Kökköz sarı, tüsi suıq nemeniñ bizge äkireñdep jekirgen bir sözine de tüsin­bedik. Älgi şolaq belsendi üydiñ işin tügel tintip şıqtı. Bir kezde qa­bırğadağı iluli twrğan keşe ğana ne­merem Arıstannıñ satıp alğan pal'tosına közi tüsti. Bizdi adam ornına sanamay pal'tonı kiip körip, özine şaq kelgenine riza bolğanday bir jımiıp alıp şığıp jüre berdi.

«Qarağım, talay kämpis­kege wşırağan bizdiñ üyde eşqanday artıq dünie joq. Ol nemeremniñ keşe ğana alğan kiimi edi. Endi bizge sonı da köp kördiñ be?» – dep pal'toğa jarmasa bergen meni iterip jiberdi. «Molçat', kontra!» – dep bwrqıldap orısşalağan bel­sen­diniñ bir sözine tüsinbedik.

Baydıñ twqımı, moldanıñ äuleti, halıq jauı dep qanşama türtkileulerge wşırap, kezinde elden köşuge de mäj­bür boldıq. Halıq jauı dep tağı da bir bälesine duşar qıla ma degen üreymen öktemsigen «ökimet adamına» ne aytarımdı da bilmedim. Sasqanımızdan jügerisin orıp jatqan balam Baymwsağa barıp, bolğan jayttı ayttım», – deydi.

Sonda ozbırlıqqa şıdamay şart ketken äkem kolhozdıñ keñsesine qaray ketken älgi belsendiniñ artınan twra wmtılıptı.

«Balam! Sabır qıl, sabır. Bir «bel­sendini» sabağanıñ üşin qanşama jıl el­den jıraqtap şette jürge­nimizdi wmıtpa. Balañnıñ pal'tosın swrasañ swra, bi­raq artıq ketip basıñ tağı da bälege şatılmasın. Bermese tipti qoya salşı. Tek basımız aman bolsın. Bä­le-jala sonımen ketsin dep tileyik», – depti quğın-sürgindi köp körgen äjem jarıqtıq­. Äldeqalay boladı degen qauippen äkem­niñ qolındağı oraqtı da alıp qoyıptı.

Temirlannan kelgen qa­sındağı uäkil men kolhozdıñ basşılarına älde­nelerdi pısıqtap, «aqıl aytıp» twr­ğan kontordağı älgi şolaq belsendige jetip barğan äkem:

– Ey, jekswrın! Şeş üs­tiñdegi pal'tonı! – depti kiji­nip. Bayağı elge qırğiday tigen jeligi äli basıla qoy­mağan belsendi aldına kelip twrğan jandı ıqtırıp al­ğısı kelgendey tağı da qa­bağın tüygen küyi orısşalap:

– Uhodi otsyuda! Kont­ra! – deydi.

– «Uhadidiñ» qanday bolatının men sağan körse­teyin! – degen äkem älginiñ keñirdeginen şap berip wstay alğan küyi dualğa taqap qılqındırıp jatsa kerek. Äp-sätte u-şu bolğan keñsede­giler közi alarıp, aua jetpey qırılday bastağan «joğarıdan kelgen kämäsiyanı» äkemniñ qwrsau şeñgelinen äreñ bosatıp alıptı. Üstin­degi kigeniniñ özine endi bw­yırmasına közi jetken be­l­sendi esin jiğan boyda pal'tonı şeşip alıp äkeme qa­ray laqtırıp jiberipti de:

– Men sendey halıq jauı kontralarmen endi basqa jerde söylesemin! Bilip qoy, men ökimet adamımın, eki adamdı atuğa pravom bar. Mıltığımnıñ üyde qalıp qoyğanın qaraşı. Äytpese tap osı jerde atıp tastar edim sen siyaqtı kontralardı. Al ökimet adamına qol kötergenniñ qanday bolatının men sağan endi körse­temin. Osıdan türmede şiri­tip, köziñe kök şıbın üymeletpesem, atımdı basqa qoy! – depti dir-dir etip.

– Küygende osı sen siyaqtı şala orıs, şolaq bel­sendilerden küydim ğoy! Ji­beriñderşi meni, näletini birjola öltirip tınayın da, türmesine özim-aq barayın! – degen äkemdi sol jerdegiler äreñ toqtatsa kerek. Äp-sätte abıroysızdanıp, jer bol­ğanına ızalanğan şolaq bel­sendi audannan miliciya şaqırtamın dep qasındağı uäkilimen birge Temirlanğa qaray jönep qalsa kerek.

«Oypırmay, bwnıñ artı qalay bolar eken, ä? Älgi kämäsiyanıñ aşulanıp ayt­qan sözderin estiseñ, swmdıq. Baymwsa-au, baratın jeriñe sen de erterek barıp, mına bäleniñ aldın almasañ bolmas. Sol pal'tosı qwrğırdı öz qolıñmen aparıp be­rip, keşirim swray salsayşı», – dep janaşırlıq tanıt­qandar da boldı.

Kezinde kolhozdastıru zobalañınan biri atılıp, biri sottalıp, jer audarılıp de­gendey on segiz adamınan ayırılğan şağın auıl mı­na oqiğadan keyin tağı da ürey üstinde qaldı. Äytse de peşeneme jaz­ğanın körip aldım degen äkem miz baq­padı.

Erteñine tündeletip Şım­kenttiñ mañındağı Lapşın degen auılda mektep di­rektorı bolıp isteytin Mahanbetqan kökem atımen suıt jetti. Suıq habar ol kisige de tez jetkenge wqsaydı. Soğıs kezinde «SMERŞ»-te («Smert' şpionam!») qızmet etken kökemizdiñ jaudıñ talay şpionın wstağandığı turalı qızıqtı äñgimeleri el işinde añız bop tarağan. Bolğan oqiğanı äkeydiñ öz auzınan tağı estip:

– Küygende osı şolaq belsendi­ler­den küydik qoy! Köke, osı isti men qolğa ala­yın. Halıqqa kimniñ dos, kim­niñ jau ekendigin äygileytin kez keldi. Meniñ Jandar atamnıñ da jazıqsız, osı­lardıñ «erek­şe belsen­dili­ginen» ha­bar-oşarsız ket­kendigi mälim. Sonda olar izdeu-swrausız kete bermek pe? Osı nä­let­terdiñ eñ bolmağanda bireuin jer jas­tandırsam dep jü­ruşi edim. Sonı endi özderi swrap, tilep twrğan joq pa? Meniñ qolımdı qaqpañız, köke! Men bwl şolaq belsen­diniñ ozbır­lığın ke­şir­meymin. Soğısta özimmen birge «SMERŞ»-te bol­ğan orıs dosım qazir Şımkentte miliciyada bastıq. Soğan bir auız aytsam jetip jatır. Osı auıldan «halıq jauı» atanıp, aldı atılıp, qalğandarı sottalıp on segiz adam zardap şekpedi me? Solardıñ ornına eñ bolmasa bir adamdı biz de türmege tığayıq, – dep qızbalanğan bauırın äkem jarıqtıq sabırğa şaqırdı.

– Qarağım, zamanımız solay bolsa amal neşik? Olardıñ Jandar atama kör­setken zäbirine şıdamay sol bel­sendilerdiñ basşısın at bauırına alıp sabağanım üşin qanşama jıl elden qa­şıp jıraqta jür­dim. Olar bizdiñ äuletti körgen qorlığı men quğındaudan eñsesi tüsip, endi qaytıp bas kötere almaytınday jasısın dep is­tegen äreketi bwl.

Sol üşin keşegi bel­sendi alar sıbağasın aldı. «İstegen isiñ qanday bolsa, Alladan alar sıyıñ da sonday» degen emes pe Pay­ğambarımızdıñ hadi­sinde. Sol keşegi şolaq bel­sendilerdiñ artında wrpaq qalmay bara jat­qanın bayqaymısıñ? El­diñ, halıqtıñ nalası degen sol boladı, qarağım! Endeşe biz de isimizge bir Alla töreşi bolsın dep tileyik, – degen äkem Mahan­betqan kö­kem men inisi Isağa basu ayttı.­

Arada üş-tört kün ötkende Temir­landa bol­ğan äñgime bükil auılğa tarap, jwrttıñ qobaljığan köñili ornına­ tüsti. Söytse mäsele bılay bolğan eken.

Oylamağan jerden «kä­köy-te bir jaman şaldan» tayaq jep, mañdayı tasqa tigen şolaq belsendi sel'sovetke bar­ğan boyda audanğa qo­ñırau şalıp, mi­li­ciyağa habar bermekşi bolıp jatsa kerek. Suırtpaqtap sw­rap, bolğan jayğa äb­den qanıqqan sel'sovettiñ törağası Süyindikov Jörgenbay qa­ramağındağı älgi «ökimettiñ adamı» Äkembaev Qazımbekke (atı-jöni özgertildi) sayasattan sabaq ötip, tobasına kel­tirgenge wqsaydı.

«Sen ökimettiñ adamı bol­ğanda ol jaudıñ adamı ma eken, ä? Öziñniñ üyiñe bireu basa kirip, bala-şağañdı şulatıp, üyiñdi şañqay tüste tonasa qanday bolar ediñ? Aytşı käne? Eger ol adam seni tap sol jerde öltire salğanda, bireudiñ üyine basıp kirgen tonauşı retinde qwnıñ swrausız keter edi ğoy. Men seniñ kökiregiñdegi bayağı «belsen­diliktiñ jeligi» äli de basılmağanın bil­meppin. Bile bilseñ, ol adam so­ğısqa qatısıp qan tökken, kökiregi orden-medal'ğa tolıp oralğan jaralı jauınger. Al sen kimsiñ? Öziñdi onımen sa­lıstırıp kördiñ be, ä? Sen ärkimniñ üyin timiskilegen tonauşısıñ. Älgi adam ar­ızdanıp, mına äñgime tiisti orındarğa jetse, sol küni qamauğa alınasıñ. Oğan kü­mäniñ bolmasın. Sondıqtan tez arada älgi aqsaqalğa barıp keşirim swramasañ, jağdayıñ öte qiın»,– depti şındığın aytıp.

Äkeydiñ aldına keluge jüregi daualamağan «bel­sendi» osılayşa jw­mıstan bosatılıptı. Ortalıqqa barıp­ kel­gen sol kezdegi kolhoz­ bas­tığı Swltanbekova Zäkişten estigen mına äñgimege bükil auıl quanıp, Süyindikov Jörgenbaydıñ jön sözine el riza bolıp jattı.

Börihan TÄMEN.    

Börihan Tämenniñ baylanıs telefondarı – 8-776-773-47-51, 8-701-773-47-51.  

zamana.kz