Qazaq handığına 550 jıl

«Jwrttıñ köpşiligi Kerey han men Jänibek hannıñ janına ketip qaldı»

kerey.kz

 |  Sep 10, 2015

Qazaq handığı jäne Qıtay derektemeleri

Men Germaniyanıñ Bonn universiteti şığıstanu institutında ğılımi qızmettemin. Qazaq handığınıñ tari­hın­dağı asa mañızdı jəne kürdeli, əri asa qızıqtı taqırıptardıñ birine handıqtıñ ataluı taqırıbı jatadı. Tarihşı ğalımdardıñ köbi mına pikirdi quattaydı: bwrın Aq Orda men Äbilqayır handığında qol­danılğan «özbek-qazaq» degen jalpı atau bir-birinen ajıradı. «Qazaq» termini birte-birte Deşti Qıpşaq pen Jetisuda qalıptasqan halıqtıñ twraqtı atına aynaldı. «Özbek» termini Mwhammed Şaybaniğa erip ketken taypalardıñ etnikalıq atauı retinde Ortalıq Aziyada ğana qoldanıldı. Sinolog (qıtaytanuşı) ğalımdardıñ pikirinşe, qıtay derektemelerinde eñ alğaş «qazaq» etnonimi mänçjürlik Cin imperiyasınıñ (1644-1911) XVIII ğasır­dıñ aldındağı Ortalıq Aziyadağı halıqaralıq qatınastarına baylanıs­tı izdenister kezinde tabıldı. Francuz şığıstanuşısı Pol Pellio (1878-1945) Cin derektemelerinde kezigetin qıtayşa Hasake etnonimi türikşe «qazaqtıñ» dıbıstıq audarması emes, moñğolşa Hasektıñ (qazaq etnoniminiñ moñğolşa atı – N.K.) dıbıstıq audarması ekenin tilge tiek etedi. Min patşalığınıñ äygili orda hronikası Min şilu (Min patşalığınıñ naqtı hronikalıq jazbaları, bwdan bılay – MŞL) derektemelerinde Min ordası diplomatiyalıq qatınas ornatqan elderden sırt, özderi estip-bilgen elder, tipti, qiırdağı şağın ielikter turalı egjey-tegjeyli derekter hattalğan. Min şilu – Qıtaydı 1368 jıldan 1644 jılğa deyin bilegen, Min patşalığı degen atpen belgili bolğan memlekettiñ 15 patşasınıñ kündelikti şınayı tarihın bayandaytın 3045 tomdıq mwrağattar jinağı. Oğan engen mazmwndar Qıtaydıñ kündelikti diplomatiyalıq qimıl-isterinen, äkimşilik-jarlıqtarınan qwralğan birinşi materialdar bolıp tabıladı. Ökinişke qaray, sinolog ğalımdar osığan deyin qazaqtar turalı estelikterdi MŞL jazbalarınan keziktirmegen.

Meniñ zertteuimşe, MŞL derekte­rinde Qazaq handığı turalı mälimetter kezdesedi (Nurlan Kenzheakhmet, The Qazaq Khanate as Documented in Ming Dynasty Sources. Crossroads — Studies on the History of Exchange Relations in the East Asian World. Vol.8, 2013, 131-156). Bwl derekterdiñ sinolog ğalımdardıñ nazarına ilinbeuinde eki türli sebep jattı: birinşiden, etnonim qwramında kürdeli, eki türli oqılatın ierogliftiñ boluı; ekinşiden, qazaqtardıñ äu basta jay ğana özbek nemese özbek-qazaq dep atalğanın eskermeui. Kerey men Jənibek handar twsındağı olar negizin qalağan memleketke MŞL Qazaq handığı atauın qoldanbaydı. Min patşalığınıñ orda tarihşıları Qazaq handığımen irgeles basqa elderdi de olardıñ qosalqı atı boyınşa nemese özderinşe ataydı. Mısalı, Aq Ordanı Tohuma (Twqmaq), Temir Äuleti memleketi men Mwhammed Şaybani memleketin Samarqand, Moğolstandı Beşibali (Beşbalıq) nemese Ilibali (Elbalıq) dep ataydı. Osı sebepter saldarınan MŞL-degi qazaqtar turalı derekter tarihşılardıñ nazarınan tıs qalıp qoyğan.

