ساياسات

ءوز تۋىن وزەكتەن تەپكەندەر

kerey.kz

 |  Jun 19, 2015

تالاسقا تۇسسە جان مەن تۋ،
جان ەمەس ماعان كەرەگى –
كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى.

وسى اندەگى تالاسقا ءتۇسىپ وتىرعان تۋدىڭ تاعدىرى تالايدىڭ جانىنا باتىپ جۇرگەنى بەلگىلى. الايدا «جان ەمەس ماعان كەرەگى، كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» بولماي تۇر. جۋىردا الماتى قالاسىنىڭ اباي مەن گاگارين كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا جالاۋ ساتىپ جۇرگەن ازاماتتى بايقاپ قالدىم. قولىندا قازاقستان جالاۋىمەن قوسا، رەسەي تۋىن ۇستاپ الىپتى.

اڭگىمەگە تارتايىن دەسەم سويلەي المايتىنىن ءبىلدىرىپ، ىمداپ كورسەتتى. سوسىن سول ماڭدا ورنالاسقان ساياباقتاعى ورىندىققا جايعاسىپ، ەكەۋمىز ىمداپ بولسا دا ءبىراز اڭگىمەلەستىك. جىگىت بۇل جالاۋلاردى قىتايدان اكەلىپ ساتادى ەكەن. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، الماتىداعى «قازاقستاندىق» وزگە ۇلت وكىلدەرى مەملەكەتتىك جالاۋىمىزدان گورى تەرىستىك كورشىمىزدىڭ تۋىن ساتىپ العاندى ءجون كورەدى. وعان «قازاق جەرىندە وزگە ەلدىڭ تۋىن ساتۋعا بولمايتىنىن» ىممەن ءتۇسىندىردىم. تۇسىنگەن بولۋى كەرەك، 2-3 كۇننەن بەرى سول ماڭنان جىگىتتى كورمەي ءجۇرمىن. وسكەمەننىڭ گالينا ەسىمدى تۇرعىنى ءوز ساياجايىنداعى كوكونىستەرىن جاڭبىردان قورعاۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بىرنەشە تۋىن جيناپ الىپتى. ولاردى قايدان العانى بەلگىسىز. الايدا قىزاناقتى جاڭبىردان قالقالاۋ ءۇشىن جالاۋدان باسقا زاتتاردى پايدالانسا دا بولار ەدى عوي. 1993 جىلى 15 قاراشا كۇنى ءتول اقشامىز – تەڭگە جارىققا شىققاندا تاعدىرىن تاريحي وتانىمەن بايلانىستىراتىن تالاي «قازاقستاندىقتار» تەڭگەمىزدى اتاۋعا نامىس­تانىپ، «رۋبل» دەۋشى ەدى. بۇگىندە مەملەكەتتىك جالاۋىمىزعا دا وسىلاي قىرىن قارايتىن «قازاقستاندىقتار» جەتكىلىكتى.

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى «kz 844 AH 13» مەملەكەتتىك ءنومىرلى قوقىس تاسيتىن كولىكتىڭ جۇمىسشىلارى مەملەكەتتىك تۋمەن قوقىس تاسىپ جۇرگەنى انىقتالدى.

