|  |  | 

Twlğalar Qazaq şejiresi

Janqoja atamız qanday adam bolğan?

Janhoja batir jaraqtariJanqojanı köp jıldar boyı körip-bilip jürgen Qwttıq ruınan şıqqan Mwsabay jıraudıñ türli mwrağattarda saqtalğan äñgimeleri men öleñderinde: «Janqojanıñ tür-twlğası, minez-qwlqı bölekşe bolğan. Jas kezinen bastap-aq minezi auır, orınsız söylemegen, balalarmen de qosılıp oynamağan. Bireuler janjal şığaruğa qayımdassa, ol köziniñ alasımen bir qarap, öz jönine jüre beredi eken. Jıldan-jılğa boy-twlğası erekşelenip, ayrıqşa közge tüse bastağan» degen derekter bar (QR ĞA Ädebiet jäne öner institutınıñ qoljazba qorında). Reseydiñ otarlıq ezgisine qarsı 1856-57 jıldardağı köterilisi kezinde batırdıñ mıñbası bolğan Sırlıbay Şabaqwlınıñ şöberesi Oraq Janwzaqwlınıñ 1930 jılı qoyğan: «Janqoja atamız qanday adam bolğan?» degen swrağına joğarıdağı aytılğan Bijan Jalmırzawlı: «Janqoja öte swstı, közderi jalın atıp twratın, qabağı qalıñ, nazarın säl tömen salsa qoyu häm bwyra qastarı janarların jartılay jauıp ketetin adam bolğan. Aşu qısqanda eki közi qantalap, ünemi bilegine ilip jüretin aybaltasın şır aynaldırıp, ısqıratın. Biraq, sonşalıq aybattı batırdıñ boyı wzın emes edi. Orta boylıdan säl-päl ğana joğarı, eki iığına eki adam erkin sıyatınday qaqpaq jauırındı, keñ keudeli, juan moyın, mwrını ülken, törtpaq adam bolğan» degen jauap qaytarğan eken.
M.Äuezov atındağı Ädebiet jäne öner ğılımi-zertteu institutı qoljazba qorındağı HİH-ğ. soñı men HH-ğ. bas kezinde Janqoja jaylı halıq aqındarı jazğan segiz jırdıñ birinde:

…Keñ keude, böri qabaq, jolbarıs bet,

Jaurını enimenen teñdes kelgen…

Jwmırlau jolbarıstıñ jotasınday.

Şığıñqı qwlaq jağı, juan mwrın,

Aybattı jan köriner arıstanday!

Aldınan ne kelse de qaytpaytwğın,

Şwbar köz* ayğa şapqan qabılanday!

Qabağı tömen tüsken, wzın mwrttı,

Jauatın künniñ qara bwlıtınday… – deydi.

(«şwbar köz» dep qabılannıñ közin aytıp otır – avt.)

1893 jılı Qazan qalasınan Sır, Aral öñirine arnayı kelip, batırdıñ köterilisi men ömirine qatıstı zertteu jwmıstarın jürgizgen I.Aniçkov «Kirgizskiy geroy (batır) Djanhodja Nurmuhammedov» attı eñbeginde (235-b.) onıñ tür-twlğası men minezi jöninde: «Çto kasaetsya narujnosti batıra, to po rasskazam videvşih ego i znavşih, on ne bıl kak Iset Kutebarov bol'şogo rosta i vnuşitel'noy narujnosti, naprotiv, imel nebol'şoy rost i ne otliçalsya vidnoyu narujnost'yu; nikogda ne rasstavalsya so svoim orujiem: kinjalom, şaşkoy i aybaltoy, kotorıe vsegde lejali okolo nego, daje kogda sidel ili lejal v kibitke; on, govoryat, vsegda strogal kakuyu-nibud' paloçku, kak budto tak je strogaet svoih vragov; bıl on molçaliv i nerazgovorçiv» deydi.
Janqoja jigit ağası bolğan şağınan bastap, wzın saqalın qızdıñ bwrımınday etip örip qoyatın bolğan. Bwl batırdıñ «at üstinde jäne wrıs kezinde jeldiñ ekpinimen kedergi bolmasın» degen wqıptılığınan tuğanday.

Batırdıñ saqalı jöninde onıñ wlı Itjemesti 1893 jılı Qaraqwmdağı üyinde körgen I.Aniçkov, joğarıdağı eñbeginde (220-b.): «Sın batıra, eşe nahodyaşiysya vjivıh, toje nazıvaemıy batırom, Itçemis', 80-ti letniy starik, koçuet na mestnosti Akirek i v Karakumah, ne imeet bol'şogo sostoyaniya, no pol'zuetsya bol'şim poçetom sredi vseh kirgiz, u nego est' potomstvo ot neskol'kih jen; v pamyat' svoego otca zapletaet v kosiçku svoyu seduyu borodu» dep jazğan.

Jolımbet Mäkiş

Related Articles

  • Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin

  • 14 naurız – Matematikter küni

    14 naurız – Matematikter küni

    Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana

  • Tek tilge baylanıstı…

    Tek tilge baylanıstı…

    Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,

  • “Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

    “Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

    “Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq

  • Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

    Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

     Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: