|  |  | 

Twlğalar Qazaq şejiresi

Janqoja atamız qanday adam bolğan?

Janhoja batir jaraqtariJanqojanı köp jıldar boyı körip-bilip jürgen Qwttıq ruınan şıqqan Mwsabay jıraudıñ türli mwrağattarda saqtalğan äñgimeleri men öleñderinde: «Janqojanıñ tür-twlğası, minez-qwlqı bölekşe bolğan. Jas kezinen bastap-aq minezi auır, orınsız söylemegen, balalarmen de qosılıp oynamağan. Bireuler janjal şığaruğa qayımdassa, ol köziniñ alasımen bir qarap, öz jönine jüre beredi eken. Jıldan-jılğa boy-twlğası erekşelenip, ayrıqşa közge tüse bastağan» degen derekter bar (QR ĞA Ädebiet jäne öner institutınıñ qoljazba qorında). Reseydiñ otarlıq ezgisine qarsı 1856-57 jıldardağı köterilisi kezinde batırdıñ mıñbası bolğan Sırlıbay Şabaqwlınıñ şöberesi Oraq Janwzaqwlınıñ 1930 jılı qoyğan: «Janqoja atamız qanday adam bolğan?» degen swrağına joğarıdağı aytılğan Bijan Jalmırzawlı: «Janqoja öte swstı, közderi jalın atıp twratın, qabağı qalıñ, nazarın säl tömen salsa qoyu häm bwyra qastarı janarların jartılay jauıp ketetin adam bolğan. Aşu qısqanda eki közi qantalap, ünemi bilegine ilip jüretin aybaltasın şır aynaldırıp, ısqıratın. Biraq, sonşalıq aybattı batırdıñ boyı wzın emes edi. Orta boylıdan säl-päl ğana joğarı, eki iığına eki adam erkin sıyatınday qaqpaq jauırındı, keñ keudeli, juan moyın, mwrını ülken, törtpaq adam bolğan» degen jauap qaytarğan eken.
M.Äuezov atındağı Ädebiet jäne öner ğılımi-zertteu institutı qoljazba qorındağı HİH-ğ. soñı men HH-ğ. bas kezinde Janqoja jaylı halıq aqındarı jazğan segiz jırdıñ birinde:

…Keñ keude, böri qabaq, jolbarıs bet,

Jaurını enimenen teñdes kelgen…

Jwmırlau jolbarıstıñ jotasınday.

Şığıñqı qwlaq jağı, juan mwrın,

Aybattı jan köriner arıstanday!

Aldınan ne kelse de qaytpaytwğın,

Şwbar köz* ayğa şapqan qabılanday!

Qabağı tömen tüsken, wzın mwrttı,

Jauatın künniñ qara bwlıtınday… – deydi.

(«şwbar köz» dep qabılannıñ közin aytıp otır – avt.)

1893 jılı Qazan qalasınan Sır, Aral öñirine arnayı kelip, batırdıñ köterilisi men ömirine qatıstı zertteu jwmıstarın jürgizgen I.Aniçkov «Kirgizskiy geroy (batır) Djanhodja Nurmuhammedov» attı eñbeginde (235-b.) onıñ tür-twlğası men minezi jöninde: «Çto kasaetsya narujnosti batıra, to po rasskazam videvşih ego i znavşih, on ne bıl kak Iset Kutebarov bol'şogo rosta i vnuşitel'noy narujnosti, naprotiv, imel nebol'şoy rost i ne otliçalsya vidnoyu narujnost'yu; nikogda ne rasstavalsya so svoim orujiem: kinjalom, şaşkoy i aybaltoy, kotorıe vsegde lejali okolo nego, daje kogda sidel ili lejal v kibitke; on, govoryat, vsegda strogal kakuyu-nibud' paloçku, kak budto tak je strogaet svoih vragov; bıl on molçaliv i nerazgovorçiv» deydi.
Janqoja jigit ağası bolğan şağınan bastap, wzın saqalın qızdıñ bwrımınday etip örip qoyatın bolğan. Bwl batırdıñ «at üstinde jäne wrıs kezinde jeldiñ ekpinimen kedergi bolmasın» degen wqıptılığınan tuğanday.

Batırdıñ saqalı jöninde onıñ wlı Itjemesti 1893 jılı Qaraqwmdağı üyinde körgen I.Aniçkov, joğarıdağı eñbeginde (220-b.): «Sın batıra, eşe nahodyaşiysya vjivıh, toje nazıvaemıy batırom, Itçemis', 80-ti letniy starik, koçuet na mestnosti Akirek i v Karakumah, ne imeet bol'şogo sostoyaniya, no pol'zuetsya bol'şim poçetom sredi vseh kirgiz, u nego est' potomstvo ot neskol'kih jen; v pamyat' svoego otca zapletaet v kosiçku svoyu seduyu borodu» dep jazğan.

Jolımbet Mäkiş

Related Articles

  • Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

    Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp

  • «Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

    «Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

    Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ

  • Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

    Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

    Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,

  • Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

    Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

    Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ

  • KÖKBAY ATA ŞIĞARMALARI – QAZAQTIÑ ÖRKENIETTİK ÖRESİNİÑ AYĞAĞI

    KÖKBAY ATA ŞIĞARMALARI – QAZAQTIÑ ÖRKENIETTİK ÖRESİNİÑ AYĞAĞI

    Adamnıñ bäri birdey emes. Aqıl-oyı erkin, mändi, qwndı dünieler tuğıza alatın, jasampazdıq quatı zor adamdar boladı. Sol siyaqtı örkeniettik äleueti (potencialı) zor halıqtar boladı. Onday qasiet özindik qwndılıqtar jüyetin jasay alatın, eşkimge wqsamaytın, tereñ tamırlı ruhaniyatı bar halıqtarda boladı. Qazaqtıñ bükil tarihı men mädenieti bizdiñ sonday halıqtar sanatına jatatınımızdıñ ayğağı. Sonday ayğaq Abaydıñ aqındıq mektebiniñ körnekti ökili Kökbay Janataywlı şığarmaşılığında molınan tabıladı… Keşe Semey qalasındağı Abaydıñ qorıq- muzeyinde Kökbay Janataywlınıñ 165 jıldığına arnalğan “Abaydan sabaq aldım bala jastan” attı ädebi keş ötti. Zal belgili abaytanuşı, professor Jandos Äubäkirdiñ tağılımı mol, äserli bayandamasın erekşe ıntamen tıñdadı. Spikerdi tıñdap otırıp: “Biz Kökbaydı tipti bilmeymiz deuge bolğanday eken ğoy… Keyde tipti jeñil, üstirt

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: