ÜŞ KEZDESU
kerey.kz
37- jıl qwrbandarınıñ aruağına arnalğan äñgime
Jwmat ÄNESWLI
ÜŞ KEZDESU
ÄÑGİME
1
Ötken ğasırdıñ bas kezi, tamız ayı bolatın. Kün ala bwlttı, janğa jaylı qoñırjay samal esip twrğan , tüs äleti edi. Tosın qwmınıñ soltüstik şetimen jalğasatın qırattıñ etegin jaylap, azdağan malın küyttegen Tügelsin ruınan üş tört auıl bar. Osı jerdegi ülken qazan şwñqırda köktem kezinde biraz qar suı jinaladı. Bwl auıldıñ adamı da, malı da jazday osı sudı qorek etedi. Tüs kezi bolğasın, birer mal osı kölşiktiñ mañında jayılıp jür. Aynala tınıştıq, bieler men qwlındar twrğan jeli basındağı birer adam bolmasa, közge basqa eşnärse şalınbaydı. Bir kezde şettegi qaraşa üyden ıqşamdau kiingen jas jigit şığıp, şetkerirekte baylaulı twrğan ertteuli küreñ attıñ şılbırın şeşip, atqa ırğıp mindi. Bwl süyegi etine ilinip twrğanday arıq, boyşañdau, qır mwrındı, qaratorı jigittiñ atı Kärim edi. Jası endi on törtke qarağan inisimen jaqın tuısı Qoyşannıñ qolında. İnisimen ekeui sonıñ az -mwz malına qarasadı. Äkesi ertede barımta kezinde alğan soqqıdan köz jwmğan. Şeşesi Künimay sol qazanı kötere almay, auruğa wşırap, bertinde qaytıs boldı. Tuıs qanşa qamqor degenmen, ağalı -inili ekeui jetimdiktiñ zardabın tartıp keledi. Biraq tiri adam tirligin isteydi ğoy, Kärimniñ jası jiırmadan asıp qalğan, «Üylenip,bölek üy bop, inimmen ekeumiz el qatarına qosılıp ketsek» dep armandaytın. Ötken qısta auıl arasında bolğan toyda, osı jerden otız şaqırımday jerdegi Aqşi qonısında qıstaytın Sälimjan deytin orta qol şaruanıñ Ğaziza degen qızımen tanısıp, bir- birin wnatısıp, köñilderi jaqın bolıp qalğan. Kärimniñ qwda tüsip aldıruğa şaması joq. Sodan Kärim bir apta bwrın, Aqşige arnayı barıp, jeñgeleri arqılı Ğazizamen habarlasqan. Sol keşte Kärim qızben kezdesip, ekeui biraz sırlasqan. Sol jolı qızda mwnıñ jağdayın tüsindi. Kärimniñ alıp qaşuına kelisken edi. Äne -mine degenşe, söz baylasqan künde kelip jetti. Kärimniñ tüs kezinde tap twynaqtay bolıp atqa qonuınıñ da sebebi sol edi. Biraq, Kärimniñ qız alıp qaşuğa şıqqanın tek jeñgesi ğana biledi. Tek sol ğana bata berip, oñ sapar tilegen. Kärim qızdı ağasınıñ üyine emes, uez ortalığındağı bir jaqın ağayınnıñ üyine aparıp tüsiruge toqaylasqan. Sonımen Kärim qız auılına qaray birde ayañ, birde jorğalatıp tartıp keledi. Uäde boyınşa, Ğaziza bie ağıtıp jatqan kezde eski qwdıq basına kelui tiis. Kärim de auılğa bir şaqırımday qalğan kezde atın qwm işindegi jidege baylap, eski qwdıqqa qaray jaqınday tüsken. Bwl jerdiñ bir jaqsısı töbe töbe bolıp jatqan qwmdar men jideler köp, jalğız jarım adam oñaylıqpen bayqalmaydı. Künde alqızıl şuaqqa bölenip batuğa bet alğan kez ğoy, osı kezde qwdıq janındağı bir top şidi tasalap otırğan Kärimge qwmnıñ suılı estilgendey bolğasın jalt etip qarasa, Ğaziza eken! Mwnıñ közin qolımen basuğa ıñğaylanıp kele jatır eken, Bwl quanıştan jüregi attay tulasada, atıp twrıp, qızdı qwşaqtay aldı. Emirenip,közinen qalay jas aqqanın bilmey qaldı. Quanışı ğoy! Quanış pen mahabbatıñ sezimi qanattandırğan ekeui baylaulı twrğan atqa qaray jügirsin. Kelse, Kärimniñ jidege baylap ketken atı joq! Jın alıp ketkendey! Qwmda tek attıñ twyaqtarınıñ izi qalğan. Jigittiñ basqa amalı joq, qızdı qırıq şaqırım jerdegi poşta beketine jayau baruğa köndirdi. Ekeui keyde jol sürleuimen, keyde jolsız soltüstikti betke alıp jürip keledi. Bie sauımınan artıqtay uaqıt ötkende arttarınan adam ayqayı estildi, eki salt attı bwlarğa qaray şauıp keledi eken. Jigit te, qız da quğınşılar ekenin sezdi. Äy- şäy joq, ayqaylağan biri aldımen jetti de, Kärimdi qamşımen salıp jiberdi, ol jerge wşıp tüsti. Attınıñ ekinşisi qıl arqannıñ bir wşın Kärimniñ ayağına ilip jiberdi de, süyrey jöneldi. «Tügelsinniñ şirigi, Jauğaştıdan qız alıp qaşqandı men sağan körseteyin!» dep atınıñ üstinde ayğaylap bara jatır. Ğaziza äuelde esi şığıp,bir ornında sileyip qalğan, öytkeni arttarınan quıp jetkender Smayıl, Qonar degen tuğan ağaları bolatın. Qonar degen ağası Kärimdi atpen süyrep bara jatqanın körgesin, olardı toqtatpaq bolıp, arttarınan jügirgen. Izaları kelip, qandarı bastarına şapqan qız ağaları oñaylıqpen qoya ma, örkeşti qwmdardı aynalıp, Kärimdi atpen süyrep jür. Osı kezde qwm töbeden bireudiñ aşı da, öktem ayqayı şıqtı. Adam süyrep jürgen jigitter eleñ etip qarasa, qwm basında twrğan bir mıltıqtı adam, bwlarğa «toqtatıñdar!»dep ayğaylap twr eken. Qızu qandı eki jigit onı elemey, ananı odan äri süyrey bereyin dep edi, anau mıltığına qol sozğasın, bwlar toqtadı.
Sodan mıltıqtı adam bwlarğa jaqın kelip, jerde jatqan jigittiñ ayağınan baylanğan arqandı bosattırdı. Sosın analarğa «Men senderden istiñ män- jayın swramaymın. Ne bolsa da bwl bala meniñ qarauımda qaladı. Meniñ atım Beysen. Auılıña, sälem ayt.» deydi . Qız quıp kelgen jigitter añ -tañ, aldında twrğan kisini ekeui de jığa tanımaydı. Biraq, «Beysen» degen kisiniñ uezde qızmet isteytinin, bolıs- bilerge bedeli zor ekenin bwrın estigen. Bwlar endi Ğazizanı atqa mingizip, keri qaytudan basqa qoldarınan keletin şara joq ekenin tüsindi. Quğınşılar ketkennen keyin, mıltıqtı adam atınan tüsip, jerde jatqan jigittiñ qansırap jatqanın körip, üstindegi kiimin şeşip, köyleginiñ jırtındısımen, Kärimniñ bet auzın tañıp, atqa teñgerip, onı aman -sau poşta beketine jetkizdi. Sol jerdegi adamdar Kärimdi tanidı eken, «tuıstarına jetkizemiz» dep alıp qaldı.
2
Sodan keyin on şaqtı jıl ötken. Kärim inisin alıp, uez ortalığın kelgen. Osı jerde türmeniñ otın- suın tasitın bolıp jwmısqa ornalasqan. Bwl jerde onı «Jırtıq bet Kärim» dep ataydı.Türmeniñ basqada jwmıstarın atqaru osı jırtıq bet Kärimniñ moynında. Kerek bolsa, türmeni de küzetisedi. Kün köristiñ qamı.
Bwl oqiğada jaz kezinde boldı. Uezde ülken järmeñke aşılıp, ortalıqta halıq ığı -jığı jinalğan. Bir kezde jwrt u- şu boldı da qaldı. Ülken töbeles bastalıptı, közdi aşıp jwmğanşa bolğan joq, töbeles bolğan jerden jwrt endi keyin serpile bastadı. Tipti keyi qaşıp, bazarşılar arasına siñip ketti. Söytse, töbeles ortasında bolğan jandarm ölip qalıptı. Jwrttıñ aytuınşa, jandarm, bazardan ädemi kümis beldik satıp alğan kisige tiisken, oğan päle japqısı kelipti. Sodan jañağı kisige jaqtastar tabılıp, jandarm men arada talas tuğan. Töbeles sodan tuındap, bireudiñ qolındağı tas jandarmnıñ basına tigen eken. Köp wzamay, järmeñkeni jüz şaqtı soldat qorşap, bazardan eşkimdi şığarmay qoydı. Bir kezde jandarm ölgen jerge päueske kelip toqtap, odan uez bastığınıñ orınbasarı polkovnik därejesindegi oficer tüsti. Patşa ökilderiniñ wğımında jandarmnıñ ölui osı künge deyin bolıp körmegen uaqiğa. Polkovnik oqiğanıñ qalay bolğanın, tilmäşi arqılı swrastırıp, «Jandarmnıñ öluine sebepker bolğan barlıq kinäliler anıqtalıp, ayıptalsın» degen bwyrıq berdi de, päueskesine minip ketip qaldı. Sodan, älgi bazardan kümis beldik satıp alğan kisi men oğan bolısam degen eki oqığan azamat wstalıp, ayıptaldı.Ayıptalğandardıñ işinde uezdegi oqığan azamattardıñ biri Beysen edi. Sol ayıppen alğaş onı twtqındap, türmege alıp kelgende Kärim onı birden tanığan. Biraq, bwl bar bolğanı türmege otın tasuşı, qolınan keler kömegi joq. Tergeu men sot jartı jıldan astam uaqıt jürip, ayıptaluşılardı sot jiırma bes jıl türmede otıruğa kesip, Sibirge aydaytın boldı.
Sottalğandardı Qostanaydıñ türmesine aydaytın küni qala qazaqtarınıñ bäri jinalğanday, halıq ığı- jığı. Sottalğandardı qorşağan jandarmdar men soldattarda köp boldı. Qalanıñ qızıl türmesinen ayaq qolı kisendelgen sottalğandardı şığarğanda, jwrttıñ ayqayı, äyelderdiñ jılap sıqtauı köbeydi. Olardı birneşe soldat qoltıqtarınan wstap äkep, tüye jegilgen jabıq arbağa otırğızdı. Tüyeni jetekteuşi otın tasuşı Kärim eken.Jandarmdardıñ bastıq oficeri: «Jüriñder» dep bwyrıq bergesin, soldattar qorşağan arba ornınan qozğaldı. El- jwrt , äyelder sottalğandardı qala sırtına deyin jayau jürip şığarıp saldı. Jılap -sıqtau, joqtau dauısı bwl jerde birazğa deyin basılmadı. Bwlar tüye jelispen jürip otırıp, Qızbeldiñ şetine tün ortasında jetti. Birşama jerden tüngi ottıñ säulesi körinedi. Itterdiñ de ürgen dauısı qwlaqqa şalınadı. Biraq bwlarğa eşqanday eldi mekenge toqtamau bwyırılğan. Sondıqtan, soldattar toqtağan jerine ot twtatıp, däm işip, tınıstap aludı wyğarğan. Kärimde soldattarmen birge tamaqtanğan. Kisendegilerge de ıstıq su, azdap swyıq şalap berilgen. Kärim de qanşa degenmen adami peyilden ada emes. Ol da Beysenge iştey janı aşidı. Ertede bir ölimnen aman alıp qalğanı bar. Onıñ aldında aqtay almağan bir parızı bar ekenin işi sezedi. Osı bir oy birneşe künnen beri maza bergen emes. Söytip jatıp, ol qalay wyıqtap ketkenin sezbeyde qaldı. Bir kezde bireudiñ türtkeninen oyandı. Aynala qarañğı, biraq tañ sibirlep atıp kele jatqan siyaqtı. Tal şıbıqpen türtken arbadağı qorapşada kisendelip otırğandardıñ biri eken. Ol ımdap şaqırıp alıp «Qolıñan kelse, bizdiñ qaşuımızğa kömektes»dep sıbırladı. Bwl küzettegi soldattarğa qarasa, bäri qorıldap wyıqtap jatır, şaması joldıñ auırlığınan qattı şarşağan. Kärim tal men sımnan toqılğan arba qorabın adam denesi siyatınday etip aşıp, üşeuiniñ de sırtqa şığuına kömektesti de: «Anau, qopağa jetseñder, senderdi adam tügili, jın taba almaydı» dedi de, kisendegiler qopağa jetip qaldı -au degende, ayğaylap, soldattardı oyattı. Soldattar jalma- jan vintovkalarına jarmasıp, qaşıp bara jatqandardı atqılasın. Tañ atıp, jarıq äbden tüsti -au degende soldattar qopanıñ şetin tintkilesin. Qopanıñ ber jağında qaşqınnıñ biri tabıldı. Tiri, ayağınan oq tiip, jüre almay jatır eken. Bwl bayağı kümis beldik satıp alıp, bazardağı töbelestiñ bastaluına sebepker bolğan kisi eken. Soldattar onı süyrep arbağa alıp keldi. Bayğws, qansırağan boluı kerek, Qostanaydağı türmege jetpey qaytıs bolğan. Ana ekeui qaşıp ketken. Sodan köp wzamay, patşanıñ maydanğa qazaqtan äsker aluğa bwyrığı şığıp, el işi bülinşilikke tüsken bolatın. El köterilisi bir jarım jıldan astam uaqıtqa sozılıp, uez ortalığı birese köterilisşilerdiñ, birese aq äskeriniñ, birese alaştıqtardıñ qolına ötip, bereke ketip twrğan. Sol kezde alaştıqtar bolşevekterdiñ bir tobın türmege japqan. Bir küni bir top milicionerler kelip, türmede otırğan bolşevekterdi sırtqa alıp şıqtı. Sondağı alaş milicionerleri arasınan Kärim Beysendi körip edi. Al, anau bir top bolşevekter sodan qaytıp türmege oralğan joq. «Olardı partizan sayında atıptı» degen ösekti estigen. Biraq onıñ şın -ötirigin Kärim bilmeytin.
3
Odan keyin de Kärim tağdırdıñ talay talqısınan ötti. Ömirdiñ zañı qızıq eken ğoy, kolhozdandıru , bay -qwlaqtı kämpeskeleu,jaña ekonomikalıq sayasat degen kezeñderdi de kördi. Körip qana qoymay, keñes jüyesinde birneşe qızmetter atqardı. Kolhoz törağası, partiya hatşısı, sot törağası tärizdi qızmetter isteuge qolı jetti. Üylenip, sıylı otağası bolğan. Söytip jürgende, 37-jılda kelip jetken. Bwl kezde audandıq partiya bölimşesiniñ hatşısı bolıp istep jürgen. Sol küni audandıq jinalıs bolıp, «Qızıl jalau» kolhozınıñ törağasına «jüzdegen qoy basın azıqpen qamtamasız ete almay öltirdi» degen ayıp tağılğan. Sol törağa päle -jalağa üyirligimen atağı şıqqan adam edi. Kärim osı jinalıstan üyine mazasız oralğan. Wyqısız jatqan ol, üydiñ janına kelip toqtağan mäşine dıbısın estip, ornınan twrğan. Söytkenşe bolğan joq, esik qağıldı,Kärim esik tiegin ağıtqanda, onı itere -mitere üyge üsterinde qara bılğarı kürte men şekpen kigen üş äskeri adam kirip keldi. Kärim bir päleniñ bolğanın bildi. Ündemedi. Analar mwnı tez kiindirip, äyeliniñ qwşaqtap jibermegenine qaramay, sırtqa alıp şığıp, qara jäşikti mäşinege otırğızdı. Türmede wyıqtamay tañdı atırdı. Söytip türmede swrausız birneşe kündi ötkerdi. Qanşa kün ötkenin bilmeydi, bir küni onı tergeuge şaqırdı. Tergeuşiniñ aytuınşa mwnıñ qılmısı köp eken, patşağa da, alaştıqtarğa da qızmet etipti. Onıñ sırtında ötken jılı «Qızıl jalau» kolhozınan bir jılqı, eki qoy alıp soyğan eken, onıñ kuägerleri bar» dedi. Tergeuşi Kärimniñ qılmıstıñ bwl tarmaqtarımen jiırma bes jılğa, ne atu jazasına kesiletinin aytıp, mwnı türmege qaytarıp