ەندi بiز تومەندە قادىردىڭ كوزiن كورiپ، بiرگە جۇرگەن مارقۇم بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ ماقالاسىن ۇسىنىپ وتىرمىز. وندا بەيسەكەڭ ونىڭ جان-جاقتى دارىندى ادام بولعانىن ايتا كەلiپ، ق.تايشىقوۆتىڭ اۋدارمامەن بەرiلە اينالىسقانىن ايتادى. ادەبيەتشi-عالىم، پروفەسسوردىڭ سوزiنە شامالى قوسارىمىز، قادىر بەيسەكەڭ اتاعان شىعارمالاردان بولەك گوگولدiڭ “شينەلiن” اۋدارىپ، ول لاتىن قارپiمەن 1932 جىلى جەكە كiتاپ بولىپ شىققان. جانە م.شولوحوۆتىڭ “كوتەرiلگەن تىڭىنىڭ” بiرiنشi تومىن حاسەن وزدەنباەۆپەن بiرiگiپ اۋدارىپتى. وسى كiتاپتىڭ قر ۇلتتىق كiتاپحاناسىندا ساقتاۋلى بiر داناسىنىڭ سىرتىندا “اۋدارعاندار: ح.وزدەنباەۆ” دەپ جازىلىپ جانە ەكiنشi بiر اۋدارماشىنىڭ فاميلياسى قارا بوياۋمەن سىزىلىپ تاستالىپتى. مەن قالتا ورامالىمدى سۋلاپ الىپ، اقىرىنداپ قارا بوياۋدى ءوشiرiپ كورiپ ەدiم، استىنان “ق.تايشىقۇلى” دەگەن جازۋ شىعا كەلدi. سول كەزدەگi قاتىگەز ساياسات ەش جازىعى جوق ازاماتتىڭ اتى-ءجونiن ءوزi اۋدارعان كiتاپتاردىڭ بەتiنەن دە ءوشiرiپ تاستاعان ەكەن.

قادىر تايشىقوۆ – ادەبيەتiمiزدە فەلەتون جانرىن قالىپتاستىرۋعا بارىنشا ۇلەس قوسىپ، جالپى ساتيرالىق شىعارمالاردى مولىنان جازعان قالامگەر. 1927 جىلى “ەڭبەكشi قازاق” گازەتi ساتيرالىق شىعارمالارعا ارنايى كونكۋرس جاريالايدى. وعان 103 فەلەتون ءتۇسiپ، سونىڭ 12-سiنە بايگە بەرiلگەن ەكەن. وسى ءدۇبiرلi جارىستا باس بايگە “مۇسىلمان ۇلىنىڭ قامشىسى”، ء“ۇش تاراۋ”، “مەرۋەرتتiڭ سىرى” اتتى تۋىندىلارى ءۇشiن قادىر تايشىقوۆقا بەرiلiپتi. ەكiنشi بايگەنi امانعالي سەگiزباەۆ السا، ءۇشiنشi بايگە بەيiمبەت مايلينگە بۇيىرعان ەكەن.

ق.تايشىقوۆ جونiندە بۇگiنگە جەتكەن از دەرەك وسىنداي. ونىڭ 1962 جىلى پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ العىسوزiمەن باسىلىپ شىققان “وكتيابر ۇشقىنى” اتتى كiتابىن بيىلعى مەرەيتويىنا وراي قايتا وڭدەپ، قۇراستىرىپ، “امانات” دەگەن اتپەن باسىپ شىعاردىق. قولدان كەلگەنi وسى بولدى.

ءالi ەسiمدە، قادىر تايشىقوۆ “حانالار تاريحى” دەگەن اڭگiمە­سiن 1926 جىلى، قىزىلوردادا شىعاتىن “جاس قايرات”” رەداكتسياسىنا، مەنiڭ اتىما جiبەرگەن ەدi. جولداۋ حاتىندا: “مۇنى سiزبەنەن تانىس-بiلiس بولۋ، قارىم-قاتىناس جاساۋ ءۇشiن جiبەرiپ وتىرمىن”،— دەپ جازعان-دى.

1928 جىلدىڭ جازىندا قادىر قىزىلورداعا كەلiپ، “ەڭبەكشi قازاق” رەداكتسياسىنا جۇمىسقا تۇردى، ادەبي قىزمەتكەر بولىپ iستەدi. بۇل كەزدە مەن دە سول گازەتتە پارتيا تۇرمىسى ءبولiمiنiڭ باستىعى بولىپ iستەۋشi ەدiم. ەكەۋمiز قىزمەتتەس بولدىق. وسىلاي قادىر ەكەۋiمiز 1930–1932 جىلدارى الماتىدا “ەڭبەكشi قازاق” رەداكتسياسىندا، 1932–1933 جىلدارى شىمكەنتتە “وڭ­تۇستiك كازاقستان” گازەتi رەداك­تسياسىندا، 1933-1935 جىلدارى الماتىدا باسپا ورىندارىندا بiرگە قىزمەت ەتتiك.

قادىر 1937 جىلدىڭ كۇزiندە ۇستالىپ كەتكەنگە دەيiن باسپادا، قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا جۇمىس iستەدi. ول بەلگiلi جۋرناليست، جازۋشى ەدi.

قادىر مەنەن ءتورت جاس ۇلكەن بولاتىن. ول 1900 جىلعى، تۋعان جەرi باياناۋىل جاعى. ۇلكەندi-كiشiلiگiمiزگە قاراماي، ول ەكەۋiمiز قۇرداس كiسiلەردەي جۇرەتiنبiز. اۋەلi قادىر باياناۋىلدا، پاۆلوداردا، قارقارالىدا وقيدى، باس­­تاۋىش، ورتا دارەجەلi مەكتەپتەر بiتiرەدi. سونان كەيiن ول 1926 جىلى تاشكەنتكە بارىپ، ورتا ازيا مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسي­تەتiنە وقۋعا تۇسەدi. قادىردىڭ اكەسi باس­پاق اقساقال زامانىندا ءداۋ­لەتتi بولعان، ايگiلi بي، ساياتشى، دومبىرا جاسايتىن ۇستا بولعان ەكەن. قازاقتىڭ ارعى-بەرگi شەجi­رەسiنە، ادەبيەتiنە، ادەت-زاڭىنا، تۇرمىس-سالتىنا جەتiك ەكەن. اڭ، قۇس جايىن، ساياتشىلىقتى، قول ونەرiن جاقسى بiلەتiن، وتە ءسوز­شەڭ، شەشەن كiسi ەدi. “جاقسى اتا جامان بالاعا قىرىق جىل ازىق” دەگەندەي، بۇل جاعدايلار قا­دىر­عا ىرىس تا، بەينەت تە بولدى، پاي­داسىن دا، زيانىن دا تيگiزگەن-دi.

زيانى سول، “سىر”” دەگەن اڭگi­مەسiندە قادىردىڭ ءوزi دە ايتادى، جيىرماسىنشى جىلدارى باي بالالارى مەكتەپتەن قۋىلسىن دەگەن ۇران شاقىرىلىپ، ناۋقان ءجۇر­گiزiلگەندە، قادىر بiرنەشە رەت مەكتەپتەن شىعارىلادى. اقى­رىندا 1928 جىلى ورتا ازيا مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتە­تiنەن قۋىلادى. ال پايداسى: جاستىعىنا قاراماي، قادىر قازاقتىڭ بۇرىنعى تۇرمىس-جايىن، عۇرىپ-ادەتiن، ادەبيەتiن، ءان-كۇيiن، مۋزىكاسىن، مiنەز-قۇلقىن، تiلiن، ءسوز بايلىعىن وتە جاقسى بiلەتiن ەدi. وسىنىڭ ءبارiن ول اكەسi جيناعان بۇرىنعى كiتاپتاردى جاسىنان كوپ وقۋى، اكەسiنiڭ كومەگiمەن ءتۇسiنiپ وقۋى ارقىلى ۇيرەنگەن.

قادىر ۇيدە اكەسiنەن قازاقتىڭ بۇرىنعى ادەبيەتiن ۇيرەنسە، مەكتەپتە وقىتۋشىدان ءتۇرلi كiتاپتار مەن گازەت-جۋرنالداردان قازاقتىڭ جاڭا ادەبيەتiن، ورىس تiلiن، ورىس ادەبيەتiن ۇيرەنەدi. ول ەدا­ۋiر ازiرلiگi بار مادەنيەتتi, تالانتتى جازۋشى بولاتىن.

 “ەڭبەكشi قازاق” رەداكتسياسىنا قىزمەتكە كەلگەننەن باستاپ قادىر اڭگiمە، فەلەتوندى ءۇستi-ۇستiنە جازدى. ونىڭ شىعارمالارى “ەڭبەكشi قازاق” گازەتiندە، “جاڭا ادەبيەت” جۋرنالىندا، رەسپۋبليكا استاناسىندا شىعاتىن تاعى باسقا گازەت-جۋرنالداردا جيi جاريالاناتىن بولدى. قادىردىڭ بiردi-ەكiلi كۇلدiرگi اڭگiمەسi مەن فەلەتونى ساحنادا دا ايتىلىپ ءجۇردi. مىسالى، ونىڭ “تابىلعان حاتتار” دەگەن اڭگi­مەسiن سوۆەت وداعىنىڭ حالىق ارتيسi قالىبەك قۋانىشباەۆ كونتسەرتتە ۇنەمi ايتاتىن ەدi. قادىر: “بۇل اڭگiمە ءاۋ باستا قالىبەكتiڭ ساحنادا ايتۋىنا ارنالىپ جازىل­عان”، – دەۋشi ەدi.

قادىر ولەڭ دە جازاتىن. بiراق ول ولەڭدەرiنiڭ كەيبiرەۋiن، بiردi-ەكiلi سىقاق ولەڭدەرiن عانا باسقىزاتىن، باسقالارىن جاريالامايتىن. 1933 جىلى، كۇزدiگۇنi ول ماعان سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ “اق ساۋلە” دەگەن ولەڭiنiڭ جالعاسى دەپ، ءوزiنiڭ بiر ولەڭiن وقىپ بەر­گەن. سوندا كورگەم، ونىڭ ولەڭدەرi ۇلكەن بiر قارا داپتەر ەدi.

ءوز جانىنان ولەڭ، اڭگiمە، فەلەتون جازۋمەن قاتار، قادىر ورىس تiلiنەن دە شىعارمالار اۋداراتىن. ول گوگولدiڭ ء“ولi جاندار”، فۋرمانوۆتىڭ “چاپاەۆ”، م.كولتسوۆتىڭ “يۆان ۆاديموۆيچ ءوز دارەجەسiندەگi كiسi” دەگەن شىعارمالارى مەن ا.چەحوۆتىڭ، م.زوششەنكونىڭ بiر توپ اڭگiمەلەرiن اۋداردى.

بۇگiنگiدەي ەسiمدە، قادىر ن. ۆ. گوگولدiڭ ء“ولi جاندار” دەگەن شىعارماسىن اۋدارۋعا العاندا، “قازاقستان” باسپاسىنىڭ سول كەزدەگi باس رەداكتورى بەيiمبەت مايلين مەنi سول اۋدارماعا رەداكتور ەتiپ بەلگiلەدi. قادىر مەنiمەن كەڭەسiپ جۇرۋگە تيiستi بولدى. شىعارمانى اۋدارۋعا كiرiسەردە قادىر ماعان: “مەن وسىنىڭ كەيبiر كەيiپكەرلەرiنiڭ اتتارىن دا قازاقشالايمىن. سوباكەۆيچتi — يتباەۆ، نوزدرەۆتi — تۇمسىقباەۆ دەپ الامىن. ايتپەسە اۆتوردىڭ نەگiزگi ويى شىقپايدى” دەدi. سونى دالەل­دەدi. مەن ونى ماقۇلدادىم.

كەيiن، قولجازبانى باسپاعا الىپ بارىپ، بەيiمبەت، ءسابيت مۇقانوۆ بولىپ ءبارiمiز كەڭەسكە­نiمiزدە، كەيiپكەرلەر اتىن اۋدارۋعا ءسابيت مۇقانوۆ قاتتى قارسى بولدى. قادىرعا باستان-اياق يتباەۆتى سوباكەۆيچ دەپ تۇزەۋگە تۋرا كەلدi.

قادىردىڭ بiر ادەتi, ول اڭگi­مە، فەلەتوندارىنا كوبiنشە ءوز اتىن قويماي، بۇركەنشەك ات قويا­تىن. ونىڭ بۇركەنشەك اتتارى: “مالتەڭ”، “بۇيراس”، “قابسىڭقا” دەپ كەلەتiن. ءبارi دە اۆتوردىڭ ءوز بويىنان، ءوز اتىنان الىنعان.

