«جۇرتتىڭ كوپشىلىگى كەرەي حان مەن جانىبەك حاننىڭ جانىنا كەتىپ قالدى»
kerey.kz
قازاق حاندىعى جانە قىتاي دەرەكتەمەلەرى
مەن گەرمانيانىڭ بونن ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا عىلىمي قىزمەتتەمىن. قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى جəنە كۇردەلى، ءəرى اسا قىزىقتى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە حاندىقتىڭ اتالۋى تاقىرىبى جاتادى. تاريحشى عالىمداردىڭ كوبى مىنا پىكىردى قۋاتتايدى: بۇرىن اق وردا مەن ابىلقايىر حاندىعىندا قولدانىلعان «وزبەك-قازاق» دەگەن جالپى اتاۋ ءبىر-بىرىنەن اجىرادى. «قازاق» تەرمينى بىرتە-بىرتە دەشتى قىپشاق پەن جەتىسۋدا قالىپتاسقان حالىقتىڭ تۇراقتى اتىنا اينالدى. «وزبەك» تەرمينى مۇحاممەد شايبانيعا ەرىپ كەتكەن تايپالاردىڭ ەتنيكالىق اتاۋى رەتىندە ورتالىق ازيادا عانا قولدانىلدى. سينولوگ (قىتايتانۋشى) عالىمداردىڭ پىكىرىنشە، قىتاي دەرەكتەمەلەرىندە ەڭ العاش «قازاق» ەتنونيمى مانچجۇرلىك تسين يمپەرياسىنىڭ (1644-1911) XVIII عاسىردىڭ الدىنداعى ورتالىق ازياداعى حالىقارالىق قاتىناستارىنا بايلانىستى ىزدەنىستەر كەزىندە تابىلدى. فرانتسۋز شىعىستانۋشىسى پول پەلليو (1878-1945) تسين دەرەكتەمەلەرىندە كەزىگەتىن قىتايشا حاساكە ەتنونيمى تۇرىكشە «قازاقتىڭ» دىبىستىق اۋدارماسى ەمەس، موڭعولشا حاسەكتىڭ (قازاق ەتنونيمىنىڭ موڭعولشا اتى – ن.ك.) دىبىستىق اۋدارماسى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. مين پاتشالىعىنىڭ ايگىلى وردا حرونيكاسى مين شيلۋ (مين پاتشالىعىنىڭ ناقتى حرونيكالىق جازبالارى، بۇدان بىلاي – مشل) دەرەكتەمەلەرىندە مين ورداسى ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتقان ەلدەردەن سىرت، وزدەرى ەستىپ-بىلگەن ەلدەر، ءتىپتى، قيىرداعى شاعىن يەلىكتەر تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى دەرەكتەر حاتتالعان. مين شيلۋ – قىتايدى 1368 جىلدان 1644 جىلعا دەيىن بيلەگەن، مين پاتشالىعى دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان مەملەكەتتىڭ 15 پاتشاسىنىڭ كۇندەلىكتى شىنايى تاريحىن باياندايتىن 3045 تومدىق مۇراعاتتار جيناعى. وعان ەنگەن مازمۇندار قىتايدىڭ كۇندەلىكتى ديپلوماتيالىق قيمىل-ىستەرىنەن، اكىمشىلىك-جارلىقتارىنان قۇرالعان ءبىرىنشى ماتەريالدار بولىپ تابىلادى. وكىنىشكە قاراي، سينولوگ عالىمدار وسىعان دەيىن قازاقتار تۋرالى ەستەلىكتەردى مشل جازبالارىنان كەزىكتىرمەگەن.