jiberdi. Eki kün ötkennen keyin mwnı qaytadan tergeu bölmesine alıp keldi. Tergeuşi bwğan: «Qazir sen Keñes ükimetiniñ qas jauı, japoniyanıñ tıñşısı Beysen Käribaevtıñ qılmısın betine qoyıp aytasıñ, aytpasañ, sen de atıluğa ketesiñ» dedi de, basqa bölmege alıp kirdi. Törde stol basında bwyra şaşın ädemilep qayırğan, tös qaltalı kitel kigen orta jastağı orıs azamatı otır eken, janında audandıq NKVD bastığı twrdı. Olarğa qarsı stölde aq şaştı qolı kisendeuli bir adam otırdı. Kärimdi oğan qarsı otırğızdı. Birge kirgen tergeuşi Kärimnen qarsı aldında otırğan adamdı körsetip: «Mına kisini tanisız ba?» dep swradı. Kärim aq şaştı kisige qarap, birden tanıdı.Bayağı özi twtqınnan qwtqarğan Beysen ağası! Öñine äjimder tüskenimen, köp özgermepti. Kärim «Iä, tanimın, bwl Beysen Käribaev degen kisi» dedi. Sosın törde twrğan NKVD bastığı «Eger bwl kisiniñ Käribaev ekenin tanısañ, onıñ1918-jılı bolşevekterdi atuğa qatısqanın biletin boluıñ kerek!» dedi. Kärim sasqanınan: « Men bwl kisiniñ türmedegilerdi milicionermen birge kelip alıp ketkenin kördim, biraq olardı atuğa qatısqanın bilmeymin» desin. Sonda törde otırğan kiteldi orıs azamatı basın izedi. Sonı kütkendey, Kärimdi eki soldat qoltığınan köterip, türmege qayta alıp ketti.
Sodan keyin tergeuşi bir qağazğa qol qoydırğan. Onda «Men Kärim Jetimekov Beysen Käribaevtıñ bolşevekterdi atqanın kördim» dep jazılğanın köziniñ bir qiığımen körgen. Sodan keyin Kärim Beysen Käribaevtıñ atın estigen de, körgen de emes. Bwl da «ekonomikalıq ziyan keltirgeni üşin» degen tarmaqpen jiırma jılğa sottalıp kete barğan. Sodan Kärim Sibirden 55-jılı oraldı.Alpısınşı jıldarı bwl kisi seksenniñ señgirine kelip qaldı. Jas kelgesin türli auru da eseñgiretip bara jatqanday. Bwl kezde ğılım salasında tanılıp qalğan kenje balası Seyitbekti şaqırıp alıp, keyingi kezde mazalap jürgen bir tilegin aytqan « Qarağım, jasım bolsa seksennen asıp baradı, zaman tüzelip, senderdiñ el qatarına qosılıp, azamat bolğandarıñdı kördim. Qwdayğa täuba, nemerelerimniñ qızığın körip, şöpşekterimniñ külkisin estip jürmin. Armanım joq. Pende bolğasın, meniñ de jasağan künälärim bar. Ol üşin Alla tağaladan künde keşirim swrap, qwran qayıramın. Sonda da bir künämdi arqalap körge birga ala ketpeyin dep, sağan bir tilek aytqalı otırmın!». Balası Seyitbek äkesiniñ osınşa auır söz aytqanına elpektep: «Äke, aytıñız, qolımnan keler närse bolsa, orındaymın» degen. Sonda Kärim aqsaqal: «Meni ölimnen qwtqarğan kisini 37-jılı atılıp ketuine sebep boldım. Sonıñ aruağınıñ aldında qarızbın. Ol Beysen Käribaev degen azamat edi. Basında qoyılğan belgi de joq. 37- jılı sottalğandar qazir aqtalıp jatır ğoy. Sonı arhivten izdep tauıp, basına bir belgi qoy. Meniñ sağan aytar soñğı tilegim osı» degen. Köp wzamay, zamannıñ ağımı solay boldı ma, aqtalğandardıñ işinde Beysen Käribaevta bolıp, el işindegi ağayındarı quanğan. Seyitbek äkesiniñ közi tirisinde tilegin orındap, uez ortalığı bolğan tarihi jerde, sol kezdegi oqığan azamattardıñ biri -Beysen Käribaevtıñ basına körnekti belgi twrğızğan edi. Kärim aqsaqal iığınan bir auır jük tüskendey bolıp, köñili ornığıp, bwl dünieden ötip edi.
Pikir qaldıru