Siz Qazaqstandağı ğılımi zertteumen aynalısatın beldi instituttıñ basşısısız. Äñgimemizdi instituttıñ twrmıs-tirşiliginen bastasaq…

Matematika jäne matematikalıq model'deu institutı – bükil Qazaqstandağı matematikterdi biriktiretin birden-bir ğılımi orta. Barlıq filialdardı eseptegende ştatta 195 adam jwmıs isteydi. Onıñ 150 şaqtısı Almatıda, qalğanı Şımkent, Qarağandı, Türkistan, Taraz, Astana qalalarında. Biz bükil matematikterdiñ wjımı siyaqtımız. Olardıñ ğılımın tıñdap, älemde qanday ğılımi jañalıqtar aşılıp, qanday mäseleler şeşilip jatqanın – barlığın institutta aytıp otıramız. Kez kelgen ğılımğa bükil jer jüzinde ne bolıp jatqanın bilip otıratın, bäriniñ bağdarlamasın qarap, bekitip otıratın wjım kerek. Bizdiñ institut – sonday wjım.

Matematika – jastardıñ ğılımı. Öytkeni gumanitarlıq ğılımdarda jalpılama analiz jasau bolsa, matematika tereñge baratın ğılım. Tereñde jatqan närseni jiñişke qılıp qazu kerek. Jalpı qazğannan eşteñe şıqpaydı. Sebebi, ülken problemalar tereñde jatadı. Al tereñ oylaytın, tez oylaytın qabilet jastarğa tän. Sondıqtan, matematikada jastar erterek şığadı da, erterek ülken nätijelerge qol jetkizedi.

Nege matematika ğılımı bärinen alda twr? Öytkeni, matematika özinikimen qatar bükil ğılımnıñ problemaların şeşedi. Basqa ğılımdardıñ mäselesi matematikalıq model'deu arqılı şeşiledi. Eger de ğılımda matematikalıq model'deu bolmasa, ol ğılımnıñ därejesi äli tömen. Olar äli täjiribelik nwsqada jür, äli ösip jatır degen söz.

Sosın, matematika tek qana Qazaqstandıki emes, bükil älemdiki. Ol qazaqtıñ matematikası, orıstıñ matematikası dep bölinbeydi. Mektepter bölinedi, – ğılım bölinbeydi. Osı jerde aşılğan jañalıq Amerikada da jañalıq boladı. Barlıq jerde birdey tanıladı, ya tanılmaydı. Sondıqtan, bizdiñ eñ birinşi maqsatımız  – älemdik därejedegi jañalıqtardı aşıp, mäselelerdi şeşu, älemdik därejedegi mektep qwru. Mısalı, damığan otız eldiñ, elu eldiñ qatarına kiremiz dep jürmiz ğoy. Biz özimiz aynalısıp jürgen ğılımda aldıñğı qatarlı otızdıqqa kirudi josparlap otırmız. Arı qaray jiırmalıqqa, ondıqqa kiremiz. Ol ğalımdardıñ sanına baylanıstı emes, sapasına, mıqtılığına baylanıstı. Mısalı, Şveciya degen kip-kişkentay el, biraq älemdik matematikada ülken orın aladı. Öytkeni olarda ğılımi mektep qalıptasqan. Al, Ündistan qanday ülken el? Biraq, matematikada alatın ornı tömen. Qıtayda da sonday. Sondıqtan, bizge talanttı jastardı jinap, solardıñ potencialın aşu kerek. Sonda biz de ülken nätijelerge qol jetkizemiz.

«Qazaqtardıñ matematikağa genetikalıq qabilettiligi bar»

Älemdik därejedegi mäseleni şeşip, älemge tanılu – birinşi maqsat. Soğan darındı jastardı qolımızdan kelgenşe tärbielep jatırmız. Qwdayğa şükir, qazaqtardıñ matematikağa qabileti, ıqılası bar. Bwl genge de baylanıstı boluı kerek. Öytkeni, qazaqtar – şıdamdı halıqpız. Ülken problemanı şeşu üşin şıdam kerek. Al, olardıñ bäri qazir jerdiñ tübinde jatır. Ol ülken şıdamdılıqtı, ülken eñbekti qajet etedi. Jalpı, ülken mäselelerdiñ bärin şıdamdı halıqtar şeşedi. Sebebi, Jerdiñ betinde jatqan jañalıqtardıñ bäri aşılğan.

Sondıqtan bizde matematikağa genetikalıq qabilettilik bar. Endi solardı ğılımğa qızıqtıru, jigerlendiru – ekinşi mäseleler. Talanttı adamğa ğılımnan artıq eşteñeniñ keregi joq. Kündiz-tüni sonı oylaydı. Onday adamdardı qwdaydıñ özi asırap otır. Qwday bwyırtıp, päter de alıp qaldı, materialdıq jağdayları özimen-özi şeşilip jatır. Mısalı, Mwhtarbek Ötelbaevtıñ da, Asqar Jwmadildaevtıñ da jağdayları jaman emes. Asqar KBTU, SDU-da professor. Mwhtarbek jobaları arqılı tabadı. Qwdaydıñ özi nesibesin bölip qoyğan. Ol är kezde solay. Biraq sol talanttılarğa jas kezinde ayağına tik twruına, päter aluına, eñ bastısı nağız ğılımğa kiruine kömektesu kerek. Talanttı adam ğılımğa bir kirse, şıqpay qoyadı. Ondaylar bizde bar. Bireuler «Jastar oqımay ketti» deydi, onıñ bäri bos söz. Nege? Öytkeni, bar. Men körip jürmin. Endi solardıñ ilude bireuin ğılımda qaldıru kerek. Keyde jastar aqşası köp dep, aqparattıq tehnologiyalarğa, jwmısı oñay dep tağı bir jerlerge ketip qaladı. Nağız ğılımnıñ oñay jeri bolmaydı.

«Bizde älemdik därejede tanımal jastar bar»

Bizdiñ institutta Durvudhan Swrağan degen jigit bar. Jastardıñ işinde tanımal, älemge äygili bolıp keledi. Bizde akademikter köp, biraq Durvudhan siyaqtı älemge äygili därejede bolu – öte sirek kezdesetin närse. Oğan ne sebep? Isaak N'yutonnıñ bükilälemdik tartılıs zañın barlığı biledi. Biraq onıñ şektik şarttarın eşkim bilmegen. Sonı Durvudhan tauıp, spektrli teoriyasın jasadı. Öte ülken jañalıq aştı. Älemdik problemanı şeşti. Onı jer jüzi biledi. Öytkeni, jer jüzi Isaak N'yutondı qalay bilse, onıñ potencialdı teoriyasın da biledi. Ol teoriyanı bilgender spektrli teoriyanı da biledi. Söytip barlıq jerde tanımal boldı. Biz onı magistratura oquı üşin Amerikağa jiberdik. Nege? Sebebi, Amerikanıñ mektebin körip kelsin dedik. Ekinşi ret Angliyağa jiberdik. Ol jaqta post-doktorlıqtı qorğap şıqtı. Qazir Durvudhan Swrağandı osı matematika salasındağı ğalımdardıñ köbi tanidı. Eşkim jasına qarap otırğan joq. Jası jiırma toğızda ğana.

Sonday Dwrvudhan siyaqtı jastar bar. Olar da jan-jaqta: Amerikada, Angliyada, basqa da elderde jür. Barlığı eñbektenip jatır. Olardan ülken nätije körip otırmız. Mısalı, Jer jüzinde Heidelberg Taureate Forum Foundation degen grant bar. Durvudhan sonı 2014 jılı alsa, 2016 jılı Nwrğisa Esirkegenov aldı. Ol qazir Angliyada PhD doktorlığın oqıp jür. Basqa da jastar bar. Biz äli de jiberemiz. Özimizdiki eşqayda qaşpaydı. Älemdik därejeni meñgeruimiz kerek. Solarmen teñesuimiz kerek. Äytpese, ärkim özinikin istep, basqanıkin elemese, oqşaulanıp qaladı. Bizde älemdik därejede özin körsetetin, olardı jeñetin, moyındatatın jastar bar. Qarjılandıru jağı twraqtı bolıp, olarğa otbasın, özderin asıraytınday minimaldı qoldau körsetilip twrsa, aldağı bes-altı jılda bizdiñ institutta Keñes odağı kezindegidey ülken bir mektep qwrıladı, matematikanıñ ülken ğılımi ortası boladı. Men soğan senemin. Oğan mümkindik bar.

Jastar kerek dep aytıp otırğanımnıñ tağı bir sebebi bar. Qayta qwru kezinde ğılımdağı jastardıñ bäri ketip qaldı da, tek kärileu adamdar ğana qaldı. Olar qazir zeynetkerler. Sosın qazirgi jastar bar. Eki ortada otız jıldıq üzilis qaldı. Osı otız jıldıñ ornın toltıruımız kerek. Toltırsaq, matematika ülken därejede damidı dep otırmız.

Matematika jäne matematikalıq model'deu institutı