قادىر جاسىندا نازiك، شايا بول­عان. جۇرت ونى “مالتەڭ” دەپ مازاقتاعان ەكەن. تەگi قادىر الاسا بويلى، شاعىن دەنەلi, ءداۋ باستى ەدi. بويى مەن دەنەسiنە قاراعاندا، باسى ۇلكەن، ونى قازانباس دەپ ايتۋعا بولاتىن. ال “بۇيراس” دەيتiنi, قادىردىڭ شاشى ءسال شيراتىلىپ، بولار-بولماس بۇيرالانىپ تۇراتىن. “قابسىڭقا” ءوز اتى، باس ءارپiنiڭ ەسكiشە وقىلۋى.

قادىر – قاراپايىم، سابىر يەسi, سالماقتى ەدi. جاس بولىپ ونىڭ اسىپ-تاسقانىن، اسىر ساپ ويناپ-كۇلگەنiن، ۇشىپ-قونىپ ءجۇر­گەنiن، ۇشقارى، جەڭiل، البىرت، اڭعىرت سويلەگەنiن كورمەدiك. ونىڭ جاس بويىنان جاستىق مiنەز-قۇلىق تابۋ قيىن بولاتىن.

قادىر ءان-كۇيدi, مۋزىكانى وتە جاقسى كورەتiن، جاقسى تۇسiنەتiن، تىڭداعاندا بالقىپ وتىراتىن. ونىڭ داۋسى تاماشا ەدi. دومبىرا، ماندولينا تارتا بiلەتiن. قا­دىر قازاق اندەرiن تامىلجىتىپ تۇرىپ دومبىراعا قوسىپ ايتاتىن.

سونىمەن بiرگە، قادىر ءوز جانىنان دا ءان-كۇي شىعاراتىن. ونىڭ سول كەزدە-اق بەس-التى ءان-كۇيi بار ەدi. ولارى: “تاسقىن” (كۇي، راديو ارقىلى بەرiلەتiن), “پارتيزان جىرى” ء(ان، “جالبىر” وپەراسىندا ايتىلادى), “پولك ءانi” (قازاق اتتى اسكەرiنiڭ 15 جىلدىعىنا بايلانىستى شىعارىلعان), “كومسومول ءانi” ء(سوزi – وتەباي تۇرمان­جا­نوۆتiكi, كەزiندە جۇسiپبەك ەلەبەكوۆ، قۋان لەكەروۆ ايتاتىن) دەپ اتالادى.

كوزiنiڭ تiرiسiندە قادىر تايشىقوۆتىڭ ءۇش كiتابى شىقتى. “كۇل­مەسكە نە؟” دەگەن جيناعىنان باس­قا، 1935, 1937 جىلدارى ونىڭ “وكتيابر ۇشقىنى”، “اڭشى قالجان” دەگەن كiتاپتارى جارىق كور­دi.

قادىردىڭ ءوزi قانداي قاراپايىم بولسا، ونىڭ شىعارمالارى دا سونداي قاراپايىم. ءبارi دە كۇندەلiكتi, قاراپايىم ومiردەن الىنىپ جازىلعان. قادىردىڭ ءوزi قانداي سابىرلى، سالماقتى بولسا، ونىڭ شىعارمالارى دا سونداي سابىرلى، سارىندى، سالماقتى، جاراستى، كەستەلi.

قادىر وتە-موتە شاعىن كو­لەمدi اڭگiمەگە، فەلەتونعا شەبەر ەدi. ونىڭ اڭگiمەلەرi مەن فەلەتوندارى وتە قيسىندى، وتكiر، كوركەم تiلدi, ءارi كەلiستi, كۇلكi-اجۋالى، مىسقىل-سىقاقتى بولىپ كەلەتiن. قىسقا، كۇلدiرگi, سىقاق اڭگiمە، فەلەتون جونiندە قادىردى ا. پ. چەحوۆ ستيلiندەگi, سونان ۇتىمدى ۇيرەنگەن تالانتتى كۇلكi­شi, سىقاقشى دەسە بولادى. ول تالانتتى ءارi تاماشا سىقاقشى ەدi.

zhasalash.kz