شيتتىك (شيا) – يسلام دىنىندەگى ەكى ۇلكەن باعىتتىڭ ءبىرى. شيتتىكتىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى عالىمدار اراسىندا كوپتەگەن پىكىرلەر بار. «شيا» اراب تىلىنەن اۋدارعاندا «جاقتاس»، «كومەكشى»، «پارتيا» جانە «فىرقا» (توپ) ماعىنالارىن بەرەدى. تەرمين رەتىندە «شيا» حازىرەتى مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) قايتىس بولعاننان كەيىن حازىرەتى الي مەن ۇرپاعىنىڭ يمامدىق (حاليفالىق) ءۇشىن ەڭ لايىقتى كىسىلەر ەكەنىن جانە مۇنىڭ قاسيەتتى ماتىندەر (قۇران جانە سۇننەت) ارقىلى بەكىتىلگەنىنە سەنەتىن قاۋىمعا بەرىلگەن ەسىم بولىپ تابىلادى. بۇل باعىتتىڭ قازىرگى تاڭدا ەڭ كوپ تارالعان جەرى – يران يسلام رەسپۋبليكاسى.
شيتتەردىڭ بارلىعى ءاليدىڭ مۇحاممەد پايعامبار تاراپىنان حاليفا ەتىپ تاعايىندالعانىن جانە ونىڭ ەڭ ۇلى ساحابا ەكەندىگىن ءبىر اۋىزدان قابىلداپ، مويىندايدى. الي ءوزىنىڭ يسلامعا جاساعان قىزمەتىمەن جانە بىلىمدارلىعىمەن ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ، كوپشىلىكتى تامساندىراتىن. ونىڭ وسىنداي قاسيەتتەرىنە قىزىعىپ تابىنۋشىلار وعان كەيدە اسىرا سىلتەپ، كەيدە لايىقتى باعاسىن بەرىپ جاتادى.
ءاليدىڭ شيتتەر تاراپىنان وسىنشالىقتى دارىپتەلۋى سول كەزدەگى الەۋمەتتىك-ساياسي احۋالعا تىكەلەي قاتىستى نارسە. ويتكەنى، مۇحاممەد پايعامبار وزىنەن كەيىن ورنىنا كىمنىڭ «يمام» (باسشى) بولاتىندىعىن ايتپاي كەتكەن بولاتىن. وسى كەزدە «يمامدىق» نەمەسە حاليفالىق ماسەلەسىندە ەكى ءتۇرلى كوزقاراس ورتاعا شىقتى:
- حاليفانىڭ كىم بولاتىندىعى ايتىلماعان.
- حاليفانىڭ قاي جانۇيادان بولاتىندىعى ايتىلعان.
ءبىرىنشى كوزقاراس انسار (مەككەدەن مەدينەگە قونىس اۋدارعاندارعا كومەكتەسكەندەر) مەن كوپتەگەن مۋحاجيرلەرگە (مەككەدەن مەدينەگە قونىس اۋدارعاندار), ال ەكىنشى كوزقاراس كەيبىر حاشيميتتەرگە، كەيىننەن شيتتەرگە ءتان كوزقاراس بولىپ تابىلادى.
مۇحاممەد پايعامبار دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ساحابالار مۇسىلمان قاۋىمىن باسقاراتىن بىرەۋدى شۇعىل تۇردە ىزدەستىرۋگە كىرىسەدى. شيتتىك ادەبيەتتەر مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ (يمامات) قۇران جانە سۇننەت، سونداي-اق وسيەت ەتۋمەن بولاتىندىعىن العا تارتىپ، يمامنىڭ تىكەلەي مۇحاممەد پايعامبار تاراپىنان تاعايىندالعانىن، جالپى حالىقتىڭ ەركىندەگى ماسەلە ەمەستىگىن باياندايدى. وعان وزدەرىنىڭ دالەلدەرىن ۇسىنادى. مىسالى، العاشقى يمامنىڭ الي ەكەندىگىن ايتاتىن شيتتەر «وسيەتناما» نەمەسە «قالام-قاعاز» وقيعالارىن دالەلگە كەلتىرەدى. ءتىپتى، كەيبىر قۇران اياتتارىن دا كورسەتەدى.
شيتتىكتىڭ شىعۋىنا بايلانىستى بۇدان باسقا كوپتەگەن سەبەپتەر كورسەتىلەدى. ءۇشىنشى حاليف وسماننىڭ تۇسىنداعى ىشكى ساياسي وقيعالار بۇل اعىمنىڭ ەرەكشە قالىپتاسىپ، تارالۋىنا سەبەپ بولدى. يسلام ادەبيەتتەرىندە ابدۋللاh يبن سابا دەپ كورسەتىلەتىن ادام وسماننىڭ كەيبىر ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ دىنگە قايشى ەكەندىگىن ايتىپ، حالىقتى وعان قارسى كوتەرىلىسكە شاقىرۋمەن بولادى. يسلام تاريحىنان بەلگىلى بولعانداي ناتيجەسى قاندى وقيعالارمەن اياقتالادى.
ءاليدىڭ حاليفالىعى تۇسىندا شيتتەردىڭ مىناداي باعىتتارى بولعانى ايتىلادى:
– مۋفادديلا (پاراسات يەلەرى): ءاليدى ساحابالاردىڭ ەڭ جوعارىسى جانە حاليفا بولۋعا بىردەن-ءبىر لايىقتى ادام ەكەندىگىنە سەنەتىندەر. بۇلار بارلىق ساحابالاردى قۇرمەتتەيدى. يسلامعا قارسى ەشبىر ارەكەتتەرى جوق. مۋفادديلالار ۋاقىت وتە كەلە سۋننيتتەرمەن قوسىلىپ كەتەدى. تۇيە جانە سىففين سوعىستارىندا ءاليدى قولداپ جاقتاعاندار وسىلار.
– ساببا (ابدۋللاھ يبن سابا جاقتاستارى): ءاليدى ساحابالاردىڭ ەڭ ۇلىسى، ءارى حاليفالىققا ەڭ لايىقتى ەكەندىگىنە سەنبەيتىن بۇكىل باسقا ساحابالاردى لاعىنەتتەپ، بالاعاتتايتىن شيتتىك توپ. بۇلار العاشقى ءۇش حاليفانى وزدەرىنە ءتيىستى ەمەس ورىندى ادىلەتسىز تۇردە العان ادامدار دەپ ەسەپتەيدى. يماميا جانە يسنااشاريا وسى ساببانىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى.
– عاليا (شەكتەن شىققاندار): ءاليدىڭ ءتاڭىر ەكەندىگىن العا تارتاتىن ابدۋللاھ يبن سابانىڭ جاقتاستارى. يبن سابا العاشقى رەت «وسيەت» جانە «ريجات» (قايتا ورالۋ) دوكترينالارىن، ياعني مۇحاممەد پايعامبار ءاليدى ءبىر وسيەتپەن حاليفا ەتكەنىن جانە مۇحاممەدتىڭ ولمەگەنىن، حاليفالىقتى اليگە بەرۋ ءۇشىن قايتا كەلەتىنىن سەنىم تۇرىندە ناسيحاتتايدى. بۇلار اليگە «سەن قۇدايسىڭ» دەپ ساجدە ەتكەن ۋاقىتتا ءبىر بولىگىن ورتەتىپ، ءبىر بولىگىن جەر اۋدارتىپ جىبەرتەدى. الي يسلام سەنىم جۇيەسىنە زيان كەلمەسىن دەگەن ماقساتپەن يبن سابانى دارعا استىرادى.
شيتتىك ءوز الدىنا بىرىككەن ءبىرتۇتاس جۇيە بولىپ تابىلمايدى. ول – كوپتەگەن سەكتالار مەن باعىتتارعا ءبولىنىپ كەتكەن وتە بىتىراڭقى باعىت. شيتتەردىڭ جىكتەلۋى ءدىني-ساياسي كوشباسشىلىق ماسەلەسىنە بايلانىستى قاقتىعىسۋلار، الاۋىزدىقتار ناتيجەسىندە ءجۇرىپ وتىردى. ءVىى عاسىردىڭ وزىندە-اق شيتتەر ىشىندە ەكى باعىت – قالىپتى جانە راديكال (شەكتەن شىققان) شيتتەر قالىپتاسقان بولاتىن. ولار ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرادى. باستاپقىدا شيتتەر ءدىني سيپاتتاعى جاڭا جۇيە بولا قويماعان ەدى، ولار تەك ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ عانا دوگماتيكالىق راسىمدەۋدى باسىنان وتكەردى.
كەيىننەن، ۋاقىت وتە كەلە وزگە ۇلتتاردىڭ ءدىني سەنىم-نانىمدارى ەنىپ جانە يسلام ءدىنىن قۇلاتۋ، مۇسىلماندار اراسىندا بۇلىك شىعارۋ ءۇشىن شيتتىك اتىن جامىلىپ، نەگىزگى ماقساتتارىنا جەتۋدى كوزدەگەن ساياساتكەرلەر كوپتەپ كەزدەستى. ويتكەنى، مۇسىلمان حالقى حازىرەتى پايعامباردىڭ ۇرپاقتارىن جاقسى كورىپ، ولارعا قۇرمەت ەتەتىن. بۇل اۋلەتتى «ءاھلي ءبايت» دەيدى. وسى ءاھلي ءبايتتىڭ ءوشىن الامىز دەپ حالىقتى ۇنەمى حاليفاعا ايداپ سالۋشىلار ءاھلي ءبايت جايىندا جالعان حاديستەر شىعارىپ، جان دۇنيەسى تازا حالىقتى باسقاشا سەنىمگە جەتەلەدى. ناتيجەسىندە، وسىلاي بولۋ كەرەك، بۇلاي بولماسا بولمايدى دەگەن ۇلكەن ساياسي كۇش تۋدى. بۇلارعا دا «شيت» دەپ ات بەرىلدى.
شيتتەردىڭ ءدىني دوكتريناسىنىڭ نەگىزىن قالاعان جوعارىدا ايتقانىمىزداي ابدۋللاھ يبن سابا. ول شەتكى شيتتەردىڭ كوشباسشىسى بولعان ء(Vىى عاسىردىڭ ورتا شەنى). ونىڭ ەسىمىمەن ءاربىر پايعامباردىڭ، سونىڭ اراسىندا مۇحاممەدتىڭ دە «رۋحاني وسيەتحاتىن قابىلداۋشىسى» (ۆاسي) بولاتىندىعى تۋرالى يدەيا بايلانىستىرىلادى. ءاليدى ۆاسي دەپ جاريالاۋ ونىڭ تەگىنىڭ تاڭداۋلى ەكەندىگىنە باسا نازار اۋداراتىن. ءاليدىڭ كوزى تىرىسىندە-اق ونىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ ىشىندە ونى قۇدايداي كورىپ، ءپىر تۇتقان ادامدار كەزدەسكەن. شيتتەردىڭ ءدىني ءىلىمىنىڭ راسىمدەلۋ كەزەڭى ابباسيدتەر اۋلەتىنىڭ ورنىعۋ ۋاقىتىمەن، ياعني ءVىى ع. سوڭىنان ءVىىى ع. ورتاسىنا دەيىنگى داۋىرمەن انىقتالادى. وعان قاستاندىق جاسالعاننان كەيىن جارالانىپ ولگەن ءاليدىڭ قاسىرەتىنىڭ كۋلتى جانە كەربالادا 680 جىلى ولتىرىلگەن ونىڭ بالاسى – حۋسەيننىڭ تارتقان ازابى – شيتتەردىڭ ءدىني اعىمعا اينالۋىنا اكەلگەن فاكتورلاردان سانالادى.
