Sayasat

Öz tuın özekten tepkender

kerey.kz

 |  Jun 19, 2015

Talasqa tüsse jan men tu,
Jan emes mağan keregi –
Kök tudıñ jelbiregeni.

Osı ändegi talasqa tüsip otırğan tudıñ tağdırı talaydıñ janına batıp jürgeni belgili. Alayda «jan emes mağan keregi, Kök tudıñ jelbiregeni» bolmay twr. Juırda Almatı qalasınıñ Abay men Gagarin köşeleriniñ qiılısında jalau satıp jürgen azamattı bayqap qaldım. Qolında Qazaqstan jalauımen qosa, Resey tuın wstap alıptı.

Äñgimege tartayın desem söyley almaytının bildirip, ımdap körsetti. Sosın sol mañda ornalasqan sayabaqtağı orındıqqa jayğasıp, ekeumiz ımdap bolsa da biraz äñgimelestik. Jigit bwl jalaulardı Qıtaydan äkelip satadı eken. Onıñ aytuına qarağanda, Almatıdağı «qazaqstandıq» özge wlt ökilderi memlekettik jalauımızdan göri teristik körşimizdiñ tuın satıp alğandı jön köredi. Oğan «qazaq jerinde özge eldiñ tuın satuğa bolmaytının» ımmen tüsindirdim. Tüsingen boluı kerek, 2-3 künnen beri sol mañnan jigitti körmey jürmin. Öskemenniñ Galina esimdi twrğını öz sayajayındağı kökönisterin jañbırdan qorğau üşin elimizdiñ birneşe tuın jinap alıptı. Olardı qaydan alğanı belgisiz. Alayda qızanaqtı jañbırdan qalqalau üşin jalaudan basqa zattardı paydalansa da bolar edi ğoy. 1993 jılı 15 qaraşa küni töl aqşamız – teñge jarıqqa şıqqanda tağdırın tarihi otanımen baylanıstıratın talay «qazaqstandıqtar» teñgemizdi atauğa namıs­tanıp, «rubl'» deuşi edi. Büginde memlekettik jalauımızğa da osılay qırın qaraytın «qazaqstandıqtar» jetkilikti.

Oñtüstik Qazaqstan oblısına qarastı «kz 844 AH 13» memlekettik nömirli qoqıs tasitın köliktiñ jwmısşıları memlekettik tumen qoqıs tasıp jürgeni anıqtaldı.

2007 jılı 4 mausım küni qabıldanğan elimizdiñ «Memlekettik rämizder turalı» Konstituciyalıq Zañınıñ «Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik Tuın jäne basqa da tulardı Qazaqstan Respublikasınıñ aumağında bir mezgilde paydalanu» turalı 5-babında bılay delingen:
«1. Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik Tuın şet memleketterdiñ, qoğamdıq birlestikterdiñ jäne basqa da wyımdardıñ tularımen bir mezgilde kötergende (tikkende, ornalastırğanda) Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik Tuınıñ kölemi basqa tulardıñ köleminen kişi bolmauğa tiis.
Bwl rette Qazaqstan Respublika­sı­nıñ Mem­leket­tik Tuı basqa tular­dan tömen ornalastırılmaydı.
2. Qoğamdıq birlestikterdiñ jäne basqa da wyımdardıñ tuları Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik Tuımen birdey bolmauğa tiis».
Zañnıñ osı babına tağı bir üşinşi tarmaq jetispey twrğanday körinedi. «Elimizde şet memleketterdiñ tuın paydalanğanda Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik jalauı qatar qoldanıladı» degen 3-tarmaq engizilse, özge eldiñ jalauın kötergen azamattardıñ sanı azayar ma edi?!
Elimizdegi özge wlt ökilderi jalauımızdı mensinbeydi dep ökpelep otırğanda qalıñ qazaq twratın Şımkent qalasındağı qoqıs tasıp jürgen «qaragözderimiz» memlekettik tuımızdı kenep qaptıñ ornına paydalanıp, qorlağanı janımızğa qattı battı. Ärine, kinäliler jazasın alar, alayda mwnday jağday ünemi qaytalanıp keledi. Bıltır Almatı qalasında jük tasitın kölik jürgizuşisi kök tuımızdı qoqıs jabuğa paydalanıp, äkimşilik jauapqa tartılğan bolatın. Elimizde jıl sayın 4 mausım Memlekettik rämizder küni merekelenedi. Alayda osı merekeniñ qarsañında osınday keleñsiz jäytter jiilep ketedi. Nege?

