***

قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىن جويۋ – رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ ءبىر­دەن-ءبىر ماقساتى ەدى. ارحيۆ دەرەك­تە­رىنە سۇيەنسەك، 1737 جىلى ورىس­تىڭ اننا يوانوۆنا دەگەن ايەل پاتشاسىنىڭ جارلىعىمەن ءسىبىر ولكەسىندە قۇل ساۋداسىمەن اينالىسۋ زاڭداستىرىلدى. بۇل قۇجات 1822 جىلى م.سپەرانسكي دا­يىنداعان «ءسىبىر قازاقتارىن باس­قارۋ ەرەجەسى» شىققاننان كەيىن عانا ءوز كۇشىن جويدى. دەمەك، رەسەي قازاقتاردى تاۋار ەسەبىندە با­زارعا اپارىپ، زاڭدى تۇردە 85 جىل قۇل ساۋداسىمەن اينالىستى. بۇگىنگى تىلمەن ايتساق، قۇل ساۋداسى بيزنەسىمەن شۇعىلدانعان.

مۇنى كەيبىر زەرتتەۋشىلەر قا­زاق-جوڭعار سوعىسىمەن بايلانىس­تىرادى. «سول كەزدە تۇتقىندار كوبەيىپ، تاقىر كەدەيگە اينالعان قازاق وتباسىلارىنىڭ سانى ارتتى. جۇت كەزىندە بۇلاردى كىم اسىراپ-ساقتايدى؟ اجالدان امان الىپ قالۋ ءۇشىن ولاردى قۇل رەتىندە سا­تۋعا تۋرا كەلدى…» دەپ تۇسىندىرەدى. بىزدىڭشە، بۇل – قۇل ساۋداسىمەن اينالىسقان ورىستاردى اقتاپ الۋ ءۇشىن ايتىلعان پىكىر.

ال 1755 جىلى شىققان پاتشا جارلىعىنا وراي باسىبايلى شارۋالارى بار ورىس قوجايىندارعا قۇلداردى ساتۋعا نەمەسە تاۋارعا ايىرباستاۋعا، ولاردى شوقىندى­رۋعا قۇقىق بەرىلدى. ورىس سەلولا­رىنىڭ جان باسىن قازاق قىزدارىن كۇڭ ەسەبىندە ساتىپ الۋ ارقىلى تولىقتىرىپ وتىرۋعا XIX عاسىرعا دەيىن رۇقسات ەتىلدى.

ساۋداعا تۇسكەن قازاقتاردىڭ قۇنى بازار نارقىنا بايلانىستى وزگەرىپ تۇردى. ماسەلەن، 1737 جىلى 40 جاستاعى قازاق ايەلى – 12 سومعا، ال 30 جاستاعى قازاق جىگىتى ايەلىمەن بىرگە 1 ات، 1 قۇلىن جانە 16 سومعا ساتىلعان. 1748 جىلى اۋليە پەتر قورعانىنداعى 25 جاستاعى بۇحارلىق ايەل قۇلىندى بيە مەن شۇعادان تىگىلگەن شەكپەنگە ايىرباستالعان. 16 جاستاعى بۇ­حار­لىق بوزبالا 12 سومعا، 20 جاستاعى قازاق جىگىتى 15 سومعا ساتىلعان.

سول كەزدە قارا مالدىڭ ەكى پۇت ەتى – 80 تيىن، ال اتتىڭ قۇنى 91,5 تيىن بولعانىن ەسەپكە الساق، قۇل ساۋداسى كادىمگىدەي ءتيىمدى كاسىپ بولعانعا ۇقسايدى ء(بىز بۇل جەردە زەرتتەۋشى ۆ.چەرنيكوۆتىڭ دەرەگىن كەلتىرىپ وتىرمىز – ا.ك.).

ەگەر بودان حالىقتىڭ ازاماتىن قۇل ەسەبىندە ساتىپ، زاڭدى تۇردە بيزنەس كوزىنە اينالدىرۋعا رۇقسات بەرىلسە، بۇعان ساياسي-قۇقىق­تىق تۇرعىدان قانداي باعا بەرۋگە بولار ەدى؟ ماسەلەنىڭ وسى جاعى كىمدى بولسا دە بەيتاراپ قالدىر­ماي­دى دەپ ويلايمىز. اسىرەسە، عالىمداردى.

وزدەرىنىڭ قازاق مەكتەبىن اشۋ­داعى ماقساتىن پاتشا وكىمەتى ەن­دىگى ءبىر دەرەكتە بىلاي دەپ ءتۇسىن­دىرەدى: «…قازاق مەكتەبىن اشۋداعى ماقساتىمىز – وردالىق­تار­عا جاس­تايىنان ورىس ءتىلى مەن گرامماتيكاسىن ناسيحاتتاپ، ادەت-عۇرپى­مىز­دى بويىنا ءسىڭىرۋ ارقىلى ولار­دى وزدەرىنىڭ تۇرمىس-سالتى­نان بەز­دىرۋ، سىرت اينالدىرۋ. قا­زاق مەكتە­بىندەگى وقۋ ولاردىڭ اقىل-ويىن اسقاقتاتۋ ءۇشىن ەمەس، تەك وسى ماق­ساتقا باعىتتالۋى تي­ىس». ورىس عا­لىمى، گراف سۋحو­تەلەن «قازاقتار رەسەي ءۇشىن اس­تىعىمىز بەن ماتامىزدى تۇتىنۋ­شى جانە شيكىزات وندىرەتىن كوشپەلى حالىق ەسەبىندە پايدالى. ولاردى جارتىلاي جابايى (پولۋديكوم) جاعدايدا ۇستاۋىمىز قاجەت» دەي­دى.

«انا ءتىلىمىزدى، جالپى رۋحاني دۇنيەمىزدى، ۇلتتىق قۇندىلىقتارى­مىزدى كوركەيتەيىك، وركەندەتەيىك دەگەن يگىلىكتى ءىس-ارەكەتىمىز، ىنتا-ىقىلاسىمىز نەلىكتەن ىلعي تىعى­رىققا تىرەلەدى، قارسىلىققا ۇشى­رايدى؟» دەگەن سۇراقتار تۋىن­داعان كەزدە، مەنىڭ ويىما ىلعي دا پاتشا زامانىندا جاسالعان وسىنداي قاستاندىقتار، ونىڭ قانجوسا ىزدەرى ورالا بەرەدى…

***

پاتشالىق رەسەي وسىلاي ەكەن، ال ەندى رەسەيدىڭ بولشەۆيكتەرى، ياعني جاڭا وكىمەت، كەڭەس وكىمەتى قازاققا، ونىڭ قۇقىنا قالاي قارا­دى؟ بۇرىنعىسىنشا. ءتىپتى بۇلار تەك قازاقتى عانا ەمەس، جالپى ادام ءولتىرۋدى، ادامنىڭ كوزىن جويۋ­دى مۇلدە «وڭايلاتىپ» جىبەردى.

ماسەلەن، جاپپاي جازالاۋ ناۋ­قانى لەنيننىڭ كوزى تىرىسىندە-اق قولعا الىندى. جاڭا وكىمەت ءوزىنىڭ قىزمەتىن حالىقتى قورقىتىپ-ۇركىتۋدەن باستادى. 1918 جىلدىڭ 21 اقپانداعى رسفسر سوۆناركو­مىنىڭ «سوتسياليستىك وتانىمىزعا قاۋىپ ءتوندى!» دەگەن دەكرەتىنە ساي ۆچك ورگاندارىنا كونتررە­ۆوليۋ­تسيالىق، قىزمەتتىك جانە باسقا دا جالپىقىلمىستىق وقيعالاردى سوتتان تىس قاراۋعا، ايىپكەردى قىلمىس جاساعان جەرىندە اتىپ تاستاۋعا قۇقىق بەرىلدى. پارتيا كوسەمى ۆ.لەنينگە، پەتروگراد چك-ءسىنىڭ باستىعى م.ۋريتسكيگە قاس­تاندىق جاسالۋىنا بايلانىستى رسفسر سوۆناركومى 1918 جىلدىڭ 5 قىركۇيەگىندە «قىزىل تەرروردى» باستاپ تا جىبەردى.

ساياسي قارسىلاستارىن جەڭىپ شىعۋ ءۇشىن اۋەلى لەنين، سودان سوڭ ستالين وزدەرىنىڭ توڭىرەگىندەگىلەر­مەن سوناۋ 1881 جىلى، ياعني ءىىى الەكساندردىڭ كەزىندە-اق جاي سوتتىڭ ورنىنا «شاپشاڭ سوتتاردى» ىسكە قوسىپ، مۇنى «ەرەكشە كەڭەس» دەپ اتاعان-دى. ستالين بۇل ءادىستى ءومىر بويى باسشىلىققا الدى. ول وسىنداي قۇزىرلى مەكە­مە­نى، ياكي «شاپشاڭ سوتتاۋ»، «شۇعىل دا ءادىل جازالاۋ» سوتىن قۇردى. بۇل قۇرىلىم كوسەم ولگەنگە دەيىن (1953 جىلعا دەيىن) جۇمىس ىستەپ تۇردى.

س.م.كيروۆتىڭ قازاسىنان كەيىن، ياعني 1934 جىلى ۆتسيك قىلمىستىق كودەكسكە وزگەرتۋلەر ەنگىزدى. وسى قۇجات بويىنشا: 1) ءىستى قاراۋ 10 كۇننەن اسپاۋى كەرەك; 2) ايىپتاۋ قورىتىندىسى ايىپكەرگە سوت بولاردان 1-اق كۇن بۇرىن بەرىلەدى;   3) ىسكە ادۆوكات قاتىستىرىلمايدى; 4)ايىپكەردەن نەمەسە ونىڭ اتىنان كەشىرىم سۇراعانداردىڭ ءوتىنىش­تەرى قابىلدانبايدى; 5) اتۋ جازاسى قولما-قول ورىندالۋى ءتيىس.

مۇنىڭ سوڭى تاعى دا سويقان زۇلماتقا، ەكىنشى ۇلكەن تەررورعا ۇلاستى. بۇعان 1937 جىلعى پار­تيانىڭ اقپان-ناۋرىز پلەنۋمىندا ءستاليننىڭ ءوزى دەم بەردى. 1937 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا وك-ءنىڭ پلەنۋمىندا ەجوۆ سويلەدى. ول: «كونتررەۆوليۋتسيالىق استىرتىن ۇيىم بار، ەلىمىز جاڭا ازامات سوعىسىنىڭ قارساڭىندا تۇر، مىنە، ونى يوسيف ۆيسساريونوۆيچ ستا­ليننىڭ دانا باسشىلىعىمەن مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى ورگاندارى عانا توقتاتا الادى»، – دەدى. 1937 جىل­دىڭ شىلدە ايىندا بارلىق پارتيا كوميتەتتەرى مەن نكۆد ورگاندارى ستالين، ەجوۆ جانە ۆىشينسكي قول قويعان، بۇرىنعى دۇشپان تاپتاردىڭ، كۋلاكتار مەن بەلسەندى انتيكەڭەستىك ەلەمەنتتەر­دىڭ جانە جالپى قىلمىسكەرلەردىڭ قۇيىر­شىق­تارىن كەڭ كولەمدە جويۋ تۋرالى نۇسقاۋ الدى.

سودان كەيىن ەجوۆ №00447 بۇي­                   رىعىنا قول قويىپ، 1937 جىل­دىڭ 5 تامىزىنان باستاپ بۇل وپەراتسيا ءتورت اي بويى ۇزدىكسىز جۇرگى­زىلدى. بارلىق ولكەلەر مەن وب­لىستارعا قانشا ادامدى تۇت­­قىن­داۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىلدى. ولار ەكى كاتە­گورياعا ءبولىندى: 1-توپتاعىلار – قولما-قول اتىلدى. 2-توپتاعىلار 8-10 جىلعا سوتتالىپ، لاگەرلەرگە جىبەرىلدى. وسى مەرزىم ىشىندە 268 950 ادام رەپ­رەسسياعا ۇشىراپ، ونىڭ 75 950-ءى بىردەن وققا ۇشتى. الايدا، بۇل كورسەتكىش ازداۋ بولىپ كورىندى بىلەم، جەرگىلىكتى جەرلەردەن «ءۇس­تەمە جوسپار» قا­بىلدانا باستادى. ەتكە مال وتكىز­گەن سياقتى. ەلەۆاتورعا استىق وتكىزگەن سەكىلدى. ماسەلەن، بكپ(ب) ورتالىق كوميتە­تى 1937 جىلدىڭ 3 جەلتوقسانىندا قازاقستان ك(ب)پ ورتالىق كوميتە­تىنىڭ رەپرەسسياعا ۇشىراۋعا ءتيىستى ادامداردىڭ سانىن 1-كاتەگوريا بويىنشا – 600 ادامعا («قازاققا» دەپ ۇعىڭىز), ال 2-كاتەگوريا بو­يىنشا – 1000 ادامعا ۇلعايتۋ ءجو­نىندەگى ۇسىنى­سىن بەكىتكەن. ۇسىنىستى كىم جاسا­عان؟ قازاقستان­نىڭ قازاق ەمەس باسشىلارى. «ءبال­كىم، «جوسپاردى ارتىعىمەن ورىن­داڭىز!» دەپ ولارعا تاپسىرمانى كرەملدىڭ ءوزى بەرۋى دە مۇمكىن.

