Ақын Ырысбек Дәбей кітаптарының тұсаукесері өтті

Aqın Irısbek Däbey kitaptarınıñ twsaukeseri ötti

| May 22, 2015

Özindik qoltañbası bar darındı aqındardıñ aldıñğı qatarındağı Irısbek Däbeydiñ keşe QR Wlttıq akademiyalıq kitaphanasında «Şıq twnğan joldar» attı poetikalıq kitabı men «Äkelerimiz aytatın äñgime» attı esseler jinağınıñ twsaukeseri ötti.

Aqın Irısbek Däbeywlınıñ jañadan jarıq körgen eki kitabınıñ twsauın kesken Beken Qayrat, Talğat Keñesbaywlı, Maqswt Üzimwlı qatarlı belgili qalamgerler aqınnıñ eñbekterine joğarı bağa berip, şığarmaşılığına şalqar şabıt tiledi. Kümbirli küy äsem änmen örilgen twsaukeser räsiminde Irısbek Däbeydiñ önerdegi dostarı Qalqaman Sarin, Bauırjan Qaraqızwlı, Wlarbek Nwrğalım, Erbol Beyilhan jäne Marjan Erşu, Janar Aylaşova qatarlı aqındar aqjarma tilekterin bildirip, jırdan şaşu şaştı. Qarımdı qalamgerdiñ qarapayımdılığına toqtalğan ruhani ağaları Auıt Mwqibek, Omar Temirbekov jäne ädebiet sınşısı Anar Qabdollina avtor şığarmasın tartımdı taldadı.

«Men Irısbek inimniñ bwl kitaptarın oqıp şıqtım. Ärbir sözi mirdiñ oğınday. «Ondıqqa» däl tiip otıradı. Meniñşe, Irısbek Däbeydiñ özin de, sözin de qazaqı qalıpta saqtap qalğan arğı bettegi Altaydıñ qoynauındağı şağın ğana Şağanqol dep esepteymin. Sol şağın ğana auılında kisiliktiñ, qazaq boludıñ, adam boludıñ mektebinen ötken avtordıñ bükil äñgimeleri Abaydıñ qara sözderi siyaqtı bastaladı. Tereñ oy öredi»,-deydi abaytanuşı Omar Jälelwlı.

Bwdan sırt jazuşı Jwmabay Şaştaywlı kitap jaylı oyın oqırmanğa: «Irısbek Däbeydiñ jazu mäneriniñ naqışında wlttıq boyau mol. Bayandau ädisinde avtor ästinde üstemdik etpesten kişik qalpın saqtaydı. Äñgimeleuşi elenbey qaltarısta twrsa da aynala qwbılıstı qapısız bağıp, aynıtpay jetkizuşi mindetin minsiz atqardı. Avtordıñ äleumettik zerdesi wlttıq naqış arqılı özgeşe reñ alıp, örbidi. Köşpeli ömir saltınıñ özgeşelikterin kökirekte jañğırtıp, sezine tüsuge itermeleytin quatqa ie. Jalpı jazudıñ mıñ-san formasınıñ arasınan qazaqqa jaqın türine beyim Irısbek Däbey sezinu men jetkizudiñ dalalıq tabiğatınıñ boyauın däl tapqanday körinedi. Ol bwl jağınan şiırlağan izderden aulaq – qansonar mezgildiñ tap-taza sätin elestetedi»,-dep jetkizgen eken.

Ayta keteyik, Irısbek Däbey 1979 jılı 2 qazanda Qıtaydıñ Altay aymağına qarastı Şağanqol auılında düniege kelgen. Jastayınan qolına qalam wstağan ol 2001 jılı atajwrtına birjolata qonıs audaradı. Respublikalıq jäne halıqaralıq müşäyralardıñ jüldegeri Irısbektiñ bwdan bwrın «Mäñgi Mäjnün» jır jinağı öz oqırmanımen qauışqan bolatın. «Qazaq ädebieti» gazetinde jauaptı hatşı bolğan aqın bwl künde elordası Astanağa qonıs audarıp, «Astana aqşamı» gazetinde ağa tilşi bolıp qızmet atqaruda.

Twsaukeser keşinen arnayı fotoreportaj

Foto: Ğabit Madaliev

adebiportal.kz

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda