Jazuşı-publicist

Marat Bäydildawlı (Toqaşbaev):

Erteñ, 22-mausımda Germaniyanıñ Sovet Odağına qarsı şabuıl bastağanına 81 jıl boladı eken. Jıl sayın osınday kezeñde «1941 jılı 22 mausımda faşistik Germaniya opasızdıqpen soğıs jariyalamastan Sovet Odağına basıp kirdi» degen qwlaqqa siñisti twjırım kezekti ret qaytalanıp jatadı. Osı şındıqqa üylese me? Nemisterdiñ opasızdıqpen basıp kirgeni ras pa?

Resey tarihşıları 2009 jılğa deyin bwl taqırıpqa auız aşıp körgen emes. Öytkeni aqiqattı aytuğa jol berilmeytin. Tarihi qwjattar bolsa ne deydi? Tarihi qwjattar Germaniya 1941 jılı 21 mausımda soğıs jariyalau turalı Berlinde äzirlengen qwjattıñ 22-mausımğa qarağan tünde Mäskeudiñ resmi ökilderine tapsırılğanın aytadı.

Germaniya elşisi Verner fon der Şulenberg 1941 jılı 22 mauımda Kreml'ge kelip, qabıldau bölmesinde birneşe sağat tosıp, tañğı sağat üşte Sırtqı ister halıq komissarı V.Molotovqa özi telegraf arqılı Berlinnen alğan SSSR-ge qarsı soğıs jariyalau turalı notanı tapsırğan. Şamamen sol uaqıtta Germaniyanıñ Sırtqı ister ministri I.Ribbentrop Berlinde özine SSSR-diñ Germaniyadağı elşisi V.Dekanozovtı şaqırıp alıp Sovet Odağına qarsı äskeri qimıl bastalğanı turalı nota tapsıradı. Qwjat tolıqtay «Nota Ministerstva inostrannıh del Germanii Sovetskomu pravitel'stvu ot 21 iyunya 1941 goda» dep ataladı.

Sondıqtan «Germaniya Sovet Odağına qarsı opasızdıqpen twtqiıldan soğıs bastadı» degen twjırım jalğan bolıp şıqtı.

Sonday-aq notağa Germaniyanıñ SSSR-ge soğıs aşuğa mäjbür bolğan sebepterin ayğaqtaytın üş vedomstvo äzirlegen habarlama qosa tirkelgen. Birinşisi, Germaniyağa qarastı aumaqtarda toqtausız sovettik diversiyalar jürip jatqanın, ekinşiden, Mäskeu tarapınan Reyhqa qarsı dwşpandıq nasihat örşip ketkenin jäne körşi elderde Komintern jwmısınıñ belsendiligi kürt artqanın, üşinşiden, Germaniyamen şekaralıq aymaqtarda Qızıl Armiyanıñ 160-tan astam diviziyası şoğırlandırılıp qoyılğanın uäj etedi. Berlin SSSR-diñ mwnday äreketterin «tu sırtınan soqqı beruge äzirlik» dep bağalap, fyurer Vermahtqa şığıs şekarada tuıp otırğan «qauipti joyuğa» bwyrıq bergenin habarlaydı.

Qwjatta 1939 jılı 23-tamızda Mäskeude Molotov pen Ribbentrop qol qoyğan Sovet Odağı men Germaniyanıñ özara şabuıl jasaspau turalı şarttı SSSR küş jinau üşin uaqıtşa tınıs beretin qwjat retinde bağalağanı ayıptalğan.

Sol notada Germaniyanıñ preventivtik soqqı beruge, yağni SSSR-den bwrın soğıs bastauına sebep bolğan jayttar ras pa edi? Reseylik V.Rezun, I.L.Buniç, S.S.Zahareviç, L.M.Mleçin siyaqtı zertteuşilerdiñ eñbekterinde Sovet Odağınıñ Germaniyağa şabuıl jasaudı közdeytin «Groza» operaciyasına äzirlik bir jıl bwrın, 1940 jılı naurız ayınan bastalğanı aytıladı.

Naqtı derekterge qarağanda 1941 jılğı 12-mamırğa deyin SSSR-diñ Belorus, Kiev jäne Leningrad äskeri okrugtarına 2 million 200 mıñ soldat, 8112 tank pen bronetehnika, 6500 äskeri wşaq, 37 mıñ zeñbirek pen minomet şoğırlandırılğan. Şekara tübine tasılğan janarmay mölşeriniñ moldığı sonşalıq, nemister şabuıl bastağan soñ bir jıldan astam uaqıt äskeri tehnikasına sol janarmaydı paydalanğan. I. Buniçtiñ jazuınşa Germaniyağa qarsı şabuıl operaciyasına 5 million adam, 11 mıñ tank, 35 mıñ zeñbirek, 9-10 mıñ wşaq qatısuğa tiisti bolğan. «Ledokol» degen kitabında Viktor Suvorov Qızıl Armiya küşteri şekara tübindegi ekinşi strategiyalıq eşelonğa 1941 jılı 10-şildege deyin jayğasıp ülgerui közdelgenin aytadı. Alayda qalıptasqan äskeri şielenis jağdayında Germaniyağa qarsı «Groza» operaciyasın bastau 1941 jılğı 6-şildege belgilenilgen. Mwnday qimıldardı sezip qoyğan Germaniya sondıqtan 17 kün bwrın qimıldap, 1941 jılı 22-mausımda Sovet Odağına soğıs aşqan.

Sırtqı sayasatında öziniñ basqınşılıq piğılınan äli künge bas tartpağan Resey biligi, ärine, mwnı moyındamaydı. Arhivterde sovet-german soğısına qatıstı mañızdı qwjattardıñ köpşiliginen «qwpiyalılıq» tañbası sıpırılğan joq. Qayta merzimi tağı 30-50 jılğa wzartılıp tastaldı. Biraq sovet-german soğısınıñ bastaluına älemdik revolyuciya jasaudı közdegen bol'şeviktik SSSR-diñ tura jäne janama ıqpalı bolğanına közimiz aydan anıq jetip otır. Äri bwl şındıq qazaqstandıq mektep oqulıqtarında qamtılğanı qwba qwp bolar edi.

Surette: twtqınğa tüsken qızıl äskerler. Soğıstıñ alğaşqı eki ayında ğana 3,5 mln sovet soldatı nemiske twtqın bolğan.