ىلە-شالا كسرو پروكۋرورى ۆىشينسكي ەلىمىزدىڭ بارلىق پروكۋرورلارىنا شيفرلانعان جەدەلحات جىبەردى: «1937 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندەگى ەجوۆتىڭ №00447 بۇيرىعىن ورىنداۋ ءۇشىن ءىس جۇرگىزۋ ەرەجەلەرىن ساقتاۋ، تۇتقىنداۋ ءۇشىن الدىن الا سانكتسيا الۋ قاجەت ەمەس»، – دەپ اتاپ كورسەتىلدى. ون­سىز دا وڭىپ تۇرماعان حال-احۋال ودان سايىن ۋشىعا ءتۇستى. قازاق زيا­لىلارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇستا­لىپ جاتتى. 1937 جىلدىڭ 2 شىلدە­سىندە قازمۇقان كۇلەتوۆ، تامىزدىڭ 3-ءى مەن 17-ءسى ارالىعىندا تەمىربەك جۇرگەنوۆ، مۇقاش ورىمباەۆ، ءىلياس جانسۇگىروۆ، 24 قىركۇيەكتە سەيىتقالي مەڭدەشەۆ، ساكەن سەي­فۋللين، 10 قازاندا رامازان قۇر­مان­عاليەۆ جانە ت.ب. اباقتىعا قا­مالدى. نكۆد بۇلاردىڭ «ءبارى تروتسكيشىلەرمەن، وڭشىلدارمەن سىبايلاس جاندار»، – دەپ تۇسىنىك بەردى. 1937-38 جىلدارى قازاقتىڭ نەبىر جايساڭدارى مەن مارقاس­قالارى، ۇلتتىڭ ءسۇت بەتىنە شىعار قايماقتارى، «قازاقتىڭ اقىل-ويى» دەپ ەسەپتەلەتىن ءىرى ازاماتتارى وسى زاڭمەن سوتتالىپ، وسى زاڭمەن جويىلدى.

***

وسى رەتتە ەندى ەرىكسىز حIII-XIX عاسىرلارداعى يسپانياداعى ين­كۆيزيتسيا، ياعني ارنايى ءدىني سوت ويعا ورالادى. ادەپسىز مىنەز كورسەتكەن كۇدىكتى ادامداردىڭ، كاتوليك دىنىنە قارسى كىسى دەپ تانىل­عانداردىڭ ءىسىن ارنايى تريبۋنال قارادى.سوت اسا قۇپيا جاع­دايدا جۇرگىزىلدى جانە سوت قورعاۋ­شىسىز ءوتتى. سوتتاۋ ءۇشىن پالەندەي دالەل ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق بولدى، ويتكەنى بىرەۋ «كوردىم»، «بايقاپ قالدىم»، «سەزدىم»، «پالەنشەدەن ەستىدىم» دەگەن سياقتى ساندىراقتاپ بىردەڭە ايتسا، ءبىتتى، سوتقا نەگىز تا­بىلدى دەپ ساناي بەرىڭىز. ال سوت­تىڭ ماقساتىنىڭ ءوزى – كۇدىكتىنى قايتسە دە قارالاۋ، ءولىم جازاسىنا كەسۋ، ياعني – ورتەۋ ەدى.

مىنە، وسىنداي سوتتىڭ شەشىمى­مەن جازىقسىزدان جازىقسىز نەبىر دارىندى عالىمدار، دانا جازۋشىلار، كورنەكتى اقىندار، تالانتتى اسكەري قولباسشىلار، دارىگەر­لەر وتقا ورتەندى. ەندى ءبىر عانا مىسال. سالىستىرمالى تۇردە. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇرعىنى ىبىراي سماعۇلوۆ 1937 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا رەسەي فەدەراتسياسى قىلمىستىق كودەكسى­نىڭ 58-بابىمەن ايىپتالىپ، نكۆد «ۇشتىگىنىڭ» ۇكىمىمەن (سوتتىڭ ەمەس، «ۇشتىكتىڭ!») وققا ۇشتى. نە­گە؟ باي تۇقىمىنان، مولدا. الاش­وردانى ناسيحاتتاعان، كولحوزدى قۇرتۋعا ارەكەت جاساعان… سىلدىر ءسوز. نەبارى 5-6 بەتتەن تۇراتىن قىلمىستىق ءىس. ارحيۆتەن الىپ وقى­دىق. ەشكىمگە زيانى جوق، ساياساتتان اۋلاق جۇرەتىن، بالا-شاعا­سىن اسىراپ جۇرگەن كولحوزشى ەشبىر دالەلسىز، ادۆوكاتتىڭ قاتى­سۋىن­سىز وسىلاي اتىلىپ كەتكەن. ىبى­راي سماعۇلوۆ 52 جىلدان سوڭ (1989) اقتالدى. قازىر ونىڭ نە­مە­رەسى سەرىك ەسكەندىرۇلى ىبىراەۆ – بەلگىلى، ەلگە سىيلى ازامات. استانادا تۇرادى، دارىگەر.

ۇڭىلە قاراساڭىز، ستاليندىك جۇيەنىڭ ينكۆيزيتسيا ءادىسىن تۇگەل­دەي قابىلداعانىن ايقىن كورەسىز. ايىرماشىلىق بار ما؟ ءسال عانا ايىرماشىلىق بار. يسپاندىقتار ايىپكەردى وتقا جاققان، بولشەۆيكتەر وققا بايلاعان.

كونە تاريحتان، كارى تاريحتان، دانا تاريحتان تاعلىم العانعا نە جەتسىن؟!

zhasalash.kz