Болам дейтін адам кем дегенде екі нәрсені ескеруі тиіс…

Bolam deytin adam kem degende eki närseni eskerui tiis…

| Apr 24, 2017

klassik jazuşısı Mwhtar Mağauin men şığıstanuşı-jurnalist Ğalım Boqaş

Aqpannıñ ortası men säuirdiñ basında eki märte AQŞ-qa issaparmen barğanımda Vaşingtonnıñ ortalığınan kölikpen qırıq minuttay jüretin jerde – Merilend ştatınıñ Rokvill qalasında twrıp jatqan qazaqtıñ klassik jazuşısı Mwhtar Mağauin aqsaqalmen jüzdesip, jata-jastana äñgimelesip qayttım. Jası 77-den asqan şağında da özine tän jazu dağdısı men disciplinasınan aynımağan eken. Qazirgi kün tärtibi şamamen mınaday. Tañerteñ twrğasın qazaqşa tañğı as işedi: bal qosqan jılı su, şağın qwtıdağı jen'şen' twnbası, irimşik, avokado men may jaqqan aq nan, bir jilik suıq qoy eti, süt qatqan şay. Sosın birden jazu bölmesine kirip ketedi. Sırt-sırt etken maşinka dauısı üzilmeydi. Tüs uağında jartı sağatqa şığıp, üy işinde, patio-balkonda ayaq jazıp jüredi. Qolına nemeresi sıylap, qattı tapsırıp ketken adım sanağış sağatın tağıp aladı. “Jağanbike künine mıñ jarım qadam jür degen, soğan toltıruım kerek, internet arqılı qaşıqtan qadağalap otıradı eken” deydi. Sosın üyde qızmet qıluğa äzir adamdarı bola twra eşkimdi äurelemey özi bir tostaq şayı men susının qwyıp alıp, qayta bölmesine kirip ketedi. Keşke deyin bas-ayağı keminde jeti sağat tapjılmay otırıp jazadı. Jazu bölmesiniñ üş qabırğası tügel şını esikti biik kitap söresi. AQŞ-qa äketken kitaptarınıñ deni – özi süyip oqitın älemdik klassikter, ädebiettanu boyınşa körneki jazbalar men türki-moğol jwrtınıñ tarihına qatıstı jazılğan fundamentaldıq eñbekter. Sörelerge bala-şağasımen tüsken fotolar da qoyılğan. Bir bwrışta – terige salınğan Şıñğıshannıñ alıp sureti. Men barğan kezde İliyas Esenberlin turalı 120 bettik esteligin ayaqtap, köñili köteriñki jürdi. Bwl estelikti jazu kezinde ärbir derekti akademiyalıq däldikpen ölşep, Qazaqstandağı kitaphanasınan köptegen qwjattar aldırumen boldı. Almatıda twratın qızı Ayğanım aytqan sätinde älgi qwjattı jazuşı twrğan päterden tauıp, WhatsApp-pen ağası Edigege salıp jiberedi, Edekeñ onı dereu äkesine printerden şığarıp bere qoyadı. Sol sebepti Rokvildegi üydiñ qonaq kütetin orta bölmesinde twrğan Brother printeri – aqsaqaldıñ maşinkasınan keyin üzdiksiz ün şığarıp twratın ekinşi qwrılğı. Jazu üsteliniñ üstinde maşinkasınan bölek qalam men qarındaş, qayşı, wstaranıñ jüzi, öşirgiş pen ştrih-korrektor jatadı. Maşinkamen tergen jazbasın äueli bir süzip oqıp, ştrih-korrektormen qatelerin tüzep şığadı. Sosın qayta köşirip basadı. Taza köşirmeni Edekeñ jaqın bir adamdarına komp'yutermen teruge jiberedi. Ädebi şığarmaların tek qalammen jazatın aqsaqal publicistika men maqalalarğa kelgende jazu maşinkasın qolaylı köredi. Keşki sağat altıdan asa jazuşı bölmesinen şığadı. Sosın är taraptan kelip as üyge jinala bastağan bala-şağasımen häm nemerelerimen birge keşki asqa otıradı. Edekeñ qızmetinen, kelini Altın men Baqıtjamal äjemiz sırttağı şaruaların pısıqtap üyge oraladı. Odan bölek qay elde twrsa da, bwl şañıraqtı aqsaqal men Edekeñniñ üş jwrtınan kelgen ağayın-tuıs pen bala-şağa türli sebeppen uaqıtşa panalap jatadı. Bireui qonıs audaruşı, bireui bilim izdeuşi degendey. AQŞ-tağı sayasi ahual men halıqaralıq oqiğalar turalı bizben äñgimelesip bolğan soñ jazuşı Dell degen noutbugın aşıp, bir jarım sağattay Qazaqstannıñ, Qıtay men Moñğoliyanıñ qazaqşa sayttarın qaraydı. Sosın orıs tilinde amerikalıq jäne reseylik birneşe sayttı oqidı. Keyde Baqıtjamal äjemiz ekeui YouTube-tan tarihi teleserial körip otıradı. Äzirşe internette igergen taraptarı – osılar. Äleumettik jeliler turalı estui ğana bar. Tüngi onnan köp asırmay wyqığa jatadı. Aqsaqaldıñ kün sayın tınbay 8-9 sağatın oy eñbegine, şığarmaşılıq jwmısına arnaytın kestesine qayran qalmasqa bolmaydı. Bir äñgimelesip otırğanda jazuşı bolam deytin adamnıñ kem degende eki närseni eskerui tiis ekenin ayttı. Birinşisi, quattı körkem şığarmanıñ özegi men ajarı – adam tağdırı. Ekinşisi, käsibi jazuşı disciplinağa boy üyretkeni dwrıs. “Küzde jazam, tünde jazam, işip alsam ğana jazam” degenniñ bäri jüyesizdik häm işki tärtiptiñ naşarlığı, käsibiliktiñ joqtığı. Az-azdan bolsın künde jazu kerek, künde oqu kerek” dedi aqsaqal bir sözinde. Al men esteligimdi äzirge osı jerden qayıra twram Ğalım Boqaştñ facebook paraqşasınan

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
KÖKBAY ATA ŞIĞARMALARI – QAZAQTIÑ ÖRKENIETTİK ÖRESİNİÑ AYĞAĞI

kerey.kz

Adamnıñ bäri birdey emes. Aqıl-oyı erkin, mändi, qwndı dünieler tuğıza alatın, jasampazdıq quatı zor adamdar boladı. Sol siyaqtı örkeniettik äleueti (potencialı) zor halıqtar boladı. Onday qasiet özindik qwndılıqtar jüyetin jasay alatın, eşkimge wqsamaytın, tereñ tamırlı ruhaniyatı bar halıqtarda boladı. Qazaqtıñ bükil tarihı men mädenieti bizdiñ sonday halıqtar sanatına jatatınımızdıñ ayğağı. Sonday ayğaq Abaydıñ aqındıq mektebiniñ körnekti ökili Kökbay Janataywlı şığarmaşılığında molınan tabıladı… Keşe Semey qalasındağı Abaydıñ qorıq- muzeyinde Kökbay Janataywlınıñ 165 jıldığına arnalğan “Abaydan sabaq aldım bala jastan” attı ädebi keş ötti. Zal belgili abaytanuşı, professor Jandos Äubäkirdiñ tağılımı mol, äserli bayandamasın erekşe ıntamen tıñdadı. Spikerdi tıñdap otırıp: “Biz Kökbaydı tipti bilmeymiz deuge bolğanday eken ğoy… Keyde tipti jeñil, üstirt
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana