Şiittik (şia) – Islam dinindegi eki ülken bağıttıñ biri. Şiittiktiñ qalıptasuı turalı ğalımdar arasında köptegen pikirler bar. «Şia» arab tilinen audarğanda «jaqtas», «kömekşi», «partiya» jäne «fırqa» (top) mağınaların beredi. Termin retinde «şia» hazireti Mwhammed payğambar (s.ğ.s.) qaytıs bolğannan keyin hazireti Ali men wrpağınıñ imamdıq (halifalıq) üşin eñ layıqtı kisiler ekenin jäne mwnıñ qasietti mätinder (Qwran jäne Sünnet) arqılı bekitilgenine senetin qauımğa berilgen esim bolıp tabıladı. Bwl bağıttıñ qazirgi tañda eñ köp taralğan jeri ­– Iran Islam Respublikası.

Şiitterdiñ barlığı Alidiñ Mwhammed payğambar tarapınan halifa etip tağayındalğanın jäne onıñ eñ wlı sahaba ekendigin bir auızdan qabıldap, moyındaydı. Ali öziniñ islamğa jasağan qızmetimen jäne bilimdarlığımen erekşe közge tüsip, köpşilikti tamsandıratın. Onıñ osınday qasietterine qızığıp tabınuşılar oğan keyde asıra siltep, keyde layıqtı bağasın berip jatadı.

Alidiñ şiitter tarapınan osınşalıqtı däriptelui sol kezdegi äleumettik-sayasi ahualğa tikeley qatıstı närse. Öytkeni, Mwhammed payğambar özinen keyin ornına kimniñ «imam» (basşı) bolatındığın aytpay ketken bolatın. Osı kezde «imamdıq» nemese halifalıq mäselesinde eki türli közqaras ortağa şıqtı:

- Halifanıñ kim bolatındığı aytılmağan.

- Halifanıñ qay janwyadan bolatındığı aytılğan.

Birinşi közqaras ansar (Mekkeden Medinege qonıs audarğandarğa kömekteskender) men köptegen muhajirlerge (Mekkeden Medinege qonıs audarğandar), al ekinşi közqaras keybir haşimitterge, keyinnen şiitterge tän közqaras bolıp tabıladı.

Mwhammed payğambar dünieden ötken soñ sahabalar mwsılman qauımın basqaratın bireudi şwğıl türde izdestiruge kirisedi. Şiittik ädebietter memleket basşılığınıñ (imamat) Qwran jäne sünnet, sonday-aq ösiet etumen bolatındığın alğa tartıp, Imamnıñ tikeley Mwhammed payğambar tarapınan tağayındalğanın, jalpı halıqtıñ erkindegi mäsele emestigin bayandaydı. Oğan özderiniñ dälelderin wsınadı. Mısalı, alğaşqı imamnıñ Ali ekendigin aytatın şiitter «Ösietnama» nemese «Qalam-qağaz» oqiğaların dälelge keltiredi. Tipti, keybir Qwran ayattarın da körsetedi.

Şiittiktiñ şığuına baylanıstı bwdan basqa köptegen sebepter körsetiledi. Üşinşi halif Osmannıñ twsındağı işki sayasi oqiğalar bwl ağımnıñ erekşe qalıptasıp, taraluına sebep boldı. Islam ädebietterinde Abdullah ibn Saba dep körsetiletin adam Osmannıñ keybir is-äreketteriniñ dinge qayşı ekendigin aytıp, halıqtı oğan qarsı köteriliske şaqırumen boladı. Islam tarihınan belgili bolğanday nätijesi qandı oqiğalarmen ayaqtaladı.

Alidiñ halifalığı twsında şiitterdiñ mınaday bağıttarı bolğanı aytıladı:

– Mufaddila (Parasat ieleri): Alidi sahabalardıñ eñ joğarısı jäne halifa boluğa birden-bir layıqtı adam ekendigine senetinder. Bwlar barlıq sahabalardı qwrmetteydi. Islamğa qarsı eşbir äreketteri joq. Mufaddilalar uaqıt öte kele sunnittermen qosılıp ketedi. Tüye jäne Sıffin soğıstarında Alidi qoldap jaqtağandar osılar.

– Sabba (Abdullah ibn Saba jaqtastarı): Alidi sahabalardıñ eñ wlısı, äri halifalıqqa eñ layıqtı ekendigine senbeytin bükil basqa sahabalardı lağınettep, balağattaytın şiittik top. Bwlar alğaşqı üş halifanı özderine tiisti emes orındı ädiletsiz türde alğan adamdar dep esepteydi. Imamiya jäne Isnaaşariya osı Sabbanıñ jalğası bolıp tabıladı.

– Ğaliya (Şekten şıqqandar): Alidiñ Täñir ekendigin alğa tartatın Abdullah ibn Sabanıñ jaqtastarı. Ibn Saba alğaşqı ret «ösiet» jäne «rij'at» (qayta oralu) doktrinaların, yağni Mwhammed payğambar Alidi bir ösietpen halifa etkenin jäne Mwhammedtiñ ölmegenin, halifalıqtı Alige beru üşin qayta keletinin senim türinde nasihattaydı. Bwlar Alige «sen qwdaysıñ» dep säjde etken uaqıtta bir böligin örtetip, bir böligin jer audartıp jibertedi. Ali islam senim jüyesine ziyan kelmesin degen maqsatpen Ibn Sabanı darğa astıradı.

Şiittik öz aldına birikken birtwtas jüye bolıp tabılmaydı. Ol – köptegen sektalar men bağıttarğa bölinip ketken öte bıtırañqı bağıt. Şiitterdiñ jiktelui dini-sayasi köşbasşılıq mäselesine baylanıstı qaqtığısular, alauızdıqtar nätijesinde jürip otırdı. Vİİ ğasırdıñ özinde-aq şiitter işinde eki bağıt – qalıptı jäne radikal (şekten şıqqan) şiitter qalıptasqan bolatın. Olar biraz uaqıt ötken soñ tübegeyli özgeriske wşıradı. Bastapqıda şiitter dini sipattağı jaña jüye bola qoymağan edi, olar tek biraz uaqıttan soñ ğana dogmatikalıq räsimdeudi basınan ötkerdi.

Keyinnen, uaqıt öte kele özge wlttardıñ dini senim-nanımdarı enip jäne Islam dinin qwlatu, mwsılmandar arasında bülik şığaru üşin şiittik atın jamılıp, negizgi maqsattarına jetudi közdegen sayasatkerler köptep kezdesti. Öytkeni, mwsılman halqı hazireti Payğambardıñ wrpaqtarın jaqsı körip, olarğa qwrmet etetin. Bwl äuletti «ähli bäyt» deydi. Osı ähli bäyttiñ öşin alamız dep halıqtı ünemi halifağa aydap saluşılar ähli bäyt jayında jalğan hadister şığarıp, jan düniesi taza halıqtı basqaşa senimge jeteledi. Nätijesinde, osılay bolu kerek, bwlay bolmasa bolmaydı degen ülken sayasi küş tudı. Bwlarğa da «şiit» dep at berildi.

Şiitterdiñ dini doktrinasınıñ negizin qalağan joğarıda aytqanımızday Abdullah ibn Saba. Ol şetki şiitterdiñ köşbasşısı bolğan (Vİİ ğasırdıñ orta şeni). Onıñ esimimen ärbir payğambardıñ, sonıñ arasında Mwhammedtiñ de «ruhani ösiethatın qabıldauşısı» (vasi) bolatındığı turalı ideya baylanıstırıladı. Alidi vasi dep jariyalau onıñ teginiñ tañdaulı ekendigine basa nazar audaratın. Alidiñ közi tirisinde-aq onıñ aynalasındağılardıñ işinde onı qwdayday körip, pir twtqan adamdar kezdesken. Şiitterdiñ dini iliminiñ räsimdelu kezeñi abbasidter äuletiniñ ornığu uaqıtımen, yağni Vİİ ğ. soñınan Vİİİ ğ. ortasına deyingi däuirmen anıqtaladı. Oğan qastandıq jasalğannan keyin jaralanıp ölgen Alidiñ qasiretiniñ kul'ti jäne Kerbalada 680 jılı öltirilgen onıñ balası – Huseynniñ tartqan azabı – şiitterdiñ dini ağımğa aynaluına äkelgen faktorlardan sanaladı.

