«Kezekti oyrat-qazaq soğısınıñ eñ ülken nätijesi – 1652 jılğı qandı maydanda sayıpqıran Salqam Jäñgir qazağa wşırauı. Bwl twrğıdan alsaq, Qazaq Ordasınıñ jarım äskeri qırğın tauıp, jalğız Jäñgir aman şıqqanı biz üşin äldeqayda tiimdi bolatın edi.

Qazaq Ordasınıñ tarihında Salqam Jäñgirden bwrın on üş han ötipti. Sonıñ altauı at üstinde, jorıq jolında qaza tauıptı. Salqam Jäñgir on törtinşi han eken. Jetinşi şäyit eken. Wlıstıñ mereyi üşin, wltınıñ bolaşağı jolında jan qiğan erde arman joq. Biraq sayıpqıran Salqam Jäñgir qazası – tört jüz jıldıq Qazaq Ordasınıñ tarihındağı eñ auır qaza.

Salqam Jäñgirdiñ qanı at jalınan asıp, qara jerge tögilgen künnen bastap alaş wlınıñ bağı qayttı. Qazaq Ordası tayğaq tarihtıñ betbwrıs kezeñinde köregen kösemnen, wlı qolbasıdan ayrıldı. Jer ortasında da jetpegen Salqam Jäñgir endi bir on jıl jasasa, Qazaq Ordasınıñ äskeri qwrılımı ğana emes, şaruaşılıq, ekonomikalıq tınıs-tirşiligi de basqa bir arnağa tüsetin edi. Tuğan äkesi Esim hannıñ jolın berik wstağan, äkesiniñ ağası Täuekel hannıñ mwrat-maqsatın kämil wqqan, sol zamandağı orıs derekterinde aytılğanday, qazaq äskerin «vognennıy boy» – ot qarumen jaraqtay bastağan Salqam Jäñgir jası ozıq bastası, Irannıñ arıstanı Abbas şah siyaqtı, öz jwrtınıñ qauipsizdigin ğana emes, jağırapiyalıq ortasına say bolmıs-bitimin de ayqındap ketetin edi.

Salqam Jäñgirdiñ aldındağı endigi bir mindetimiz – onıñ qazasına qatıstı jañsaq mağlwmattı teriske şığaru.

Zaya-Panditanıñ ğwmırbayanında»: «Bwl soğısta Öşirti-Şeşen-hannıñ wlı on jeti jasar Ğaldama jekpe-jekte Jäñgir handı öltirip, ayrıqşa erlik tanıttı», – dep jazılğan. Keyingi orıs tarihşıları bwl derekti sol qalpında qabıldaydı. Qazaq tarihşıları da eşqanday kümän keltirmeydi. Keybiri Ğaldamanı Qaldanğa aynaldırıp jiberdi. Bolmağan oqiğanı odan arı öñdep, jetildirip, Qaldan men Jäñgir jekpe-jegin jarım künge sozıp sıpattağan jazarmandarımız da bar. Qaytkende de, bwrınğı-soñğı tarihi ädebiette Jäñgir han jekpe-jekte ölgen bolıp şığadı.

Qay zamanda da, jekpe-jekte basım tüsu – ülken abıroy. Sonımen qatar, jekpe-jekte ölu namıs emes. Erdiñ bağı, istiñ säti şeşedi degen mwndayda. Mıñnan ozıp, sayısqa daualağan qayrattı erdiñ qazası aq ölimge, abıroylı ölimge balanğan. Alayda, Salqam Jäñgirdiñ jan täsilimi mülde basqaşa jağdayda bolğanı kümänsiz.

Qay tarihta, qay soğısta el wstağan han jekpe-jekke şığıptı! Tım qwrısa, ertegi-añızdardağıday, özi därejeles hanmen emes, qaraşı bekzadamen qalay tüsedi? Ejelgi salt boyınşa, wrıs aldında jeke sayıs tilegen jankeşti erler at oynatıp şıqtı deydi. Er bolsa da, jat tügili, öz jwrtına tanılıp ülgermegen qalmaqtıñ jas balasına qarsı şabar, sonıñ qolınan öler qaymana bir qazaq tabılmap pa! Jaudıñ jel közine senip, sayıpqıran Salqam Jäñgir handı ekinşi märte, jüzinşi märte qayta öltirdik.

Sayıpqıran Salqam Jäñgir halqınıñ bolaşağı jolında ğana qaru wstadı. Aqırı, qım-qiğaş wrıs üstinde, jappay jağalas kezinde qaza taptı. Sauıttı sadaq bwzğan şığar, köbeni nayza tesken şığar, dulığanı qılış şapqan şığar… Birneşe nayza, birneşe qılış qatarınan da tiyui mümkin. Qiyan-keski wrıs kezinde pälendi pälen öltirdi dep aytu qiın. Batır jaudan öledi degen qazaq. Jaudan ölu – er mwratı. Jäñgir jaudan öldi. Qalmaqtan öldi dep naqtılap aytadı halıq añızdarı. Bwl sözde maqtan men qwrmet qana.»

Avtordıñ «Qazaq tarihınıñ älippesi» eñbeginen ıqşamdalıp alındı.

Dayındağan Rüstem Nürken.

namys.kz