مەنىڭ زەرتتەۋىمشە، مشل دەرەكتەرىندە قازاق حاندىعى تۋرالى مالىمەتتەر كەزدەسەدى (Nurlan Kenzheakhmet, The Qazaq Khanate as Documented in Ming Dynasty Sources. Crossroads — Studies on the History of Exchange Relations in the East Asian World. Vol.8, 2013, 131-156). بۇل دەرەكتەردىڭ سينولوگ عالىمداردىڭ نازارىنا ىلىنبەۋىندە ەكى ءتۇرلى سەبەپ جاتتى: بىرىنشىدەن، ەتنونيم قۇرامىندا كۇردەلى، ەكى ءتۇرلى وقىلاتىن يەروگليفتىڭ بولۋى; ەكىنشىدەن، قازاقتاردىڭ ءاۋ باستا جاي عانا وزبەك نەمەسە وزبەك-قازاق دەپ اتالعانىن ەسكەرمەۋى. كەرەي مەن جəنىبەك حاندار تۇسىنداعى ولار نەگىزىن قالاعان مەملەكەتكە مشل قازاق حاندىعى اتاۋىن قولدانبايدى. مين پاتشالىعىنىڭ وردا تاريحشىلارى قازاق حاندىعىمەن ىرگەلەس باسقا ەلدەردى دە ولاردىڭ قوسالقى اتى بويىنشا نەمەسە وزدەرىنشە اتايدى. مىسالى، اق وردانى توحۋما (تۇقماق), تەمىر اۋلەتى مەملەكەتى مەن مۇحاممەد شايباني مەملەكەتىن سامارقاند، موعولستاندى بەشيبالي (بەشبالىق) نەمەسە يليبالي (ەلبالىق) دەپ اتايدى. وسى سەبەپتەر سالدارىنان مشل-دەگى قازاقتار تۋرالى دەرەكتەر تاريحشىلاردىڭ نازارىنان تىس قالىپ قويعان.
مشل-دە 1453 جىلى اسىبە (وزبەك), 1532 جىلدان باستاپ ەتسزيبە-حاسين دەگەن مەملەكەت حاتتالادى. تۇڭعىش قازاق حانى جانىبەك مشل-دە چجا-ني-بە دەپ اتالسا، شايباني ۇلىسىنىڭ نەگىزىن قالاعان شايباني حان (1451-1510) سامارقاند حانى شا-ي-بە (شاھيبەك) دەلىنەدى دە: «سامارقاند حانى شا-ي-بە قاتارلىلار ماحەيما حوچجە (مۇحاممەد قوجا) قاتارلى ەلشىلەردى جىبەرىپ، جىلقى، تۇيە جانە باسقا تارتۋلار سىيلادى. (وردامىز) ولارعا دارەجەسى بويىنشا تورعىن-تورقا سىيلادى» (مشل، مين ۋتسزۋن شيلۋ، تسزيۋان 44.). شا-ي-بە – شاھيبەك حان، شايباني اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى شايباني حاننىڭ ەندى ءبىر اتى، مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» كىتابىندا شاھيبەك حان دەپ اتالادى.
اسىبە (وزبەك) اتاۋى پارسىشا نەمەسە شاعاتايشا حاتتالۋى بويىنشا (اوزپك) اۋدارىلعانى انىق. مين ينتسزۋن پاتشا تسزينتاي جىلناماسىنىڭ 3 جىلى 12 اي تسزيچوۋ كۇنى (قاڭتاردىڭ 10 جۇلدىزى 1453 جىلى) مين پاتشالىعى ورداسىنا 121 مەملەكەتتەن جانە يەلىكتەن ەلشىلەر كەلەدى. مشل-دەگى ءماتىننىڭ اۋدارماسىندا ول تومەندەگىدەي كورسەتىلگەن:
«قۇمىل چجۋنشۋن (ادال) ۆانى (حانى) داو-ۆاداشيلي (داۆاداشير) مەن توۋمۋسى ء(امىرى) توتوبۋحۋا (توحتوبۋعا), يليبالي (ەلبالىق) جەرىنىڭ حانى ەسيانبۋحۋا (ەسەن-بۇعا) مەن حانشايىمى حۋدۋ-سۋدان (قۇتلىق سۇلتان حانىم), ءامىرى شەلا (شىرا), تۇرفان جەرىنىڭ حانى ەميلي حۋچجە (يمين قوجا) مەن حانشايىمى گۋ-ۆا-ەر سۋتان (گاۋحار سۇلتان), ءامىرى ماما ميەرزا (ماماي مىرزا), چالىش جەرىنىڭ حانشايىمى، ەميلي حۋچجەنىڭ قارىنداسى دالامەن (داۋلات سۇلتان حانىم), ءامىرى دالابە-ەردە (داۋلەتبەردى), توحۋما (تۇقماق) جەرىنىڭ حانى بۋلاحاي (ابىلقايىر), سايلان (سايرام) جەرىنىڭ اكىمى گەلايتان (كەرەي سۇلتان), بادانشا (باداحشان) جەرىنىڭ ءامىرى سۋلۋتان ماحەيمۋ (سۇلتان ماحمۇد), سۋلۋتانيا (سۇلتانيا) جەرىنىڭ ءامىرى سۋ-ەر بۋ ساۆەن، اسىبە (وزبەك) جەرىنىڭ حانى دجانيبە (جانىبەك), شەليۆاننايدين (شيرۆان) جەرىنىڭ حانى سۋتان الي (سۇلتان ءالي), الامۋلا (ۆارامۋلا) جەرىنىڭ حانى سايني-ابۋدين (زاين ءال-ابيدين) مەن ونىڭ ۇلى ادەحانشا (ھاجي حان شاح), سونداي-اق، كاشمير، قاراقوجا، تەليمان (تەرميز), ساولان (ساۋران) قاتارلى 121 جەردىڭ اكىمدەرى پاتشالىعىمىزعا ەلشى جىبەرىپ، جىلقى تارتۋ ەتتى. ولارعا قوناقاسى بەرىلىپ، التىن-كۇمىس، كيىم-كەشەك، تون سيلاندى» (مين شيلۋ، مين ينتسزۋن پاتشانىڭ وردا ەستەلىگى، 224-توم).
جوعارىداعى دەرەكتە اسىبە (وزبەك) حانى جانىبەك موعولستان حانى ەسەن-بۇعامەن، تۇقماق حانى ابىلقايىرمەن قاتار اتالدى. تەمىرلىك جىلنامالاردا ورىس حان ەلى تۇقماق نەمەسە توقماق ۇلىسى دەپ اتالسا، XV-XVI عاسىرلارداعى موڭعول-قىتاي دەرەككوزدەرىندە شىعىس دەشتى قىپشاق نەمەسە اق وردا جالپىلاي توعماع نەمەسە توحەما دەلىنەدى. مۋين اد-دين ناتانزيدىڭ «مۋنتاحاب ات-تاۋاريح-ي مۋيني» («مۋينيدىڭ تاڭدامالى تۋىندىلارى») اتتى شىعارماسىندا اق وردا «ۇلۇس-ي تۇقماق» (ūlūs-i Tūqmāq) دەپ اتادى. ابىلقايىر حان يەلىكتەرى دە تۇقماقپەن بايلانىستىرادى. مىسالى، ماحمۋد بەن ۆالي سەكىلدى وتە سەنىمدى دەرەكتەر اۆتورلارى ابىلقايىر حان ماڭىنا توپتاسقان اسكەردى «تۇقماق اسكەرى» دەپ اتايدى. XVI عاسىرداعى بۋدديستىك موڭعول جىلنامالارىندا دەشتى قىپشاق نەمەسە جوشى ۇلىسى توعماع (Toγmaγ) دەپ اتالدى. اق وردانى 1413-1415 جىلدارى شاحرۋحقا ەلشىلىككە بارعان قىتاي ەلشىسى چەن چەن (1365-1457) توحەما (تۇقماق) دەپتى. ەلىنە قايتقان سوڭ، اتالمىش ەلشى پاتشاسىنا بەرگەن ەسەبىندە تۇقماق ەلىن ياڭىنىڭ (تارازدىڭ) سولتۇستىك باتىسىندا دەيدى. ونىڭ ەسەبى مشل جيناعىنا ەنگىزىلگەن.
مشل دەرەگىنە سۇيەنسەك، تۇقماق ەلى 1415 جىلدان باستاپ اتالادى. ونداعى تۇقماق تۋرالى مالىمەت 1456 جىلعا دەيىن سوزىلادى 1447 جىلى تۇقماق ەلىنىڭ ماحەيما (مۇحاممەد) دەگەن پاتشاسى مين پاتشالىعىنا ەلشى جىبەرىپتى. تاريحي دەرەكتەردە، 1431 جىلى ابىلقايىر حان ەكريتۋپتە توقا-تەمىرلىك كىشى مۇحاممەد حاننىڭ ۇلدارى ماحمۇد حانمەن جانە احمەد حانمەن شايقاسادى. ابىلقايىر وردا-بازاردى باسىپ الادى. الايدا، كوپ ۇزاماي ماحمۇد پەن احمەد ءوز بيلىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرەدى. ەكري-تۋپ نەمەسە ايكري-تۋۆ ءتوپونيمىن تاريحشىلار ءار جەردەن ىزدەيدى. ورتاعاسىرلىق تۇركى تىلىندە ەكري نەمەسە ايكري «ءيىر» دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن ەسكەرسەك، مۇنى ءيىر-تۋپ نەمەسە اير-تۋۆ دەپ جاڭعىرتۋعا بولادى. قازىرگى ۇلىتاۋدىڭ ماڭىنداعى ايىرتاۋ دەگەن جەر. وردا-بازاردى قازاق عالىمدارى كەنگىر وزەنى الابىنا، ۇلىتاۋ وڭىرىنە تەليدى. مين شيلۋ-دا كەزىگەتىن تۇقماق حانى وسى مۇحاممەد حان بولۋى مۇمكىن. قىتايعا جىبەرگەن ەلشىلەر جولىنا ءبىرتالاي ۋاقىت كەتەتىنىن ەسكەرسەك، مۇحاممەدحان ەلشىلەرىن ءابىلقايىر شاپقىنشىلىعىنان ءسال بۇرىن قىتايعا جىبەرگەن. ءابىلقايىردىڭ بيلىگى ورتالىق قازاقستاندا ورناعان سوڭ، ول مشل-دە 1453 جىلدان تۇقماق حانى دەپ اتالا باستايدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي، اق وردا شىعىس دەرەكتەرىندە تۇقماق دەپ اتالۋدان سىرت، وزبەك ۇلىسى نەمەسە وزبەكستان دەپ تە اتالدى. وكىنىشكە قاراي، وزبەك نەمەسە وزبەكستان اتاۋىن قازىر كوبىنەسە ابىلقايىر حاندىعىنا تەلىپ ءجۇر. تاريحشىلاردىڭ كوبى 1446 جىلى ابىلقايىر سىعاناقتى باسىپ العان سوڭ، بۇكىل دەشتى قىپشاق ونىڭ قول استىنا بىرىكتى دەگەن كوزقاراستا. وسى ارادا ەسكەرتە كەتەتىن جايت، 1428 جىلى ابىلقايىر چيمگي تۇرادا (قازىرگى رەسەيدەگى تۇمەن قالاسىنىڭ ماڭىندا) حان تاعىنا وتىرعاننان باستاپ، 1446 جىلى سىعاناقتى باسىپ العانعا دەيىن ونىڭ بيلىگى باراق حاننىڭ بۇرىنعى يەلىگىنە جۇرمەگەن. ونى مۇحاممەدحان بيلەگەن.
مشل حرونيكاسىنداعى دەرەكتەردىڭ ەرەكشەلىگى مىنادا: مين پاتشالىعىنىڭ وردا ۇلىقتارى جىبەرگەن ەلدەردىڭ ناقتى جاعدايىن ولاردىڭ ەلشىلەرى كەلگەندى انىقتاپ، ءبىلىپ وتىرعان. مىسالى، قۇمىل ارقىلى كەلەتىن ەلشىلەردى الدىمەن تسزيايۋيگۋان قامالىنىڭ (مين پاتشالىعىنىڭ باتىس شەكارا قاقپاسى، قۇمىلدىڭ شىعىسىندا) ماڭىندا بىرەر اي كىدىرتىپ، ولاردان ءوز ەلى تۋرالى ناقتى مالىمەتتەر العان سوڭ، استاناسى پەكينگە قاراي جونەلتكەن. ولاردىڭ بيلەۋشىلەرىن ءوز تىلدەرىنە قاراي ۆان (حان نەمەسە پاتشا), توۋ-مۋ ء(امىر نەمەسە ەلاعالارى) دەگەن قاتاڭ دارەجەمەن اتاعان. سوندىقتان، ابىلقايىر سىعاناقتى باسىپ العان سوڭ، سىر بويىندا نەمەسە جەتىسۋدا تاۋەلسىز قازاق حاندىعىنىڭ ءومىر سۇرگەنى شىندىق. ويتكەنى، قىتايلار جانىبەك حاندى تەگىننەن تەگىن وزبەك پاتشاسى نەمەسە حانى دەپ اتامايدى. جانىبەك حاننىڭ ەلشىلەرى مين پاتشالىعى ورداسىنا وزدەرىن وزبەك ۇلىسىنان كەلگەندىگىن مالىمدەگەن.
مشل دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، ابىلقايىر حان تۇسىندا وزبەك اتاۋى تەك باراق حان ۇرپاقتارىنا ءتان بولعان سەكىلدى. مشل دەرەگىنە سۇيەنسەك، كەرەي مەن ءابۋ سايد (جانىبەكتىڭ مۇسىلمانشا اتى) 1447 جىلى مين پاتشالىعىنا موعولستان مەملەكەتىنىڭ اتىمەن ەلشى جىبەرەدى. مشل-دە ولاردى موعولستان ۇلىسىنىڭ امىرلەرى (توۋ-مۋ) دەپ اتايدى: «قۇمىل چجۋنشۋن ۆانى (ادال حانى) داۆاداشير مىڭباسى ماحمۇد، ت.ب.، يليبالي ۇلىسىنىڭ توۋمۋلارى (امىرلەرى) گەلاي (كەرەي) مەن بۋسا-ي ء(ابۋ سايد) قاتارلىلار مىڭباسى ءالي، ت.ب. جىبەرىپ جىلقى تارتۋ ەتتى. (وردامىز ولارعا) ءتۇستى اقشا، تورعىن-تورقا سىيلادى، سونداي-اق، ماحمۇد قاتارلىلارعا پاتشا جارلىعى مەن ءتۇستى اقشا تابىس ەتىپ، ونى ادال حانعا جانە كەرەي، ءابۋ سايدكە جەتكىزۋدى ۇيعاردى» (مشل، مين ينتسزۋن شيلۋ، تسزيۋان 159.). ال تسزياتسزين جىلناماسىنىڭ 11 جىلى ەكىنشى اي تسزيچوۋ كۇنگى (19 ناۋرىز، 1532) وردا ەستەلىگىندە ەتسزيبە-حاسين ەلىنەن مين پاتشالىعى ورداسىنا ەلشى كەلەدى: «تۇرفاننان سۇلتان مانسۋر، تيانفاننان (ارابيادان) جالال اد-دين، ت.ب.، سامارقاندتان سۇلتان ءابۋ سايد، ت.ب.، قۇمىل ۆەيىنان (قورعانىس ورنىنان) مۇراگەر تۇتىق مير ماحمۇد، ت.ب.، سونداي-اق، ەتسزيبە-حاسين قاتارلى ەلدەر ەلشىلەر جىبەرىپ تارتۋ-تارالعى سىيلاپ، العىستارىن ءبىلدىردى، جيىنى 400-دەن استام ادام كەلدى» (مشل، مين شيتسزۋن شيلۋ، تسزيۋان 135.). ەتسزيبە-حاسين ەلى تۋرالى جوعارىداعى دەرەكتە بىلاي ەسكەرتپە بەرىلەدى: «ەتسزيبە-حاسين ەلىنە كەلسەك، ولار مۇسىلمان تاتارلار. كوپتەن بەرى ەلشى جىبەرىپ، تارتۋ-تارالعى سىيلاماعان، قازىر ەلۋدەن استام ادامىن جىبەرىپتى، تۇرفان تايپالارى ولاردىڭ اتىن جامىلىپ كەلگەن بولۋى مۇمكىن» (مشل، مين شيتسزۋن شيلۋ، تسزيۋان 135.). وسىدان مين پاتشالىعىنىڭ وردا تاريحشىلارىنىڭ ەتسزيبە-حاسين تۋرالى كوپ مالىمەتتەر بىلمەيتىنىن اڭعارۋعا بولادى.