2015 jılı 1 qañtardan bastap qoldanısqa engizilgen «Elimizdiñ äkimşilik qwqıq bwzuşılıq» turalı Kodeksiniñ memlekettik rämizderge qatıstı baptarı:

1. Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik Tuın, Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik Eltañbasın jäne olardıñ beynelerin zañsız paydalanu, sonday-aq Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik Gimnin Qazaqstan Respublikası zañnamasınıñ talaptarın bwza otırıp paydalanu jäne orındau – eki jüz aylıq eseptik körsetkiş mölşerinde ayıppwl saluğa äkep soğadı.
2. Memlekettik rämizderdi paydalanu mindetti bolıp tabılatın jağdaylarda olardı paydalanbau – lauazımdı adamdarğa eki jüz aylıq eseptik körsetkiş mölşerinde ayıppwl saluğa äkep soğadı.
3. Osı baptıñ birinşi jäne ekinşi bölikterinde közdelgen, äkimşilik jaza qoldanılğannan keyin bir jıl işinde qaytalap jasalğan is-äreketter – tört jüz aylıq eseptik körsetkiş mölşerinde ayıppwl saluğa äkep soğadı.

Mwrat Ahmadiev, Mäjilis deputatı:

– Öz basım Qazaqstanda jat eldiñ tuın köteruge müldem qarsımın. Mwnday jağday basqa elderde joq. Täuelsiz Qazaqstannıñ aumağında twrıp, qalayşa jat eldiñ tuın kökke köteredi. Meniñşe, osı mäseleni retteytin zañğa özgeris engizip, basqa memlekettiñ tuın köteruge qatañ tıyım salınu kerek dep sanaymın. Kök tuımızdı qorlağan oqiğalar köp. Juırda Şımkentte tağı qaytalanğanına kuä boldıq. Mwnday masqaranı bolaşaqta boldırmau üşin «memlekettik rämizder turalı» zañımızğa özgerister engizu kerek. Mäjilistegi birqatar äriptesterim bwl mäseleni qoldaydı. Olay bolsa, sol zañ jobasın kütemiz. Jıldıñ soñına deyin Mäjiliske 100-den astam zañ jobaları kelip tüsedi. Sonıñ işinde «Rämizder turalı» zañ jobası da bar.

Twrsınbek Ömirzaqov, Mäjilis deputatı:

– Rämizderdi qorlaudı toqtata almay otırmız. Sebebi zañımız qatal emes. Ärine, tudan qoqıs jinaytın qap jasağan adamdı türmege qamaudıñ qajeti joq. Osığan oray meniñ bir wsınısım bar: rämizderdi qorlağan adamğa asa mol mölşerde ayıppwl saluımız kerek. Ayıppwldıñ kölemi jüzdegen aylıq eseptik körsetkiş bolğanı jön. Birinşiden, bwl tudı qorlağandarğa ülken sabaq boladı. Ekinşiden, byudjetke aytarlıqtay qarjı tüsedi.

Şwğıl tekseru jwmıstarı nätijesinde Şımkent policeyleri memlekettik tudı ayaqastı etken eki jwmısşı men jürgizuşini qolğa tüsirdi. Osı keleñsiz jaytqa baylanıstı qala äkiminiñ baspasöz qızmeti arnayı baspasöz mäslihatın ötkizdi.

Kala äkiminiñ baspasöz hatşısı Nwrlıbek Jeñisbektiñ mälimdeuinşe «oqiğa qalanıñ Äl Farabi audanında bolğan. Qoqıs tasitın «844 AN 13» nömirli jük köligi «Bek-Asıl Servis» JŞS-ğa tiesili. Qılmıstıq kodekstiñ 372-babına säykes elimizdiñ memlekettik rämizderin qorlau 2000 aylıq eseptik körsetkişke deyingi mölşerde ayıppwl salumen nemese sol mölşerde tüzeu jwmıstarın atqaruı­men, äytpese 2 jılğa deyingi bas bos­tan­dığın şekteumen, ne sol merzimge bas bostandığınan ayırumen jazalanadı».
Kök tudı qorlağandar qoqıs jinaytın «Bek-Asıl Servis» kompaniyasınıñ jwmısşıları ekeni anıqtalğanımen, memlekettik rämizdi qoqıs jäşigine tastağan mekeme äli izdestirilip jatır. Köliktiñ 49 jastağı jürgizuşisi men 41 jäne 29 jastağı jwmısşılarına qatıstı qılmıstıq is qozğaldı. Qazir olardan jauap alınuda. Tergeu kezinde seriktestik qızmetkerleri özderiniñ kinäsiz ekenin aytıp aqtaldı. Aytularınşa, sol jerde qwlap jatqan memlekettik tudıñ üstine qoqıs şaşılıp ketipti. «Biz, kerisinşe, tudı tazaladıq» deydi küdiktiler. Äreketteri surette anıq körinip twrsa da, olar kinäsin moyındağan joq. Jauapkerşilikti arqalağısı kelmese de, olardıñ ärqaysısına iri kölemde ayıppwl salınuı mümkin.