Stratfor barlau jäne saraptama ortalığınıñ sarapşıları SSSR däuirinen keyin düniege kelgen adamdar sanı artıp kele jatqandıqtan, Euraziyanıñ postsovettik aymağında äli talay sayasi jäne mädeni özgerister boladı deydi. Sovet odağı ıdırap, onıñ qwramında bolğan elder täuelsizdik alğalı şirek ğasır ötse de, Baltıq elderinen basqaları äli de ortalıqqa qatañ bağınğan sayasi jüye men jartılay kapitalistik ekonomikalıq model' boyınşa ömir sürip jatır. Al Resey 1990 jıldardağı haostan keyin es jiıp, bwrınğı odaqtastarımen baylanıstı qayta nığayttı. Mäskeu äskerin ornalastıru, sayasi jolmen manipulyaciya jasau arqılı aymaqqa ıqpalın küşeytuge tırısıp jatır.

Äytkenmen Reseydiñ körşi elderge sayasi, ekonomikalıq jäne mädeni ıqpalı azaya beredi, oğan eñ äueli demografiyalıq özgerister sebep dep jazadı Stratfor. Onıñ derekteri boyınşa, Ortalıq Aziyada twratın halıqtıñ ortaşa jası – 30 jas. YAğni, twrğındardıñ jartısı ğana Sovet odağın körgender.

ORIS TİLİ EKİNŞİ ORINĞA OYISTI

“Bwrın Sovet odağınıñ qwramında bolğan elderdiñ barlığında orıs tiliniñ ayası tarılıp baradı” dep jazadı Stratfor. Mektepterde orıs tiliniñ ornına francuz, ağılşın, nemis, qıtay tilderi oqıtıla bastağan. Orıs tilin ana tili retinde qoldanatındar da birtindep azayıp jatqanı bayqaladı.

Ukrain tilinde bilim berudi qoldau akciyasında ata-analarımen birge twrğan balalar. Dnepropetrovsk oblısı, 20 mamır 2017 jıl.

“BWW men wlttıq mälimetterdi qoldanatın Euromonitor tobınıñ derekteri boyınşa, 2016 jılı Ukraina halqınıñ törtten biri ğana twraqtı türde orıs tilinde söylegen. 1994 jılı orıs tilin ana tilim dep körsetkender Ukraina halqınıñ 33,9 payızın qwrağan. Al Qazaqstanda bwl körsetkiş 33,7 payızdan 20,7 payızğa kemigen. Gruziyada orıstildiler sanı 6,4 payızdan 1,1 payızğa azayğan” dep jazadı Stratfor.

Degenmen, bwrınğı odaqtas elder twrğındarınıñ arasında orıs tilin ekinşi til retinde meñgergender barşılıq, biraq olardıñ sanı da jıl ötken sayın azayıp baradı.

Amerikalıq sarapşılar kirillicadan latın qarpine köşu äreketterin osı trendtiñ bir böligi dep sanaydı. Türkimenstan, Özbekstan men Äzerbayjannıñ izin ala Qazaqstan da latın qarpine köşudi josparlap otır.

“Nazarbaev biligi älipbi auıstırudı 1990 jıldardıñ basınan-aq oylastırğan edi, eldegi orıs tiliniñ röli tömendep, qazaq tiliniñ auqımı keñeygendikten, endi bwl özgeristiñ bolmay qoyması anıq. Söytip, uaqıt öte kele Reseydiñ aynalasındağı lingvistikalıq özgeristerdiñ nätijesinde onıñ mädeni ıqpalı da älsirey bermek” dep jazılğan Stratfor saraptamasında.

JAÑA WRPAQTI ESKİ ÄDİSPEN BAĞINDIRU

Onıñ üstine, Reseydiñ eski ädispen täuelsiz elderdegi qoğamdıq sanağa dästürli aqparat qwraldarı arqılı ıqpal etu mümkindigi de azayıp keledi. Zertteuşiler onıñ eki sebebin ataydı. Birinşiden, sovettik kezeñnen keyin düniege kelgen jaña buınnıñ bilikke, sayasatqa degen közqarası, wstanımı ağa wrpaqtikinen özgeşe. Sovet odağı ıdırağan soñ bilikke kelgen basşılar SSSR-dıñ böten oylılardı qorqıtıp-ürkitu ädisinen bas tartpadı. Jañadan qwrılğan täuelsiz elderde oppoziciya basşıların twtqındau, qudalau ädisteri jii qoldanıldı. Sonıñ arqasında köp el biraz uaqıt işki twraqtılıqtı saqtap qala aldı.

Biraq, 21 ğasırdıñ alğaşqı onjıldığınıñ ortasına qaray Euraziya qwrlığında demokratiyalıq bwlqınıstar bastaldı. 2003 jılı Gruziyada beybit türde bilik auıstı, bwdan soñ Ukraina men Qırğızstanda halıq narazılığı arqasında töñkeris boldı. Stratfor sarapşılarınıñ aytuınşa, jaña wrpaq jappay jemqorlıqqa, Sovet odağı kezindegidey qatañ sayasatqa tözbeytinin ayqın añğarttı. Bwrın-soñdı töñkeristi bastan keşpegen elderdiñ özinde ekonomikalıq dağdarıs pen jemqorlıqqa qarsı halıq narazılıq bildire bastadı.

Minskiniñ ortalığında narazılıq kezindegi policiyanıñ arnayı jasağı. Belarus', 25 naurız 2017 jıl.

“Aqpan-naurız aylarında Belarustıñ tükpir-tükpirindegi qalalarda mıñdağan adam köşege şığıp, eldegi ekonomikalıq jağdayğa jäne ükimettiñ sayasatına köñilderi tolmaytının aşıq bildirdi. Prezident Aleksandr Lukaşenkonıñ qauipsizdikke qanşalıq män beretinin eskersek, birneşe jıl bwrın mwnday keñ auqımdı äri wzaq demonstraciyanıñ bolatının közge elestetu mümkin emes edi” delingen Stratfor saraptamasında.

TEHNOLOGIYANIÑ DEMOKRATIYAĞA ÄSERİ

Reseydegi narazılıq şaralarına jası jiırmanıñ töñiregindegi jastardıñ köp qatısqanına erekşe nazar audarğan sarapşılar “ekonomikalıq däuirleu kezinde jaqsı ömirge üyrenip qalğan Resey halqınıñ dağdarıs bastalğanda bwl bilikten köñili qala bastağanın” atap körsetken. Keñ aumaqtı qamtığan jäne jastar öte köp qatısqan bwl demonstraciyalar jaña buınnıñ öskenin däleldeydi.

Korrupciyağa qarsı şeruge qatısuşılar. Mäskeu, Resey, 26 naurız 2017 jıl.

Stratfor sarapşılarınıñ twjırımı boyınşa, bwl demonstraciyalarda jaña tehnologiya erekşe röl oynağan. Resey jastarı özara baylanıs ornatu jäne şaralar wyımdastıru isinde äleumettik jelilerge köbirek süyenedi.

“Äleumettik jeliniñ mañızdı geosayasi qwral bolğanı sonday, Ukraina ükimeti osı ayda wlttıq qauipsizdik maqsatında Reseydiñ “VKontakte” jäne “Odnoklassniki” äleumettik jelilerin bwğattau turalı şeşim şığardı” dep jazadı sarapşılar. Degenmen, bwrınğı Sovet odağı elderiniñ basşıları äleumettik jelilerge şekteu qoyıp, belsendilerdi qudalau dästürin äli jalğastırıp jatsa da, narazı toptardı eski ädistermen twsaulaudıñ qiındap bara jatqanın tüsinedi.

RESEYDE TWRĞINDAR SANI KEMİP BARADI

Sanası da, tehnologiyası da jañarğan halıqqa ükimetter eski ädispen qarsı twrmaqşı, al bwdan twrğındar men ükimet arasındağı qarım-qatınas naşarlay beredi deydi sarapşılar. Bwl äsirese demografiyalıq ahual qiındağan Reseyde anıq bilinedi. Halqınıñ sanı azayatındıqtan, Resey Euraziyağa ıqpal etudi közdeytin basqa derjavalarmen ekonomikalıq jäne äskeri bäsekede jeñilip qaluı ıqtimal.

“Birikken Wlttar Wyımınıñ boljamı boyınşa, 2050 jılğa qaray Resey halqı 143 millionnan 129 millionğa azayıp, 10 payızın joğaltadı. Kerisinşe, AQŞ halqınıñ sanı 20 payızğa artsa, Türkiya men Irannıñ da twrğın sanı birşama ösedi” deydi sarapşılar. Onıñ üstine, Reseydegi slavyandardıñ ülesi azayıp, eldiñ mädeni jäne sayasi biregeyligi odan sayın kürdelene tüspek.

Reseydiñ bwl sın-qaterlerge tötep berip, öz işinde twraqtılıq pen körşilerge ıqpalın saqtap qaluı onıñ jaña jağdayğa tez ikemdeluine baylanıstı bolmaq. Bwl el mädeni, äleumettik jäne tehnologiyalıq özgeristerge beyimdeluge tırısıp jatqanımen, demografiyalıq jäne lingvistikalıq betbwrıstardı toqtatu mümkin emes. “Sondıqtan, Euraziyadağı postsovettik halıq sanı artqan sayın Reseydiñ aymaqtağı dominanttı derjava märtebesine qauip tönip keledi” dep qorıtındılaydı amerikalıq Stratfor jekemenşik barlau jäne saraptama mekemesi.                                                                                                                                                                                  Azat Europa / Azattıq radiosı