ادەبي الەم

الەم تاريحىنداعى تۇرىكتەر ءىزى

kerey.kz

 |  Oct 13, 2016

 ۇلتتىق مۋزەيدە مەملەكەتتىك جانە كۇلتەگىن سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى، بەلگىلى عالىم، جازۋشى قويشىعارا سالعاراۇلىنىڭ «جەر جاھاندا ارعى اتاڭنىڭ ءىزى بار» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى.

 «جەر جاھاندا ارعى اتاڭنىڭ ءىزى بار» اتتى كىتاپ اۆتوردىڭ بۇعان دەيىن جارىق كورگەن «ەجەلگى تۇرىكتەر»، «شىعىستاعى تۇرىكتەر» جانە «ورتاعاسىرلىق تۇرىكتەر» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنىڭ قورىتىندى ءتۇيىنى ىسپەتتەس. مۇندا اۆتور قازىرگى تاڭدا «تۇرىكتەكتەس»، «تۇرىكتىلدەس» دەپ اتالاتىن حالىقتاردىڭ ارعى اتا-بابالارىنىڭ ەستەن وشكەن ەسكى زاماندارداعى تاريحىنا قاتىستى بۇرىن-سوڭدى زەرتتەۋشىلەر قالامىنا ىلىكپەگەن الەم حالىقتارىنىڭ ميفولوگياسىنداعى تاريحتىق، تىلدىك دەرەكتەردى بۇگىنگى ارحەولوگيا، لينگۆيستيكا، گەنەتيكا، تاريح عىلىمدارىنىڭ جەتىستىكتەرىمەن ساباقتاستىرا تالداۋ ارقىلى وزىندىك جاڭا، توسىن پايىمداۋلار جاسايدى. تىڭ ويلارى وقىرمانىن بىردەن باۋراپ، قىزىقتىرىپ، ودان ءارى وقۋعا جەتەلەپ وتىرادى.

   تۇساۋكەسەر ءراسىمىن وتكىزۋگە مۇرىندىق بولعان ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورى دارحان مىڭباي كىتاپ اۆتورىنا شىعارماشىلىق تابىس تىلەپ، قويشىعارا سالعاراۇلىنا العاشقى ءسوز تىزگىنىن ۇستاتتى.  «ارداقتى اعايىن، جينالعان قاۋىم، تاريح جاناشىرلارى! بۇگىنگى ايتىلار ويدا، سويلەنەر سوزدە سىزدەردىكى مەن ءسوزىمدى بۇگىنگى كىتابىمنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن ۇيىمداستىرىپ وتىرعان دارحان باۋىرىم باسقارىم وتىرعان ۇجىمنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە شىنايى العىسىمدى بىلدىرۋمەن باستايمىن»،-دەدى.  ودان ءارى قويشىعارا سالعاراۇلى «جەر جاھاندا ارعى اتاڭنىڭ ءىزى بار» كىتابىنىڭ جازۋىنا نە تۇرتكى بولعانىن، ۇلتتىق تاريحتى تانۋداعى العى شارتتارىمىز تۋرالى، قايدان شىققان تەگىمىزدىڭ تاريحى تۋرالى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە تالعامدى وي-پىكىر ءبىلدىردى.  «باستاپقىدا، كاسىبي تاريحشى بولماسام دا، ءتول تاريحتى تانىپ-ءبىلۋدى پەرزەنتتىك پارىز ساناپ، تاريح وقۋلىقتارى مەن شىعارمالارىن تەرىپ وقىپ، «ءبىز كىمبىز، قايدان شىقتىق، قايدا كەلدىك، قالاي كەلدىك؟» دەگەن تارىزدەس كوكەيدە تۋىنداعان سۇراققا جاۋاپتى قينالماي-اق بىردەن تابامىن عوي دەگەن ۇمىتتە بولعام. بىراق ولاي بولمادى. ارنايى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى شىعارعان اكادەميالىق ەڭبەكتەردەن دە، جەكەلەگەن تاريحشى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنەن دە، وقۋلىقتاردان دا ىزدەگەنىم تابىلمادى. سوندىقتان دا ىزدەنىس الاڭىنا وزىندىك سوقپاعىمدى سالىپ، زەرتتەۋىمدى جۇرگىزىپ، جاڭاشا ىزدەۋىمە تۋرا كەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ون شاقتى كىتاپ جازدىم»،-دەدى كىتاپ اۆتورى ق.سالعاراۇلى.  تۇساۋكەسەردە جۇرتشىلىق الدىنا شىعىپ پىكىرلەرىن ايتقان عالىمدار، عىلىم دوكتورلارى، ادەبيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرى بولدى. تۇركولوگ عالىم، جازۋشىنىڭ دوسى قارجاۋباي سارتقوجاۇلى اۆتوردىڭ تاريح عىلىمىنداعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە توقتالىپ، كاسىبي تاريحشىلاردان ارتىق ەڭبەك جازىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ ءوتتى.   ىس-شارا بارىسىندا ءسوز العان قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، جازۋشى قاجىعالي مۇحانبەتقاليۇلى اۆتوردىڭ تاريحتى جازۋداعى اقيقاتتتان اۋىتقىماي، تۇركىلەر الەمىن تانۋداعى ەڭبەگىن جوعارى باعالادى. التاي حالىقتارى دەگەن تاريحي تەرميندى دە تەرەڭ زەرتتەپ، التىن ەلى دەگەن تۇجىرىم ايتقانىن ايتىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار، جيىندا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى، جازۋشى تولەن ابدىك ءسوز الىپ، «جەر جاھاندا ارعى اتاڭنىڭ ءىزى بار» كىتابىنىڭ تاريح عىلىمى ءۇشىن باعالى ەكەندىگىن جەتكىزدى.  «ۇلتتىق سانا تاريحي سانادان باستالادى. تاريحي سانا قالىپتاسۋى ءۇشىن، ادام ءوزىنىڭ تاريحىن، ارعى تەگىن تانىپ ءبىلۋ كەرەك. سول تۇرعىدا قازىر ۇلكەن بەتبۇرىس بار ەكەنى انىق. قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە ءىلياس ەسەنبەرلين، ءابىش كەكىلباەۆ، سوڭعىسى قاجىعالي مۇحانبەتقاليلار تاريحي شىعارمالار جازۋ ارقىلى، ۇلتتىق تاريحتى تانۋعا داڭعىل جول اشتى. ادەبي تۇرعىدان كەلەتىن بولساق، تاريحي شىعارما جازۋ، تاريحي تانىم قالىپتاستىرۋ شىعارماشىل ادامعا پايدالى ەمەس. ويتكەنى جازۋشى ادامنىڭ بويىندا ۇلكەن كونتسەپتسيالار، فيلوسوفيالىق ويلار بولادى. ال، ەندى تاريح تۋرالى جازعاندا سەن تاريحتان شىعا المايسىڭ. ءسويتىپ سەن تۇگەل شىعارماشىلىق يدەيالارىڭدى ءبىر قۇرساۋدا ۇستايسىڭ. سوندىقتان تاريحي تانىمدى جازۋ ءبىر جاعىنان ابىروي، ءبىر جاعىنان قيىن. قازىر ەندى سول تاريحتىڭ وزىنە تاريحشىلار سياقتى توقتالىپ وتكەندەردىڭ ءبىرى قويشىعارا سالعاراۇلى. ودان بولەك انەس سارايدا بۇل قاتاردى تولىقتىرادى. جارىلقاپ بەيسەنۇلى جانە بار. بۇلاردىڭ ءبىر قىزىعى بۇلار تاريحتى وقىلاتىن ەتىپ جازادى. تاريحشىلاردى وقۋ قيىن»،-دەدى ت.ابدىك.  سالتاناتتى شاراعا تاريحشى عالىمدار، قوعام قايراتكەرلەرى، مۋزەي قىزمەتكەرلەرى مەن باق وكىلدەرى قاتىستى. التىنبەك قۇمىرزاقۇلى

 e-history.kz