Şiitter de barlıq islam jolın wstanuşılarğa ortaq bastau – Qwranğa iek artadı. Ruhani bilikti Alidiñ mwragerligine beru turalı jalpı princip – imamdıq o bastan berilgen, bekitilgen dünie bolmaydı. Nätijesinde zañdı talapkerdi anıqtau barısında öte kürdeli, keyde, tipti şeşilmeytindey mäseleler tuındap otıratın. Ärbir şiittik imam qaytıs bolğannan keyin onıñ ornın kim basatındığı turalı alauızdıq bastalıp ketetin, söytip Alidiñ ürim-bwtaqtarınıñ ärqaysısı öz tarapınan bilikke keletin adamnıñ müddesin qorğaytın. Bilikti berudiñ principine qatıstı köp türli tüsinikter bolğanımen de, şiittik ortada Ali äuletiniñ mwsılman qauımında bilik etuge elden asqan qwqı barlığın bwljımaytın qağida dep tanitın.

Şiitter sunnitter siyaqtı, Sunnanı mwsılman din iliminiñ ekinşi közi, bastauı dep esepteydi. Biraq olardıñ sunitterden bir erekşeligi mınada: olar birinşi toptağı asa abıroylı twlğalar dep törtinşi «taqua halif» Alidi, onıñ jaqın äriptesterin, sonımen birge, Ali äuletinen şıqqan imamdardı tanidı. Özderiniñ añızdarın şiitter ädette ahbar (ar. «habar, mälimet») dep ataydı. Olar Mwhammed payğambardıñ zamandastarınıñ ­– «Alidiñ qarsılastarınıñ» qaldırğan añızdarın jalğan dep moyındamaydı. Şiittik ahbarlar sunnittik ahbarlarmen salıstırğanda keyinirektegi ahbarlar bolıp tabıladı. Olardıñ özindik kanonizaciyalanu processi H-Hİ ğğ. tiesili. Mwsılmandardıñ qasietti añızdarın jinauşı şiittik dindarlar arasınan Mwhammed äl-Qummi (903 j. ölgen), äl-Kulayni (939 j. ölgen), Muhammed at-Tusidiñ (1067/8 j. ölgen) attarı äygili.

Şiitterde sunitterge qarağanda qasiret şekkendi, azap tartqan jandı pir twtu keñ tarağan. Din jolında azaptanu ideyasına, Ali men onıñ balası Huseynnen bastalğan biraz şiittik imamdardıñ qayğılı tağdırlarına şiitter bastı nazar audaradı. Añız boyınşa Alidiñ süyegi jerlengen Nedjef qalası, «wlı azap tartuşı» Huseynniñ kömilgen jeri dep esepteletin twsta ornalasqan Kerbaladağı (Irak) meşit – şiitterdiñ kieli orındarı bolıp esepteledi, sonda olar qajılıq jasaydı. Şiitter tabınatın tağı bir jerler – Irandağı Qum men Meşhed qalaları.

Qazirgi tañda şiittik dini ilimdi Iran Islam Respublikasınıñ tügeline juığı, Irak halqınıñ jartısına juığı, Livan, Yemen jäne Bahreynniñ basım böligi wstanadı. Är türli şiittik ağımdar mwsılman elderiniñ barlıq aymaqtarında az ne köp mölşerde bar.

N.Baytenova

mazhab.kz