Қазақстандағы ерекше жеті мешіт

قازاقستانداعى ەرەكشە جەتى مەشىت

| Apr 17, 2016

قازاقستان حالقىنىڭ 70 %-ى يسلام ءدىنىن ۇستانادى. بۇل شامامەن 11 ملن-نان استام تۇرعىن. وسى ورايدا islam.kz سايتى ەلىمىزدەگى ەرەكشە جەتى مەشىتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى.

ەل مۇسىلماندارى ءۇشىن قازاق توپىراعىندا ءار ۋاقىتتا كوپتەگەن مەشىتتەر بوي كوتەردى. ونىڭ العاشقىلارىنىڭ ءبىرى – IX عاسىردا ماڭعىشلاق تۇبەگىنىڭ جارتاسىندا تۇرعىزىلعان «شاقپاق اتا» مەشىتى.

قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا 2700-گە جۋىق مەشىت بار. تومەندەگى تىزىمدە ەرەكشە ءارى قۇرىلىسى عاجاپ مەشىتتەر تىزبەكتەلگەن:

1. «ازىرەت سۇلتان» مەشىتى

«ازىرەت سۇلتان» مەشىتى – استانادا ورنالاسقان، قازاقستانداعى جانە ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ ءىرى مەشىت سانالادى. مەشىت قۇرىلىسى 2010-2012 جىل ارالىعىندا ءۇش جىلدا بوي كوتەردى. قۇلشىلىق ءۇيىنىڭ 9 كۇمبەزى، 77 مەترلىك 4 مۇناراسى بار، سىيىمدىلىعى ون مىڭ ادامعا ارنالعان.

2. سەمەي مەشىتىءولىستى

سەمەي مەشىتى – قازاقستانداعى ەڭ ەسكى مەشىتتەردىڭ ءبىرى. قۇرىلىسى 1852 جىلى باستالعان. كىرپىشپەن كوركەمدەلگەن 14 تەرەزەسى مەشىتتىڭ نەگىزگى كوركى بولىپ تابىلادى.

3. پاۆلودار قالاسىنداعى «ءماشھۇر ءجۇسىپ» مەشىتى

پاۆلودار قالاسىنداعى «ءماشھۇر ءجۇسىپ» مەشىتى وزىندىك ساۋلەتىمەن ەرەكشەلەنەدى. عيمارات جوباسى سەگىزبۇرىشتى جۇلدىزدى بەينەلەيدى. الايدا، ونىڭ ەڭ قىزىقتى تۇسى– شاڭىراق ىسپەتتەس كوتەرىلگەن كۇمبەزى. ول ەجەلگى تۇركى ۇيلەرىنىڭ كۇمبەزىن كورسەتەدى.

4. قاراعاندى ورتالىق مەشىتى

قاراعاندى ورتالىق مەشىتى – قازاقستانداعى ۇلكەن مەشىتتەردىڭ ءبىرى، سىيىمدىلىعى 4 000 ادامدى قامتيدى. عيمارات ءداستۇرلى كلاسسيكالىق يسلام ارحيتەكترۋاسى بويىنشا تۇرعىزىلعان. ورتالىق ۇلكەن كۇمبەزى جانە ءتورت بۇرىشتا مۇنارالارى بار. مەشىت ينتەرەرى قازاق حالقىنىڭ ويۋلارىمەن كوركەمدەلگەن.

5. قوستاناي مەشىتىءى

ەڭ ەكلەكتيكالىق مەشىت قوستاناي قالاسىنا تيەسىلى. ول 1893 جىلى سالىنعان. مەشىتتىڭ ەرەكشەلىگى عيمارات قۇرىلىسىندا يسلام ارحيتەكتۋراسى مەن ەكلەكتيكا ەلەمەنتتەرىن ۇيلەستىرىلۋىندە.

6. كوكشەتاۋ قالاسىنداعى «ناۋان حازرەت» مەشىتى

كوكشەتاۋ قالاسىنداعى «ناۋان حازرەت» مەشىتى – ەلىمىزدەگى اعاشتان تۇرعىزىلعان سيرەك مەشىتتىڭ ءبىرى. عيباداتحانانىڭ تاريحى دا عاسىرعا تاتيدى، 1904 جىلى ىرگەتاسى قالانعان.

7. قازاقستانداعى «قىتايلىق ۇلگىدەگى» مەشىت

قازاقستانداعى «قىتايلىق ۇلگىدەگى» مەشىت قىتايمەن شەكارالاس جاتقان جاركەنت قالاسىندا ورنالاسقان. بۇل عاجاپ عيمارات 1895 جىلى قىتايلىق ساۋلەتشى حون پيكتىڭ جوباسى نەگىزىندە سالىنعان.

دەرەككوز: Nur.kz

جاستار قالاسىنداعى رۋحاني كەش: الماتى اسپانى اباي اندەرىمەن كومكەرىلدى

kerey.kz

ءامىربولات قۇسايىنۇلى اباي كۇنى قارساڭىندا الماتى قالاسىندا اشىق اسپان استىنداعى ساحنادا مىڭداعان كورەرمەندەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ «ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى» قولداۋىمەن تۇسىرىلگەن ابايدىڭ تۇڭعىش شىعارمالار جيناعىنىڭ جارىق كورۋ تاريحىن بايانداعان «العاشقى كىتاپ» اتتى دەرەكتى ءفيلمدى تاماشالادى، دەپ جازادى Muztaumedia.kz. دوكۋدراما جانرىنداعى بۇل دەرەكتى فيلم قازاقتىڭ نەشە عاسىرلىق رۋحاني تاريحىنداعى تاڭ قالارلىق ۇلى وقيعا — 1909 جىلى پەتەربور قالاسىندا يلياس بوراگانسكي باسپاسىنان جارىق كورگەن ابايدىڭ تۇڭعىش كىتابىنىڭ قيلى تاعدىرىن بەينەلەگەن. فيلم جالعىز ءوزى تۇتاس ءبىر الەم جاساپ، شىعارماشىلىقپەن اينالىسقان نەبارى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ءتىلىن دە، كوركەمدىك، ەتيكالىق تانىمىن دا كۇرت وزگەرتىپ، بۇرىن-سوڭدى تۇرىك جۇرتى جەتپەگەن بيىككە كوتەرگەن ابايدىڭ العاشقى كىتابى قالاي باسىلىپ شىقتى، اباي كوزى تىرىسىندە ءوزىنىڭ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق.

kerey.kz

Zhalgas Yertay قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق. ول حالىقتىڭ ىشكى كۇشى مەن بيلىكتىڭ ساياسي ەركىنە قارايلاپ تۇر ەرتەرەكتەن باستايىق. باياعىدا قازاقتىڭ باستى پروبلەماسى سانىندا ەدى، ول راس. قازاقتار ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالعان-دى. ال قالادا قازاقشا ەستۋ قيىن بولاتىن. مەكتەپتەردە، ۋنيۆەرسيتەتتەردە، مەملەكەتتىك باسقارۋدا، بيزنەستە قازاق ءتىلى شەتتەتىلدى. سول كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى دەموگرافياعا تاۋەلدى ەدى. بۇل لوگيكا ۇزاق ۋاقىت دۇرىس سانالعان. بىراق بۇگىنگى قازاقستانعا قاراساق، جاعداي وزگەردى. قازاقتار كوپشىلىككە اينالدى. قازاق ءتىلىن تۇسىنەتىندەر مەن سويلەيتىندەر سانى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتتى. قازاق مەكتەبىنە باراتىن بالالاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قازاق ءتىلى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالدى. بىراق نەگە ءتىل ماسەلەسى ءالى وزەكتى بولىپ تۇر؟ ماسەلە سانعا ەمەس، ساناعا