Alaş arıstarınıñ armanı…
kerey.kz
Ötken ğasırdıñ basında qazaq dalasında memleketşildik wranı oyandı. San ğasırğa jalğasqan otarşıldıq bwğaudan bosanudıñ qam-qareketteri bastaldı. Osı bayandı istiñ basında qazaq oqığandarı twrdı. Olar sol däuirdiñ eñ ozıq därishanalarında bilim aldı. Atap aytqanda: Qazan universitetin bitirgen Ahmet Birimjanov, Mwhamedjan Qarabaev, Sadıq Amanjolov, Isa Qaşqınbaev, Şafqat Bekmwhamedovter, Peterburg universitetiniñ tülekteri: Baqıtjan Qarataev, Baqıtkerey Qwlmanov, Barlıbek Sırtanov, Jahanşa Seydalin, Aydarhan Twrlıbaev, Janşa Dosmwhamedov, Mwstafa Şoqay, Jaqıp Aqbaev, Rayımjan Märsekov, Sanjar Asfendiarov, Halel Dosmwhamedovter edi. Osılardıñ barlığı «Alaş» tuı astında birikti.
Alaş partiyası men Alaşorda ükimeti bolşevikter wsınğan keñestik damu bağıtımen qatar düniege keldi. Sondıqtan da Reseydiñ bayırğı otarlau sayasatın wstanğan kommunistermen «bir qazanğa» bastarı sıyğan joq. Tarihşı Mämbet Qoygeldiev Alaş arıstarı basşılıqqa alğan wlttıq damu bağıtı jayında: «… olar qazaq eliniñ san ğasırlıq damu täjiribesin, salt-dästürin revolyuciyalıq ädispen kürt özgertudi emes, qayta olardı evolyuciyalıq jolmen, basqa örkenietti elderdiñ ömir täjiribesin eskere otırıp, odan äri jetildire tüsudi közdedi. Eñ negizgisi, bwl jol qazaq eline özin-özi bileuge, söytip öziniñ işki qoğamdıq mäselelerin özi şeşuge, öz atamekenine özi ie boluğa mümkindik beretin jol edi» – dep jazadı.
Sol siyaqtı Alaş partiyasınıñ qatarına qanday adamdar qabıldanadı degen pikirge baylanıstı «Qazaq» gazetiniñ 1917 jılğı 253-inşi sanında: «Partiyanıñ programmasın jaqtırıp, jön körgen programmadağı mäselelerdi iske aynaldıruğa tırısatın kisi kiredi. «Alaş» bağıtınan taymaytın, ötirik aytpaytın, jaqındıq tuısqa büyregi bwrmaytın, düniege qızığıp satılmaytın, şınşıl, ädil, tura kisi osı partiyağa kiredi. Sırtın berse işi basqa, tilin berse jüregi basqa bolatın, auırlıq kelse bwlt beretin qorqaq, aynımalı minezi bar kisi müşelikke qabıldanbaydı» dep, naqpa-naq körsetken.
1917 jılğı aqpan töñkerisinen keyin qazaq ziyalıları keybir normalıq qağidattardıñ tolımsızdığına qaramay jeke memleket qwrudıñ, avtonomiyalı respublika ornatudıñ qajettigin tolıq tüsindi. Osı jolda qanday qiındıqqa tap bolsa da qajımay eñbek etti. Mwnday mümkindik ğasırda bir tuatının bağamday aldı. Olar qazaq halqınıñ auzın aqqa jetkizip, basına bwğaulanğan bodandıq noqtasın sıpırıp tastau özderine berilgen mindet dep wğındı. Älihan Bökeyhanovtıñ: «Är wrpaq özine artılğan jükti jeter jerine aparıp tastağanı dwrıs, äytpegen de bolaşaq wrpağımızğa asa köp jük qaldırıp ketemiz. Keyingi wrpaq ne alğıs, ne qarğıs beretin aldımızda zor şarttar bar» degenin, bügin bizder köregendik demey ne deymiz. Sol siyaqtı Alaştıñ tağı bir ardaqtısı Ahmet Baytwrsınovtıñ tergeuşige aytqan mına sözine qarañız: «… Meniñ idealım qazaq halqınıñ twrmıs jağdayın, mädenietin mümkin bolğanşa köteru, al mwnıñ özi igilikti damudıñ alğışarttarı bolğandıqtan men osı mwrattı qanday bilik qamtamasız etse soğan rizamın» – depti.
Osı Alaş partiyası men Alaşorda ükimetiniñ şañırağı astına birikken wlt ziyalıları şın mäninde qazaq wltınıñ tarihında qaytalanbas twlğalar edi. Biraq zamannıñ qilı-qilı özgeruine oray olar nebir qiın künderdi bastan keşirdi. Aqırı bäri derlik atılıp tındı. Şaqit ketti. Däl osı adamdarday qazaq halqına adal häm esepsiz qızmet etetin wrpaqtıñ şoğırı tuar yaki tumas.
«Jaqsınıñ hatı ölmeydi» degendey Alaş mwraları bizdiñ wlttıq qazınamızğa aynaldı. Tağı da Ahañ aytqanday: «Adamdıqtıñ eginin şaştım, ektim, Köñilin köteruge qwl halıqtıñ…». Däl osında aytılğanday Alaş ideyası, mwrası, eñbekteri, ösietteri qwl halıqtıñ közin aşpaqqa kerek.
Tarih ğılımdarınıñ doktorı Mämbet Qoygeldiev öziniñ köp jılğı zertteu nısanasına Alaş kösemderiniñ äreketin sayasi jäne tarihi twrğıdan qarastırıp kelgen ğalım. Osı kisiniñ aytqanına qarağanda Alaş ideyasına toptasqan wltşıl ziyalılardı Keñes biligi qatañ baqılaudıñ astında wstağanı sonşalıq OGPU bir jılda 4 dürkin Stalinge esep berip otırğan. 1922 jılı Älihan Bökeyhanovtı Mäskeuge alıp barıp, eşqayda şığarmay wstağan. Jöndi jwmısta bermegen. Sol kezde el astanası Qızılordağa jinalğan qazaq ziyalıları Älekeñe ortasınan qarjı jinap jiberip twrğan. Biz bwdan ne wğamız?. Birinşiden, Alaş jolında basın bäygege tikken arıstardıñ azattıq jolında qwrbandıqtan qorıqpağanın köremiz. Ekinşiden, Keñes biligine qızmet etip jürgen wlt ziyalıları da Alaş arıstarına büyregi bwrıp twrğan sekildi.
Osı orayda, «Alaş arıstarınıñ küres jolındağı maqsatı ne?» degen zañdı swraq tuadı. Olar äueli, wlttın otarşılıqtan bosatıp, orta ğasırlıq meşeulikten qwtqarmaq boldı. Mısalı: Ahmet Baytwrsınovtıñ, meşeu, mädenietti tömen jwrt añqau, aq köñil, aldanğış, sengiş keledi, dep aytuında ülken män jatır.
Ekinşi swraq: Alaş partiyası men Alaşorda ükimeti wsınğan wlttıq ideyanıñ negizgi wstanımdarı qanday boldı?. 1. Olar taptıq bölinudi (bay, kedey, ortaşa) qoldamağan. 2. Jerdi satuğa qarsı bolğan. 3. Jerdiñ astı men üstindegi baylıq qazaqtıñ töl menşigi degen. 4. Bir toqtınıñ jüninen bir japıraq bwl toqılatın bolsa, ol aldımen qazaqtıñ üstinen tabılsın! 5. Qazaq tili memlekettik til bolsın!. 6. Memleket qwruda wlttıq salt-dästürdi saqtay otırıp damığan Japoniya eliniñ täjiribesi qoldanılsın!
Mine bwl wstanımdar osıdan 90 jıl bwrın Alaş arıstarınıñ bağdarı bolğan. Bwl bağdar arman küyinde qaldı. Qazirgi täuelsiz elimizdiñ memlekettik ideyasınıñ irgetası osılay boluı kerek siyaqtı.
Üşinşi swraq: Eger Alaşorda ükimeti ornap, Alaş ideyası iske asqan jağdayda qazaq halqı üşin qanday igilik boluı mümkin?. Tağı da ğalımdardıñ pikirine süyensek: 1921-22 jıldarı aştıqtan 1 mln. 758 mıñ qazaq qırılıp qalmas edi (osı derek äli aytılmay keledi). 1931-32 jıldardağı aştıq bolmas edi. Qazaq wlttınıñ ruhı däl osılay qwldıramas edi. Qazirgi dübärä tildi trikomediyalıq jağday qalıptaspağan bolar edi.
Abzal Saqtannıñ facebook paraqşasınan alındı
Pikir qaldıru