MŞL-de 1453 jılı Asıbe (Özbek), 1532 jıldan bastap Eczibe-Hasin' degen memleket hattaladı. Twñğış qazaq hanı Jänibek MŞL-de Çja-ni-be dep atalsa, Şaybani wlısınıñ negizin qalağan Şaybani han (1451-1510) Samarqand hanı Şa-i-be (Şahibek) delinedi de: «Samarqand hanı Şa-i-be qatarlılar Maheyma hoçje (Mwhammed Qoja) qatarlı elşilerdi jiberip, jılqı, tüye jäne basqa tartular sıyladı. (Ordamız) olarğa därejesi bo­yınşa torğın-torqa sıyladı» (MŞL, Min Uczun şilu, czyuan' 44.). Şa-i-be – Şahibek han, Şaybani äuletiniñ negizin qalauşı Şaybani hannıñ endi bir atı, Mwhammed Haydar Dulatidiñ «Tarih-i Raşidi» kitabında Şahibek han dep ataladı.

Asıbe (özbek) atauı parsışa nemese şağatayşa hattaluı boyınşa (اوزپك) audarılğanı anıq. Min Inczun patşa Czintay jılnamasınıñ 3 jılı 12 ay cziçou küni (qañtardıñ 10 jwldızı 1453 jılı) Min patşalığı ordasına 121 memleketten jäne ielikten elşiler keledi. MŞL-degi mätinniñ audarmasında ol tömendegidey körsetilgen:'

«Qwmıl çjunşun' (adal) vanı (hanı) Dao-vadaşili (Davadaşir) men toumusı (ämiri) Totobuhua (Tohtobuğa), Ilibali (Elbalıq) jeriniñ hanı Esyan'buhua (Esen-Bwğa) men hanşayımı Hudu-sudan' (Qwtlıq Swltan hanım), ämiri Şela (Şıra), Twrfan jeriniñ hanı Emili huçje (Imin Qoja) men hanşayımı Gu-va-er sutan' (Gauhar swltan), ämiri Mama mierza (Mamay mırza), Çalış jeriniñ hanşayımı, Emili huçjenıñ qarındası Dalamen' (Daulat Swltan hanım), ämiri Dalabe-erde (Däuletberdi), Tohuma (Twqmaq) jeriniñ hanı Bulahay (Äbilqayır), Saylan' (Sayram) jeriniñ äkimi Gelaytan' (Kerey Swltan), Badan'şa (Badahşan) jeriniñ ämiri Sulutan' maheymu (Swltan Mahmwd), Sulutan'ya (Swltaniya) jeriniñ ämiri Su-er bu Saven', Asıbe (Özbek) jeriniñ hanı Djanibe (Jänibek), Şelivan'naydin (Şirvan) jeriniñ hanı Sutan' Ali (Swltan Äli), Alamula (Varamula) jeriniñ hanı Sayni-abudin (Zayn äl-Abidin) men onıñ wlı Adehan'şa (Haji Han Şah), sonday-aq, Kaşmir, Qaraqoja, Teliman' (Termiz), Saolan' (Sauran) qatarlı 121 jerdiñ äkimderi patşalığımızğa elşi jiberip, jılqı tartu etti. Olarğa qonaqası berilip, altın-kümis, kiim-keşek, ton silandı» (Min Şilu, Min Inczun patşanıñ orda esteligi, 224-tom).

Joğarıdağı derekte Asıbe (özbek) hanı Jänibek Moğolstan hanı Esen-Bwğamen, Twqmaq hanı Äbilqayırmen qatar ataldı. Temirlik jılnamalarda Orıs han eli Twqmaq nemese Toqmaq wlısı dep atalsa, XV-XVI ğasırlardağı moñğol-qıtay derekközderinde Şığıs Deşti Qıpşaq nemese Aq Orda jalpılay Toğmağ nemese Tohema delinedi. Muin ad-din Natanzidıñ «Muntahab at-tauarih-i Muyni» («Muynidıñ tañdamalı tuındıları») attı şığar­masında Aq Orda «wlws-i Twqmaq» (ūlūs-i Tūqmāq) dep atadı. Äbilqayır han ielikteri de Twqmaqpen baylanıs­tıradı. Mısalı, Mahmud ben Vali sekildi öte senimdi derekter avtorları Äbilqayır han mañına toptasqan äskerdi «Twqmaq äskeri» dep ataydı. XVI ğasırdağı buddistik moñğol jılnamalarında Deşti Qıpşaq nemese Joşı wlısı Toğmağ (Toγmaγ) dep ataldı. Aq Ordanı 1413-1415 jıldarı Şahruhqa elşilikke barğan qıtay elşisi Çen' Çen (1365-1457) Tohema (Twqmaq) depti. Eline qaytqan soñ, atalmış elşi patşasına bergen esebinde Twqmaq elin Yañınıñ (Tarazdıñ) soltüstik batısında deydi. Onıñ esebi MŞL jinağına engizilgen.

MŞL deregine süyensek, Twqmaq eli 1415 jıldan bastap ataladı. On­dağı Twqmaq turalı mälimet 1456 jıl­ğa deyin sozıladı 1447 jılı Twq­maq eliniñ Maheyma (Mwhammed) degen patşası Min patşalığına elşi jiberipti. Tarihi derekterde, 1431 jılı Äbilqayır han Ekritupte Toqa-Temirlik kişi Mwhammed hannıñ wldarı Mahmwd hanmen jäne Ahmed hanmen şayqasadı. Äbilqayır Orda-Bazardı basıp aladı. Alayda, köp wzamay Mah­mwd pen Ahmed öz biligin qayta qalpına keltiredi. Ekri-tup nemese Aykri-tuv toponimin tarihşılar är jerden izdey­di. Ortağasırlıq türki tilinde ekri nemese aykri «yir» degen mağına bere­tinin eskersek, mwnı Yir-tup nemese Ayr-tuv dep jañğırtuğa boladı. Qazirgi Wlı­taudıñ mañındağı Ayırtau degen jer. Orda-Bazardı qazaq ğalımdarı Ken­gir özeni alabına, Wlıtau öñirine telidi. Min Şilu-da kezigetin Twqmaq hanı osı Mw­hammed han boluı mümkin. Qı­tayğa jiber­gen elşiler jolına birta­lay ua­qıt ketetinin eskersek, Mwham­med­han elşilerin Äbil­qayır şapqın­şı­lı­ğınan säl bwrın Qıtayğa jibergen. Äbil­­qayırdıñ biligi Ortalıq Qazaq­standa ornağan soñ, ol MŞL-de 1453 jıl­dan Twqmaq hanı dep atala bastaydı.

Joğarıda aytqanımızday, Aq Orda şığıs derekterinde Twqmaq dep ataludan sırt, Özbek wlısı nemese Özbekstan dep te ataldı. Ökinişke qaray, Özbek nemese Özbekstan atauın qazir köbinese Äbilqayır handığına telip jür. Tarihşılardıñ köbi 1446 jılı Äbilqayır Sığanaqtı basıp alğan soñ, bükil Deşti Qıpşaq onıñ qol astına birikti degen közqarasta. Osı arada eskerte ketetin jayt, 1428 jılı Äbilqayır Çimgi Twrada (qazirgi Reseydegi Tümen qalasınıñ mañında) han tağına otırğannan bastap, 1446 jılı Sığanaqtı basıp alğanğa deyin onıñ biligi Baraq hannıñ bwrınğı ieligine jürmegen. Onı Mwhammedhan bilegen.

MŞL hronikasındağı derekterdiñ erekşeligi mınada: Min patşalığınıñ orda wlıqtarı jibergen elderdiñ naqtı jağdayın olardıñ elşileri kelgendi anıqtap, bilip otırğan. Mısalı, Qwmıl arqılı keletin elşilerdi aldımen Czyayuyguan' qamalınıñ (Min patşalığınıñ batıs şekara qaqpası, Qwmıldıñ şığısında) mañında birer ay kidirtip, olardan öz eli turalı naqtı mälimetter alğan soñ, astanası Pekinge qaray jöneltken. Olardıñ bileuşilerin öz tilderine qaray van (han nemese patşa), tou-mu (ämir nemese elağaları) degen qatañ därejemen atağan. Sondıqtan, Äbilqayır Sığanaqtı basıp alğan soñ, Sır boyında nemese Jetisuda täuelsiz Qazaq handığınıñ ömir sürgeni şındıq. Öytkeni, qıtaylar Jänibek handı teginnen tegin Özbek patşası nemese hanı dep atamaydı. Jänibek hannıñ elşileri Min patşalığı ordasına özderin Özbek wlısınan kelgendigin mälimdegen.

MŞL derekterine süyensek, Äbilqayır han twsında Özbek atauı tek Baraq han wrpaqtarına tän bolğan sekildi. MŞL deregine süyensek, Kerey men Äbu Said (Jänibektiñ mwsılmanşa atı) 1447 jılı Min patşalığına Moğolstan memleketiniñ atımen elşi jiberedi. MŞL-de olardı Moğolstan wlısınıñ ämirleri (tou-mu) dep ataydı: «Qwmıl çjunşun' vanı (adal hanı) Davadaşir mıñbası Mahmwd, t.b., Ilibali wlısınıñ toumuları (ämirleri) Gelay (Kerey) men Busa-i (Äbu Said) qatarlılar mıñbası Äli, t.b. jiberip jılqı tartu etti. (Ordamız olarğa) tüsti aqşa, torğın-torqa sıyladı, sonday-aq, Mahmwd qatarlılarğa patşa jarlığı men tüsti aqşa tabıs etip, onı Adal hanğa jäne Kerey, Äbu Saidke jetkizudi wyğardı» (MŞL, Min Inczun şilu, czyuan' 159.). Al Czyaczin jılnamasınıñ 11 jılı ekinşi ay cziçou küngi (19 Naurız, 1532) orda esteliginde Eczibe-Hasin' elinen Min patşalığı ordasına elşi keledi: «Twrfannan Swltan Mansur, Tyan'fannan (Arabiyadan) Jalal ad-Din, t.b., Samarqandtan Swltan Äbu Said, t.b., Qwmıl veyınan (qorğanıs ornınan) mwrager twtıq Mir Mahmwd, t.b., sonday-aq, Eczibe-Hasin' qatarlı elder elşiler jiberip tartu-taralğı sıylap, alğıstarın bildirdi, jiını 400-den astam adam keldi» (MŞL, Min Şiczun şilu, czyuan' 135.). Eczibe-Hasin' eli turalı joğarıdağı derekte bılay eskertpe beriledi: «Eczibe-Hasin' eline kelsek, olar mwsılman tatarlar. Köpten beri elşi jiberip, tartu-taralğı sıylamağan, qazir eluden astam adamın jiberipti, Twrfan taypaları olardıñ atın jamılıp kelgen boluı mümkin» (MŞL, Min Şiczun şilu, czyuan' 135.). Osıdan Min patşalığınıñ orda tarihşılarınıñ Eczibe-Hasin' turalı köp mälimetter bilmeytinin añğaruğa boladı.

MŞL-diñ özbek-qazaq turalı mälimeti 1537 jılğa deyin sozıladı. Endi qıtay avtorınıñ Eczibe-Hasin' degen sözine taldau jasap, tüsinikteme berelik. 1574 jılı jazılğan «Şuyuy çjouczı lu» («Şalğaydağı elder turalı derekter») degen eñbektiñ avtorı YAn' Cunczyan' Eczibe-Hasin' eli turalı mınaday anıqtama beredi: «Hasin' patşası bwrın Samar­qandtıñ soltüstigindegi Eczibe territoriyasında twratın, estuimizşe olar jartılay daczı (tatar) eken. Osıdan bwrın Twrsın degen elşisin jiberip tartu-taralğı sıylağan. Mwrağattağı mälimetterdi aqtarsaq, qazirgi Hasin' dep jürgenimiz bwrınğı Hasin' eken. Sol kezde Soltüstik tau jaq osılay atalğan, qazir jerdiñ atı boyınşa Eczibe dep ataldı». Eczibe-Hasin' dep Min ordasınıñ özbek-qazaqtardı aytıp otırğanında dau joq. 1533 jılı 19 jeltoqsan küngi MŞL dereginde mınaday jazılğan: «Batıs öñirdegi Eczibe-Hasin van (han) jibergen elşi şetelşe jazılğan 29 mälimdemeni alıp, Qıtay elinen jibek, aqşa jäne basqa zattardı berudi talap etti. Jarlıq şığarılıp kezdeme, torğın, şay, däri-därmek qatarlı zattar berildi» (Min Şilu. Min Şiczun şilu. Cz.157). Özbek-qazaq etnoniminiñ şığu tarihın anıqtauda Şahruhtıñ orda tarihşısı Abd ar-Razaq Samarqandidiñ (1413-1482) «Matla as-sadayn va madjama al-bahrayn» («Eki baqıttı jwldızdıñ şıqqan jəne eki teñizdiñ qosılğan jeri») attı eñbeginiñ röli erekşe. Öz eñbeginde avtor Şığıs Deşti Qıpşaqtıñ barlıq twrğındarın jalpılama ataumen özbekter, elin – özbekter eli, Özbek wlısı, al bileu­şilerin – Özbek eliniñ patşası dep jii ataydı. Abd ar-Razaq Samarqandi eñbeginde 1440-1441 jıldardan bas­tap qazaq bolğan özbekter Şahruhtıñ qol astındağı Mazandaran ölkesin şapqanı jaylı derekter kezigedi. 1447-1448 jıldarı Şahruh ämirlerine Deşti Qıpşaq jağınan keletin özbek-qazaq jasaqtarı turalı mälimet berip twru turalı jarlıq şığaradı [(Abd ar-Razaq Samarqandi. Mesta voshoda dvuh sçastlivıh zvezd i mesta sliyaniya dvuh morey (Muntahab at-tavarih-i Mu‛ini) // Sbornik materialov, otnosyaşihsya k istorii Zolotoy Ordı. T. II. Izvleçeniya iz persidskih soçineniy, sobrannıe V.G.Tizengauzenom i obrabotannıe A.A.Romaskeviçem i S.L.Volinım. M.; L., 1941, 198 (audarma), 258 (tekst)]. Qazaq atauınıñ özbekpen qosarlana ataluı Baraqtıq Özbekstan ıdırağannan keyingi tarihi şındıqtıñ kuäsi.

Qazaqtar turalı derekter batıs­tağı temirlik, şaybanilik nemese şığıstağı Moğolstandıq tarihşı­lardıñ eñbekterinde öte qısqa, kömeski türde wşırasadı. Ärine, atalğan tarihşılar tarihi oqiğalardı öz eliniñ paydasına bola bwrmalap nemese jauların (qazaq handarın) jek körinişti etip, üzik-üzik auızeki äñgimeler men añızdar boyınşa ğana jazadı. Abd ar-Razaq Samarqandidiñ mağlwmatı boyın­şa, Jänibektiñ äkesi Baraq han 1429 jılı Moğolstanda Swltan Mahmwd oğlan degenniñ qolınan qaza tabadı. Tarihşılar 1429 jıldı Baraq­tıq Aq Ordanıñ nemese Baraq­tıq Özbekstannıñ joyılu jılı dep qaras­tıradı. Osı twstağı tarihi şığar­malarda Baraq hannıñ wrpaqtarınıñ tağdırı turalı eşteñe aytılmaydı. Tek bir ğasırdan astam uaqıttan soñ, yağni 1542-1546 jıldarı Mwhammed Haydar Dulati «Alla jaqsı biledi» degen tirkesterdi qoldana otırıp Jänibek pen Kereydiñ tağdırın bayan­daydı. «Tarih-i Raşidide» Kerey men Jänibekke ilesip kelgen jwrttı «özbek-qazaq» dep atağanı, osı eldi Kerey hannan keyin Bwrındıq han, onan soñ Qasım han basqarğanı turalı jazıladı: «Äbilqayır han qaytıs bolğan soñ özbek wlısı bir-birimen şayqasıp, aralarında ülken kelispeuşilik tudı. Jwrttıñ köpşiligi Kerey han men Jänibek hannıñ janına ketip qaldı.

Olardıñ sanı eki jüz mıñ adamğa jetti, olardı özbek-qazaq dep atay bas­tadı. Qazaq swltandarınıñ alğaş bilik jürgizuiniñ bası 870 (1465-1466) jıldan bastaladı. Alla jaqsı biledi. 940 (1533-1534) jılğa deyin qazaqtar Özbekstannıñ köp böligine öz bilikterin tolıq jürgizgen edi», dedi. Jänibek hannıñ wlı Qasım swltan bilik basına kelgen soñ, «Deşti Qıpşaq dalasın tolıq biledi. Onıñ äskeriniñ sanı millionnan astam adam boldı. Joşı hannan keyin bwl jwrtta odan qwdiretti han bolğan joq», deydi tağı birde Mwhammed Haydar Dulati. Al «Babır-name» kitabında Qasım han turalı: «Jwrttıñ aytuına qarağanda, qazaq handarı men swltandarınıñ birde-biri bwl halıqtı däl osı Qasım han siyaqtı bağındıra almasa kerek. Onıñ äskerinde üş jüz mıñğa juıq adam bar edi», dep atap ötedi. Iä, Qasım han twsında Qazaq handığınıñ Ortalıq Aziya sayasi sahnasında şeşuşi faktor bolğanına eş dau joq. Polyak tarihşısı Matvey Mehov­skiydiñ (1457-1523) latın tilinde jazğan «Tractatus de duabus Sarmatiis» («Eki Sarmatiya turalı traktat») tarihi-geografiyalıq şığarmasına süyensek, Qazaq handığı sol twsta-aq Europağa mälim bola bastağan. Matvey Mehovskiy Edigeniñ nemeresi Oqas nemese Uaqqas (1428-1447) turalı derekter keltirip, tatarlardı beske bölgen: Volganıñ ar jağındağılar, Perekop (Qırım), Qazan jäne Noğay; osı tört ordada öz patşaları bolğan, patşası joq besinşisin – Qazaq (Kazacka), dep ataydı (Matveĭ Mehovskiĭ, «Traktat o dvuh Sarmatiyah», Moskva-Leningrad, 1936, 63). Avtor atalmış şığarmasın 1517 jılı jazğan. Osığan oray, ol joğarıdağı bölinis osıdan (yağni 1517 jıldan) 70 jıl bwrın bolğan (yağni 1447 jıl) edi dep eskertedi. Şaybani äuleti 1500 jıldarı oñtüstikke Samarqand jaqqa ketken soñ, MŞL mwrağatında Şaybaniler Samarqand handarı dep atala bastağanı aytıladı. Tağı bir MŞL derekterinde kezigetin Samarqand bastabında Temir äuleti bilegen twtas Mavarannahrdı meñzese, keyin Mwhammed Şaybani twsında Şaybani memleketin meñzeydi. Parsı derekterinde Şaybani äuleti jalpılay Şaybani wlısı (ulūs-i shībānī), Şaybani özbekteri (uzbak-i shībān) nemese jay ğana özbekter (uzbek) dep ataldı. Alayda, osı äuletti qwruşı Mwhammed Şaybani öz elin özbek dep atamağan nemese atağısı kelmegen, bwl atalmış terminniñ tarihi jäne qazirgi qoldanılısı arasındağı ayır­­­maşılıqtı naqtı körsetetin fakt. Mavarannahr twrğındarı men parsı­lar soltüstigindegi körşilerin jal­pı­lay özbek dep atağan. Olardıñ wğı­mında özbek atauı europalıqtar qol­dan­ğan tatar atauı sekildi köşpeli tobır, qirat­qış küş retinde belgili boldı.

Şaybani hannıñ ömirbayanın jazuşı Mwhammed Salih (1455-1535) öziniñ «Şaybaninama» attı eñbeginde: «Bu Samarqand hud öz tähtimdur, bilgil andin ki netek bähtimdur», deydi. Şaybaninamada Mwhammed Şay­bani bılay deydi: «Şağatay eli meni özbek demesin, Betaldı oylap qam jemesin. Men Özbek elinen kelsem de, Biraq meniñ ruhım täñirden kelgen». Şınımen Şaybani han özin özbek dep atamağan, ol özin Şıñğıs han wrpa­ğı­nan dep sanağan. Mavarannahrdağı zañ­dı ornın bekemdeu üşin ol Temirlik äulet­terimen qwdalasadı, Babırdıñ tuğan qarındası Hanzada Begimen üylenedi. Jañadan qwrılğan memleketke ıqpaldı handardıñ atın qoldanu Moñ­ğol däuirinen keyingi Ortalıq Aziya­­da jappay etek alğan qwbılıs. Onıñ üstine özbek atauı Şıñğıs han wrpa­ğınan taramağan, äskeri-äkimşi­lik isterimen aralasatın türki taypala­rı­nıñ jinaq atı boldı desek, qate ketpeymiz.

Nwrlan KENJEAHMET,

tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor.

Aqparat közi:  egemen.kz