2007 جىلى 4 ماۋسىم كۇنى قابىلدانعان ەلىمىزدىڭ «مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك تۋىن جانە باسقا دا تۋلاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا بiر مەزگiلدە پايدالانۋ» تۋرالى 5-بابىندا بىلاي دەلىنگەن:
«1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك تۋىن شەت مەملەكەتتەردiڭ، قوعامدىق بiرلەستiكتەردiڭ جانە باسقا دا ۇيىمداردىڭ تۋلارىمەن بiر مەزگiلدە كوتەرگەندە (تiككەندە، ورنالاستىرعاندا) قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك تۋىنىڭ كولەمi باسقا تۋلاردىڭ كولەمiنەن كiشi بولماۋعا تيiس.
بۇل رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ مەم­لەكەت­تiك تۋى باسقا تۋلار­دان تومەن ورنالاستىرىلمايدى.
2. قوعامدىق بiرلەستiكتەردiڭ جانە باسقا دا ۇيىمداردىڭ تۋلارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتiك تۋىمەن بiردەي بولماۋعا تيiس».
زاڭنىڭ وسى بابىنا تاعى ءبىر ءۇشىنشى تارماق جەتىسپەي تۇرعانداي كورىنەدى. «ەلىمىزدە شەت مەملەكەتتەردىڭ تۋىن پايدالانعاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك جالاۋى قاتار قولدانىلادى» دەگەن 3-تارماق ەنگىزىلسە، وزگە ەلدىڭ جالاۋىن كوتەرگەن ازاماتتاردىڭ سانى ازايار ما ەدى؟!
ەلىمىزدەگى وزگە ۇلت وكىلدەرى جالاۋىمىزدى مەنسىنبەيدى دەپ وكپەلەپ وتىرعاندا قالىڭ قازاق تۇراتىن شىمكەنت قالاسىنداعى قوقىس تاسىپ جۇرگەن «قاراگوزدەرىمىز» مەملەكەتتىك تۋىمىزدى كەنەپ قاپتىڭ ورنىنا پايدالانىپ، قورلاعانى جانىمىزعا قاتتى باتتى. ارينە، كىنالىلەر جازاسىن الار، الايدا مۇنداي جاعداي ۇنەمى قايتالانىپ كەلەدى. بىلتىر الماتى قالاسىندا جۇك تاسيتىن كولىك جۇرگىزۋشىسى كوك تۋىمىزدى قوقىس جابۋعا پايدالانىپ، اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتىلعان بولاتىن. ەلىمىزدە جىل سايىن 4 ماۋسىم مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى مەرەكەلەنەدى. الايدا وسى مەرەكەنىڭ قارساڭىندا وسىنداي كەلەڭسىز جايتتەر جيىلەپ كەتەدى. نەگە؟

2015 جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن «ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق» تۋرالى كودەكسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرگە قاتىستى باپتارى:

1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تۋىن، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەلتاڭباسىن جانە ولاردىڭ بەينەلەرىن زاڭسىز پايدالانۋ، سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك گيمنىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنىڭ تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ پايدالانۋ جانە ورىنداۋ – ەكى ءجۇز ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش مولشەرىندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى.
2. مەملەكەتتiك رامىزدەردى پايدالانۋ مiندەتتi بولىپ تابىلاتىن جاعدايلاردا ولاردى پايدالانباۋ – لاۋازىمدى ادامدارعا ەكى ءجۇز ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش مولشەرiندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى.
3. وسى باپتىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بولىكتەرىندە كوزدەلگەن، اكىمشىلىك جازا قولدانىلعاننان كەيىن ءبىر جىل ىشىندە قايتالاپ جاسالعان ءىس-ارەكەتتەر – ءتورت ءجۇز ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiش مولشەرiندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى.

مۇرات احماديەۆ، ءماجىلىس دەپۋتاتى:

– ءوز باسىم قازاقستاندا جات ەلدىڭ تۋىن كوتەرۋگە مۇلدەم قارسىمىن. مۇنداي جاعداي باسقا ەلدەردە جوق. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اۋماعىندا تۇرىپ، قالايشا جات ەلدىڭ تۋىن كوككە كوتەرەدى. مەنىڭشە، وسى ماسەلەنى رەتتەيتىن زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىپ، باسقا مەملەكەتتىڭ تۋىن كوتەرۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنۋ كەرەك دەپ سانايمىن. كوك تۋىمىزدى قورلاعان وقيعالار كوپ. جۋىردا شىمكەنتتە تاعى قايتالانعانىنا كۋا بولدىق. مۇنداي ماسقارانى بولاشاقتا بولدىرماۋ ءۇشىن «مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى» زاڭىمىزعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك. ماجىلىستەگى بىرقاتار ارىپتەستەرىم بۇل ماسەلەنى قولدايدى. ولاي بولسا، سول زاڭ جوباسىن كۇتەمىز. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ماجىلىسكە 100-دەن استام زاڭ جوبالارى كەلىپ تۇسەدى. سونىڭ ىشىندە «رامىزدەر تۋرالى» زاڭ جوباسى دا بار.