مشل-ءدىڭ وزبەك-قازاق تۋرالى مالىمەتى 1537 جىلعا دەيىن سوزىلادى. ەندى قىتاي اۆتورىنىڭ ەتسزيبە-حاسين دەگەن سوزىنە تالداۋ جاساپ، تۇسىنىكتەمە بەرەلىك. 1574 جىلى جازىلعان «شۋيۋي چجوۋتسزى لۋ» («شالعايداعى ەلدەر تۋرالى دەرەكتەر») دەگەن ەڭبەكتىڭ اۆتورى يان تسۋنتسزيان ەتسزيبە-حاسين ەلى تۋرالى مىناداي انىقتاما بەرەدى: «حاسين پاتشاسى بۇرىن سامارقاندتىڭ سولتۇستىگىندەگى ەتسزيبە تەرريتورياسىندا تۇراتىن، ەستۋىمىزشە ولار جارتىلاي داتسزى (تاتار) ەكەن. وسىدان بۇرىن تۇرسىن دەگەن ەلشىسىن جىبەرىپ تارتۋ-تارالعى سىيلاعان. مۇراعاتتاعى مالىمەتتەردى اقتارساق، قازىرگى حاسين دەپ جۇرگەنىمىز بۇرىنعى حاسين ەكەن. سول كەزدە سولتۇستىك تاۋ جاق وسىلاي اتالعان، قازىر جەردىڭ اتى بويىنشا ەتسزيبە دەپ اتالدى». ەتسزيبە-حاسين دەپ مين ورداسىنىڭ وزبەك-قازاقتاردى ايتىپ وتىرعانىندا داۋ جوق. 1533 جىلى 19 جەلتوقسان كۇنگى مشل دەرەگىندە مىناداي جازىلعان: «باتىس وڭىردەگى ەتسزيبە-حاسين ۆان (حان) جىبەرگەن ەلشى شەتەلشە جازىلعان 29 مالىمدەمەنى الىپ، قىتاي ەلىنەن جىبەك، اقشا جانە باسقا زاتتاردى بەرۋدى تالاپ ەتتى. جارلىق شىعارىلىپ كەزدەمە، تورعىن، شاي، ءدارى-دارمەك قاتارلى زاتتار بەرىلدى» (مين شيلۋ. مين شيتسزۋن شيلۋ. تسز.157). وزبەك-قازاق ەتنونيمىنىڭ شىعۋ تاريحىن انىقتاۋدا شاحرۋحتىڭ وردا تاريحشىسى ابد ار-رازاق سامارقانديدىڭ (1413-1482) «ماتلا اس-ساداين ۆا مادجاما ال-باحراين» («ەكى باقىتتى جۇلدىزدىڭ شىققان جəنە ەكى تەڭىزدىڭ قوسىلعان جەرى») اتتى ەڭبەگىنىڭ ءرولى ەرەكشە. ءوز ەڭبەگىندە اۆتور شىعىس دەشتى قىپشاقتىڭ بارلىق تۇرعىندارىن جالپىلاما اتاۋمەن وزبەكتەر، ەلىن – وزبەكتەر ەلى، وزبەك ۇلىسى، ال بيلەۋشىلەرىن – وزبەك ەلىنىڭ پاتشاسى دەپ ءجيى اتايدى. ابد ار-رازاق سامارقاندي ەڭبەگىندە 1440-1441 جىلداردان باستاپ قازاق بولعان وزبەكتەر شاحرۋحتىڭ قول استىنداعى مازانداران ولكەسىن شاپقانى جايلى دەرەكتەر كەزىگەدى. 1447-1448 جىلدارى شاحرۋح امىرلەرىنە دەشتى قىپشاق جاعىنان كەلەتىن وزبەك-قازاق جاساقتارى تۋرالى مالىمەت بەرىپ تۇرۋ تۋرالى جارلىق شىعارادى [(ابد ار-رازاق سامارقاندي. مەستا ۆوسحودا دۆۋح سچاستليۆىح زۆەزد ي مەستا سليانيا دۆۋح مورەي (مۋنتاحاب ات-تاۆاريح-ي مۋ‛يني) // سبورنيك ماتەريالوۆ، وتنوسياششيحسيا ك يستوري زولوتوي وردى. ت. II. يزۆلەچەنيا يز پەرسيدسكيح سوچينەني، سوبراننىە ۆ.گ.تيزەنگاۋزەنوم ي وبرابوتاننىە ا.ا.روماسكەۆيچەم ي س.ل.ۆولينىم. م.; ل.، 1941, 198 (اۋدارما), 258 (تەكست)]. قازاق اتاۋىنىڭ وزبەكپەن قوسارلانا اتالۋى باراقتىق وزبەكستان ىدىراعاننان كەيىنگى تاريحي شىندىقتىڭ كۋاسى.
