرسە ءىشى باسقا، ءتىلىن بەرسە جۇرەگى باسقا بولاتىن، اۋىرلىق كەلسە بۇلت بەرەتىن قورقاق، اينىمالى مىنەزى بار كىسى مۇشەلىككە قابىلدانبايدى» دەپ، ناقپا-ناق كورسەتكەن.
1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن قازاق زيالىلارى كەيبىر نورمالىق قاعيداتتاردىڭ تولىمسىزدىعىنا قاراماي جەكە مەملەكەت قۇرۋدىڭ، اۆتونوميالى رەسپۋبليكا ورناتۋدىڭ قاجەتتىگىن تولىق ءتۇسىندى. وسى جولدا قانداي قيىندىققا تاپ بولسا دا قاجىماي ەڭبەك ەتتى. مۇنداي مۇمكىندىك عاسىردا ءبىر تۋاتىنىن باعامداي الدى. ولار قازاق حالقىنىڭ اۋزىن اققا جەتكىزىپ، باسىنا بۇعاۋلانعان بوداندىق نوقتاسىن سىپىرىپ تاستاۋ وزدەرىنە بەرىلگەن مىندەت دەپ ۇعىندى. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ: «ءار ۇرپاق وزىنە ارتىلعان جۇكتى جەتەر جەرىنە اپارىپ تاستاعانى دۇرىس، ايتپەگەن دە بولاشاق ۇرپاعىمىزعا اسا كوپ جۇك قالدىرىپ كەتەمىز. كەيىنگى ۇرپاق نە العىس، نە قارعىس بەرەتىن الدىمىزدا زور شارتتار بار» دەگەنىن، بۇگىن بىزدەر كورەگەندىك دەمەي نە دەيمىز. سول سياقتى الاشتىڭ تاعى ءبىر ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ تەرگەۋشىگە ايتقان مىنا سوزىنە قاراڭىز: «… مەنىڭ يدەالىم قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن، مادەنيەتىن مۇمكىن بولعانشا كوتەرۋ، ال مۇنىڭ ءوزى يگىلىكتى دامۋدىڭ العىشارتتارى بولعاندىقتان مەن وسى مۇراتتى قانداي بيلىك قامتاماسىز ەتسە سوعان ريزامىن» – دەپتى.
وسى الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ شاڭىراعى استىنا بىرىككەن ۇلت زيالىلارى شىن مانىندە قازاق ۇلتىنىڭ تاريحىندا قايتالانباس تۇلعالار ەدى. بىراق زاماننىڭ قيلى-قيلى وزگەرۋىنە وراي ولار نەبىر قيىن كۇندەردى باستان كەشىردى. اقىرى ءبارى دەرلىك اتىلىپ تىندى. شاقيت كەتتى. ءدال وسى ادامدارداي قازاق حالقىنا ادال ءھام ەسەپسىز قىزمەت ەتەتىن ۇرپاقتىڭ شوعىرى تۋار ياكي تۋماس.
«جاقسىنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەندەي الاش مۇرالارى ءبىزدىڭ ۇلتتىق قازىنامىزعا اينالدى. تاعى دا احاڭ ايتقانداي: «ادامدىقتىڭ ەگىنىن شاشتىم، ەكتىم، كوڭىلىن كوتەرۋگە قۇل حالىقتىڭ…». ءدال وسىندا ايتىلعانداي الاش يدەياسى، مۇراسى، ەڭبەكتەرى، وسيەتتەرى قۇل حالىقتىڭ كوزىن اشپاققا كەرەك.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مامبەت قويگەلديەۆ ءوزىنىڭ كوپ جىلعى زەرتتەۋ نىساناسىنا الاش كوسەمدەرىنىڭ ارەكەتىن ساياسي جانە تاريحي تۇرعىدان قاراستىرىپ كەلگەن عالىم. وسى كىسىنىڭ ايتقانىنا قاراعاندا الاش يدەياسىنا توپتاسقان ۇلتشىل زيالىلاردى كەڭەس بيلىگى قاتاڭ باقىلاۋدىڭ استىندا ۇستاعانى سونشالىق وگپۋ ءبىر جىلدا 4 دۇركىن ستالينگە ەسەپ بەرىپ وتىرعان. 1922 جىلى ءاليحان بوكەيحانوۆتى ماسكەۋگە الىپ بارىپ، ەشقايدا شىعارماي ۇستاعان. ءجوندى جۇمىستا بەرمەگەن. سول كەزدە ەل استاناسى قىزىلورداعا جينالعان قازاق زيالىلارى الەكەڭە ورتاسىنان قارجى جيناپ جىبەرىپ تۇرعان. ءبىز بۇدان نە ۇعامىز؟. بىرىنشىدەن، الاش جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن ارىستاردىڭ ازاتتىق جولىندا قۇرباندىقتان قورىقپاعانىن كورەمىز. ەكىنشىدەن، كەڭەس بيلىگىنە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ۇلت زيالىلارى دا الاش ارىستارىنا بۇيرەگى بۇرىپ تۇرعان سەكىلدى.
وسى ورايدا، «الاش ارىستارىنىڭ كۇرەس جولىنداعى ماقساتى نە؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. ولار اۋەلى، ۇلتتىن وتارشىلىقتان بوساتىپ، ورتا عاسىرلىق مەشەۋلىكتەن قۇتقارماق بولدى. مىسالى: احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ، مەشەۋ، مادەنيەتتى تومەن جۇرت اڭقاۋ، اق كوڭىل، الدانعىش، سەنگىش كەلەدى، دەپ ايتۋىندا ۇلكەن ءمان جاتىر.
ەكىنشى سۇراق: الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتى ۇسىنعان ۇلتتىق يدەيانىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارى قانداي بولدى؟. 1. ولار تاپتىق ءبولىنۋدى (باي، كەدەي، ورتاشا) قولداماعان. 2. جەردى ساتۋعا قارسى بولعان. 3. جەردىڭ استى مەن ۇستىندەگى بايلىق قازاقتىڭ ءتول مەنشىگى دەگەن. 4. ءبىر توقتىنىڭ جۇنىنەن ءبىر جاپىراق بۇل توقىلاتىن بولسا، ول الدىمەن قازاقتىڭ ۇستىنەن تابىلسىن! 5. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولسىن!. 6. مەملەكەت قۇرۋدا ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى ساقتاي وتىرىپ دامىعان جاپونيا ەلىنىڭ تاجىريبەسى قولدانىلسىن!
مىنە بۇل ۇستانىمدار وسىدان 90 جىل بۇرىن الاش ارىستارىنىڭ باعدارى بولعان. بۇل باعدار ارمان كۇيىندە قالدى. قازىرگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك يدەياسىنىڭ ىرگەتاسى وسىلاي بولۋى كەرەك سياقتى.
ءۇشىنشى سۇراق: ەگەر الاشوردا ۇكىمەتى ورناپ، الاش يدەياسى ىسكە اسقان جاعدايدا قازاق حالقى ءۇشىن قانداي يگىلىك بولۋى مۇمكىن؟. تاعى دا عالىمداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك: 1921-22 جىلدارى اشتىقتان 1 ملن. 758 مىڭ قازاق قىرىلىپ قالماس ەدى (وسى دەرەك ءالى ايتىلماي كەلەدى). 1931-32 جىلدارداعى اشتىق بولماس ەدى. قازاق ۇلتتىنىڭ رۋحى ءدال وسىلاي قۇلدىراماس ەدى. قازىرگى ءدۇبارا ءتىلدى تريكومەديالىق جاعداي قالىپتاسپاعان بولار ەدى.
ابزال ساقتاننىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى
پىكىر قالدىرۋ