Тарихта айрықша қатыгездігімен ерекшеленген тайпалар

جاھان جاڭالىقتارى تاريح

تاريحتا ايرىقشا قاتىگەزدىگىمەن ەرەكشەلەنگەن تايپالار

kerey.kz

| Dec 19, 2016

بارشا ادامزات تاريحى جاراتىلعاننان بەرى جەر، بايلىق، اتاق-داڭق جانە باسقا دا يگىلىكتەر ءۇشىن بولعان ءبىرتالاي قاندى قىرعىن سوعىستاردى باسىنان كەشىرىپ كەلەدى. وسى ورايدا NUR.KZ نازارلارىڭىزعا تاريحتا بەرى ايرىقشا قاتىگەزدىگىمەن ەرەكشەلەنگەن تايپالار ءتىزىمىن ۇسىنادى.

تاريحتا ايرىقشا قاتىگەزدىگىمەن ەرەكشەلەنگەن تايپالار

فوتو: RAMBLER.RU

ماوريلەر

ماوريلەر جەر بەتىندەگى جاۋىنگەر حالىقتاردىڭ ءبىرى بولعان. بۇل تايپا قارسىلاستارىمەن توبەلەسۋدى كوڭىل-كۇي مەن بەدەلدى كوتەرەتىن ەڭ كەرەمەت ءتاسىل دەپ ساناعان. جاۋىنا ەسە جىبەرمەۋ ءۇشىن ولار جالماۋىزدىققا دەيىن بارۋدان تايىنباعان. وزگە ۇلت وكىلدەرىنە قاراعاندا ماوريلەر ەشقاشان بىرەۋگە تاۋەلدى بولماعان. ال، ولاردىڭ قانىشەرلەرگە ارنالعان “حاكا” دەپ اتالاتىن بيلەرىن ءالى كۇنگە دەيىن ماوريلەردىڭ رەگبيدەن ۇلتتىق قۇراماسى ورىندايدى.

تاريحتا ايرىقشا قاتىگەزدىگىمەن ەرەكشەلەنگەن تايپالار

ماوريلەر. فوتو: عالامتوردان الىنعان

گۋركحتار

كوپتەگەن حالىقتىڭ ءالى كەلمەگەن بريتان يمپەرياسىنىڭ وتارلىق شابۋىلدارىن تىيۋعا نەپالدىق گۋركحتاردىڭ كۇشى جەتكەن. ولارمەن سوعىسقان اعىلشىندىقتاردىڭ پايىمداۋىنشا، گۋركحتاردىڭ تىم جوعارى اگرەسسيۆتىلىگى مەن ەشتەڭەدەن قورىقپاۋى ولاردى وزگەلەردەن ايرىقشا ەتىپ تۇرعان. سول سەبەپتى دە انگليا ءتىپتى ەسكى قارسىلاستارىن اسكەري قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتارىنا قوسقىسى كەلگەن.

تاريحتا ايرىقشا قاتىگەزدىگىمەن ەرەكشەلەنگەن تايپالار

گۋركحتار. فوتو: عالامتور جەلىسىنەن الىنعان

داياكتار

بۇل تايپادا كوسەمدەرىنە جاۋىنىڭ باسىن اكەلگەن جاسوسپىرىمدەر عانا ەركەك دەگەن اتقا يە بولعان. وسى ءبىر داستۇرلەرىنە قاراپ-اق داياكتاردىڭ قانشالىقتى قاتىگەز حالىق ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. قۋانىشىمىزعا وراي، ولار بىزگە تىم الىستا ورنالاسقان كاليمانتان ارالىندا ءومىر سۇرەدى. بىراق، سول جەردە ءجۇرىپ-اق داياكتار الدەقاشان دامىپ كەتكەن وركەنيەتتى مەملەكەتتەردى قورقىتقىسى كەلەدى.

تاريحتا ايرىقشا قاتىگەزدىگىمەن ەرەكشەلەنگەن تايپالار

داياكتار. فوتو: عالامتوردان الىنعان

قالماقتار

تاڭعالاتىن تۇگى جوق: قالماقتار شىن مانىندە الەمدەگى ەڭ ەرجۇرەك حالىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ تۇپكى اتالارى ويراتتار كەزىندە يسلام ءدىنىن قابىلداۋدان باس تارتىپ، كەيىن شىڭعىسحانىڭ تايپاسىمەن تۋىس بوپ كەتكەن. قازىرگى تاڭدا قالماقتاردىڭ كوبىسى وزدەرىن كۇللى عالامدى جاۋلاپ العىسى كەلگەن ۇلى بيلەۋشىنىڭ ۇرپاقتارىمىز دەپ ماقتانادى.

تاريحتا ايرىقشا قاتىگەزدىگىمەن ەرەكشەلەنگەن تايپالار

قالماقتار. فوتو: عالامتوردان الىنعان

اپاچيلار

بۇل تايپا جۇزدەگەن جىلدار بويى مەكسيكالىق ۇندىستەرمەن جەر ءۇشىن كۇرەسكەن. كەيىنىرەك، ولار بار ايلا-تاسىلدەرىن پايدالانىپ اق ناسىلدىلەردى جەڭىپ، ۇزاق ۋاقىت ءوز شەكارالارىن قورعاپ تۇرعان. اپاچيلار ءبىر كەزدەرى اقش-تىڭ وڭتۇستىك-باتىس وڭىرلەرىنە قارسى سوعىس اشىپ، الپاۋىت مەملەكەتكە اسكەرلەرىنىڭ بار كۇشىن تەك وسى تايپاعا باعىتتاۋعا تۋرا كەلگەن.

تاريحتا ايرىقشا قاتىگەزدىگىمەن ەرەكشەلەنگەن تايپالار

اپاچيلار. فوتو: عالامتوردان الىنعان

نيندزيا جاۋىنگەرلەرى

شامامەن XV عاسىرلاردا جالدامالى كىسى ولتىرۋشىلەر – نيندزيالاردىڭ اتى شىققان بولاتىن. نەشە ءتۇرلى تاسىلدەردى جاقسى بىلەتىن ءارى ۇنەمى جاسىرىن تۇردە جۇرەتىن جاۋىنگەرلەر ورتاعاسىرلىق جاپونيا ەلىنىڭ ناعىز اڭىزىنا اينالعان. كەيبىر تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋىنشە نيندزيالاردى ءوز الدىنا بولەك حالىق رەتىندە دە قاراستىرۋعا بولادى ەكەن.

تاريحتا ايرىقشا قاتىگەزدىگىمەن ەرەكشەلەنگەن تايپالار

نيندزيا جاۋىنگەرلەرى. فوتو عالامتوردان الىنعان

nur.kz

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
ماتەماتيك Henry Cohn 12 ولشەمدە 841 kissing arrangement تابىلعانىن راستادى.

kerey.kz

NU ماتەماتيكا توبى ءۇشىن عانا ەمەس، جالپى الەمدىك ماتەماتيكا قاۋىمداستىعىندا ماڭىزدى جاڭالىق. ارىپتەستەرىمىز 12 ولشەمدى ەۆكليدتىك كەڭىستىكتەگى kissing number ءۇشىن جاڭا تومەنگى شەكارا تاپتى. بۇعان دەيىنگى تومەنگى شەكارا 840-قا تەڭ بولاتىن جانە ونى بريتان ماتەماتيكتەرى دجون ليچ پەن نيل سلوۋن 1971 جىلى دالەلدەگەن ەدى. 55 جىل بويى ماتەماتيكتەر بۇل ناتيجەنى جاقسارتۋعا تىرىسىپ كەلدى. ەندى ول ناتيجە جاقساردى: 12 ولشەمدە kissing number كەمىندە 841-گە تەڭ. جاڭا ناتيجە تەرەڭ ماتەماتيكالىق يدەيالار مەن قۋاتتى GPU-ەسەپتەۋلەردىڭ ۇيلەسىمى ارقىلى الىندى. سفەرالىق كودتار مەن شارلاردى تىعىز ورنالاستىرۋ تەورياسىنىڭ جەتەكشى ماماندارىنىڭ ءبىرى، MIT پروفەسسورى Henry Cohn (Maryna Viazovska-مەن بىرگە 24 ولشەمدەگى ايگىلى جۇمىستىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى) وسى سالاداعى نەگىزگى اقپارات كوزى بولىپ سانالاتىن سايتتى جۇرگىزەدى. Henry Cohn 12