تۇرسىنبەك ومىرزاقوۆ، ءماجىلىس دەپۋتاتى:

– رامىزدەردى قورلاۋدى توقتاتا الماي وتىرمىز. سەبەبى زاڭىمىز قاتال ەمەس. ارينە، تۋدان قوقىس جينايتىن قاپ جاساعان ادامدى تۇرمەگە قاماۋدىڭ قاجەتى جوق. وسىعان وراي مەنىڭ ءبىر ۇسىنىسىم بار: رامىزدەردى قورلاعان ادامعا اسا مول مولشەردە ايىپپۇل سالۋىمىز كەرەك. ايىپپۇلدىڭ كولەمى جۇزدەگەن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش بولعانى ءجون. بىرىنشىدەن، بۇل تۋدى قورلاعاندارعا ۇلكەن ساباق بولادى. ەكىنشىدەن، بيۋدجەتكە ايتارلىقتاي قارجى تۇسەدى.

شۇعىل تەكسەرۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە شىمكەنت پوليتسەيلەرى مەملەكەتتىك تۋدى اياقاستى ەتكەن ەكى جۇمىسشى مەن جۇرگىزۋشىنى قولعا ءتۇسىردى. وسى كەلەڭسىز جايتقا بايلانىستى قالا اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى.

كالا اكىمىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى نۇرلىبەك جەڭىسبەكتىڭ مالىمدەۋىنشە «وقيعا قالانىڭ ءال فارابي اۋدانىندا بولعان. قوقىس تاسيتىن «844 ان 13» ءنومىرلى جۇك كولىگى «بەك-اسىل سەرۆيس» جشس-عا تيەسىلى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 372-بابىنا سايكەس ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن قورلاۋ 2000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل سالۋمەن نەمەسە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىن اتقارۋى­مەن، ايتپەسە 2 جىلعا دەيىنگى باس بوس­تان­دىعىن شەكتەۋمەن، نە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن جازالانادى».
كوك تۋدى قورلاعاندار قوقىس جينايتىن «بەك-اسىل سەرۆيس» كومپانياسىنىڭ جۇمىسشىلارى ەكەنى انىقتالعانىمەن، مەملەكەتتىك ءرامىزدى قوقىس جاشىگىنە تاستاعان مەكەمە ءالى ىزدەستىرىلىپ جاتىر. كولىكتىڭ 49 جاستاعى جۇرگىزۋشىسى مەن 41 جانە 29 جاستاعى جۇمىسشىلارىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. قازىر ولاردان جاۋاپ الىنۋدا. تەرگەۋ كەزىندە سەرىكتەستىك قىزمەتكەرلەرى وزدەرىنىڭ كىناسىز ەكەنىن ايتىپ اقتالدى. ايتۋلارىنشا، سول جەردە قۇلاپ جاتقان مەملەكەتتىك تۋدىڭ ۇستىنە قوقىس شاشىلىپ كەتىپتى. «ءبىز، كەرىسىنشە، تۋدى تازالادىق» دەيدى كۇدىكتىلەر. ارەكەتتەرى سۋرەتتە انىق كورىنىپ تۇرسا دا، ولار كىناسىن مويىنداعان جوق. جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاعىسى كەلمەسە دە، ولاردىڭ ارقايسىسىنا ءىرى كولەمدە ايىپپۇل سالىنۋى مۇمكىن.