قازاقتار تۋرالى دەرەكتەر باتىستاعى تەمىرلىك، شايبانيلىك نەمەسە شىعىستاعى موعولستاندىق تاريحشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە وتە قىسقا، كومەسكى تۇردە ۇشىراسادى. ارينە، اتالعان تاريحشىلار تاريحي وقيعالاردى ءوز ەلىنىڭ پايداسىنا بولا بۇرمالاپ نەمەسە جاۋلارىن (قازاق حاندارىن) جەك كورىنىشتى ەتىپ، ۇزىك-ۇزىك اۋىزەكى اڭگىمەلەر مەن اڭىزدار بويىنشا عانا جازادى. ابد ار-رازاق سامارقانديدىڭ ماعلۇماتى بويىنشا، جانىبەكتىڭ اكەسى باراق حان 1429 جىلى موعولستاندا سۇلتان ماحمۇد وعلان دەگەننىڭ قولىنان قازا تابادى. تاريحشىلار 1429 جىلدى باراقتىق اق وردانىڭ نەمەسە باراقتىق وزبەكستاننىڭ جويىلۋ جىلى دەپ قاراستىرادى. وسى تۇستاعى تاريحي شىعارمالاردا باراق حاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمايدى. تەك ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتتان سوڭ، ياعني 1542-1546 جىلدارى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «اللا جاقسى بىلەدى» دەگەن تىركەستەردى قولدانا وتىرىپ جانىبەك پەن كەرەيدىڭ تاعدىرىن باياندايدى. «تاريح-ي راشيديدە» كەرەي مەن جانىبەككە ىلەسىپ كەلگەن جۇرتتى «وزبەك-قازاق» دەپ اتاعانى، وسى ەلدى كەرەي حاننان كەيىن بۇرىندىق حان، ونان سوڭ قاسىم حان باسقارعانى تۋرالى جازىلادى: «ابىلقايىر حان قايتىس بولعان سوڭ وزبەك ۇلىسى ءبىر-بىرىمەن شايقاسىپ، ارالارىندا ۇلكەن كەلىسپەۋشىلىك تۋدى. جۇرتتىڭ كوپشىلىگى كەرەي حان مەن جانىبەك حاننىڭ جانىنا كەتىپ قالدى.
ولاردىڭ سانى ەكى ءجۇز مىڭ ادامعا جەتتى، ولاردى وزبەك-قازاق دەپ اتاي باستادى. قازاق سۇلتاندارىنىڭ العاش بيلىك جۇرگىزۋىنىڭ باسى 870 (1465-1466) جىلدان باستالادى. اللا جاقسى بىلەدى. 940 (1533-1534) جىلعا دەيىن قازاقتار وزبەكستاننىڭ كوپ بولىگىنە ءوز بيلىكتەرىن تولىق جۇرگىزگەن ەدى»، دەدى. جانىبەك حاننىڭ ۇلى قاسىم سۇلتان بيلىك باسىنا كەلگەن سوڭ، «دەشتى قىپشاق دالاسىن تولىق بيلەدى. ونىڭ اسكەرىنىڭ سانى ميلليوننان استام ادام بولدى. جوشى حاننان كەيىن بۇل جۇرتتا ودان قۇدىرەتتى حان بولعان جوق»، دەيدى تاعى بىردە مۇحاممەد حايدار دۋلاتي. ال «بابىر-نامە» كىتابىندا قاسىم حان تۋرالى: «جۇرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ بىردە-ءبىرى بۇل حالىقتى ءدال وسى قاسىم حان سياقتى باعىندىرا الماسا كەرەك. ونىڭ اسكەرىندە ءۇش ءجۇز مىڭعا جۋىق ادام بار ەدى»، دەپ اتاپ وتەدى. ءيا، قاسىم حان تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ ورتالىق ازيا ساياسي ساحناسىندا شەشۋشى فاكتور بولعانىنا ەش داۋ جوق. پولياك تاريحشىسى ماتۆەي مەحوۆسكيدىڭ (1457-1523) لاتىن تىلىندە جازعان «Tractatus de duabus Sarmatiis» («ەكى سارماتيا تۋرالى تراكتات») تاريحي-گەوگرافيالىق شىعارماسىنا سۇيەنسەك، قازاق حاندىعى سول تۇستا-اق ەۋروپاعا ءمالىم بولا باستاعان. ماتۆەي مەحوۆسكي ەدىگەنىڭ نەمەرەسى وقاس نەمەسە ۋاققاس (1428-1447) تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرىپ، تاتارلاردى بەسكە بولگەن: ۆولگانىڭ ار جاعىنداعىلار، پەرەكوپ (قىرىم), قازان جانە نوعاي; وسى ءتورت وردادا ءوز پاتشالارى بولعان، پاتشاسى جوق بەسىنشىسىن – قازاق (Kazacka), دەپ اتايدى (ماتۆەي̆ مەحوۆسكي̆، «تراكتات و دۆۋح سارماتياح»، موسكۆا-لەنينگراد، 1936, 63). اۆتور اتالمىش شىعارماسىن 1517 جىلى جازعان. وسىعان وراي، ول جوعارىداعى ءبولىنىس وسىدان (ياعني 1517 جىلدان) 70 جىل بۇرىن بولعان (ياعني 1447 جىل) ەدى دەپ ەسكەرتەدى. شايباني اۋلەتى 1500 جىلدارى وڭتۇستىككە سامارقاند جاققا كەتكەن سوڭ، مشل مۇراعاتىندا شايبانيلەر سامارقاند حاندارى دەپ اتالا باستاعانى ايتىلادى. تاعى ءبىر مشل دەرەكتەرىندە كەزىگەتىن سامارقاند باستابىندا تەمىر اۋلەتى بيلەگەن تۇتاس ماۆارانناحردى مەڭزەسە، كەيىن مۇحاممەد شايباني تۇسىندا شايباني مەملەكەتىن مەڭزەيدى. پارسى دەرەكتەرىندە شايباني اۋلەتى جالپىلاي شايباني ۇلىسى (ulūs-i shībānī), شايباني وزبەكتەرى (uzbak-i shībān) نەمەسە جاي عانا وزبەكتەر (uzbek) دەپ اتالدى. الايدا، وسى اۋلەتتى قۇرۋشى مۇحاممەد شايباني ءوز ەلىن وزبەك دەپ اتاماعان نەمەسە اتاعىسى كەلمەگەن، بۇل اتالمىش تەرميننىڭ تاريحي جانە قازىرگى قولدانىلىسى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ناقتى كورسەتەتىن فاكت. ماۆارانناحر تۇرعىندارى مەن پارسىلار سولتۇستىگىندەگى كورشىلەرىن جالپىلاي وزبەك دەپ اتاعان. ولاردىڭ ۇعىمىندا وزبەك اتاۋى ەۋروپالىقتار قولدانعان تاتار اتاۋى سەكىلدى كوشپەلى توبىر، قيراتقىش كۇش رەتىندە بەلگىلى بولدى.
شايباني حاننىڭ ءومىربايانىن جازۋشى مۇحاممەد ساليح (1455-1535) ءوزىنىڭ «شايبانيناما» اتتى ەڭبەگىندە: «بۋ سامارقاند حۋد ءوز ءتاحتيمدۋر، بىلگىل ءاندىن كى نەتەك ءباحتيمدۋر»، دەيدى. شايبانينامادا مۇحاممەد شايباني بىلاي دەيدى: «شاعاتاي ەلى مەنى وزبەك دەمەسىن، بەتالدى ويلاپ قام جەمەسىن. مەن وزبەك ەلىنەن كەلسەم دە، بىراق مەنىڭ رۋحىم تاڭىردەن كەلگەن». شىنىمەن شايباني حان ءوزىن وزبەك دەپ اتاماعان، ول ءوزىن شىڭعىس حان ۇرپاعىنان دەپ ساناعان. ماۆارانناحرداعى زاڭدى ورنىن بەكەمدەۋ ءۇشىن ول تەمىرلىك اۋلەتتەرىمەن قۇدالاسادى، بابىردىڭ تۋعان قارىنداسى حانزادا بەگىمەن ۇيلەنەدى. جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتكە ىقپالدى حانداردىڭ اتىن قولدانۋ موڭعول داۋىرىنەن كەيىنگى ورتالىق ازيادا جاپپاي ەتەك العان قۇبىلىس. ونىڭ ۇستىنە وزبەك اتاۋى شىڭعىس حان ۇرپاعىنان تاراماعان، اسكەري-اكىمشىلىك ىستەرىمەن ارالاساتىن تۇركى تايپالارىنىڭ جيناق اتى بولدى دەسەك، قاتە كەتپەيمىز.
نۇرلان كەنجەاحمەت،
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور.
اقپارات كوزى: egemen.kz
پىكىر قالدىرۋ