شيتتەر دە بارلىق يسلام جولىن ۇستانۋشىلارعا ورتاق باستاۋ – قۇرانعا يەك ارتادى. رۋحاني بيلىكتى ءاليدىڭ مۇراگەرلىگىنە بەرۋ تۋرالى جالپى پرينتسيپ – يمامدىق و باستان بەرىلگەن، بەكىتىلگەن دۇنيە بولمايدى. ناتيجەسىندە زاڭدى تالاپكەردى انىقتاۋ بارىسىندا وتە كۇردەلى، كەيدە، ءتىپتى شەشىلمەيتىندەي ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىراتىن. ءاربىر شيتتىك يمام قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ ورنىن كىم باساتىندىعى تۋرالى الاۋىزدىق باستالىپ كەتەتىن، ءسويتىپ ءاليدىڭ ءۇرىم-بۇتاقتارىنىڭ ارقايسىسى ءوز تاراپىنان بيلىككە كەلەتىن ادامنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن. بيلىكتى بەرۋدىڭ پرينتسيپىنە قاتىستى كوپ ءتۇرلى تۇسىنىكتەر بولعانىمەن دە، شيتتىك ورتادا الي اۋلەتىنىڭ مۇسىلمان قاۋىمىندا بيلىك ەتۋگە ەلدەن اسقان قۇقى بارلىعىن بۇلجىمايتىن قاعيدا دەپ تانيتىن.
شيتتەر سۋننيتتەر سياقتى، سۋننانى مۇسىلمان ءدىن ءىلىمىنىڭ ەكىنشى كوزى، باستاۋى دەپ ەسەپتەيدى. بىراق ولاردىڭ سۋنيتتەردەن ءبىر ەرەكشەلىگى مىنادا: ولار ءبىرىنشى توپتاعى اسا ابىرويلى تۇلعالار دەپ ءتورتىنشى «تاقۋا حاليف» ءاليدى، ونىڭ جاقىن ارىپتەستەرىن، سونىمەن بىرگە، الي اۋلەتىنەن شىققان يمامداردى تانيدى. وزدەرىنىڭ اڭىزدارىن شيتتەر ادەتتە احبار (ار. «حابار، مالىمەت») دەپ اتايدى. ولار مۇحاممەد پايعامباردىڭ زامانداستارىنىڭ – «ءاليدىڭ قارسىلاستارىنىڭ» قالدىرعان اڭىزدارىن جالعان دەپ مويىندامايدى. شيتتىك احبارلار سۋننيتتىك احبارلارمەن سالىستىرعاندا كەيىنىرەكتەگى احبارلار بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ وزىندىك كانونيزاتسيالانۋ پروتسەسسى ح-ءحى عع. تيەسىلى. مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى اڭىزدارىن جيناۋشى شيتتىك ءدىندارلار اراسىنان مۇحاممەد ءال-قۋممي (903 ج. ولگەن), ءال-كۋلايني (939 ج. ولگەن), مۋحاممەد ات-ءتۋسيدىڭ (1067/8 ج. ولگەن) اتتارى ايگىلى.
شيتتەردە سۋنيتتەرگە قاراعاندا قاسىرەت شەككەندى، ازاپ تارتقان جاندى ءپىر تۇتۋ كەڭ تاراعان. ءدىن جولىندا ازاپتانۋ يدەياسىنا، الي مەن ونىڭ بالاسى حۋسەيننەن باستالعان ءبىراز شيتتىك يمامداردىڭ قايعىلى تاعدىرلارىنا شيتتەر باستى نازار اۋدارادى. اڭىز بويىنشا ءاليدىڭ سۇيەگى جەرلەنگەن نەدجەف قالاسى، «ۇلى ازاپ تارتۋشى» حۋسەيننىڭ كومىلگەن جەرى دەپ ەسەپتەلەتىن تۇستا ورنالاسقان كەربالاداعى (يراك) مەشىت – شيتتەردىڭ كيەلى ورىندارى بولىپ ەسەپتەلەدى، سوندا ولار قاجىلىق جاسايدى. شيتتەر تابىناتىن تاعى ءبىر جەرلەر – يرانداعى قۋم مەن مەشحەد قالالارى.
قازىرگى تاڭدا شيتتىك ءدىني ءىلىمدى يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇگەلىنە جۋىعى، يراك حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى، ليۆان، يەمەن جانە باحرەيننىڭ باسىم بولىگى ۇستانادى. ءار ءتۇرلى شيتتىك اعىمدار مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ بارلىق ايماقتارىندا از نە كوپ مولشەردە بار.
ن.بايتەنوۆا
mazhab.kz
پىكىر قالدىرۋ