Этнограф Терещенконың Жәңгір ханмен кездескені туралы естелігі

Etnograf Tereşenkonıñ Jäñgir hanmen kezdeskeni turalı esteligi

| Dec 10, 2015

«Jäñgir hannıñ eki äyeli bolğan. Birinşisi qarapayım qazaqtıñ qızı, odan tuğan Seyitkerey mwrasız qaldı. Ekinşisi Orınbor müftiiniñ qızı. Bilimdi edi. Tuğan tilinen bölek orısşa, nemisşe bilgen. Qoğamnıñ arasında jürgen. Odan altı bala düniege keldi: tört wl, eki qız. Ülkeni Saqıpkerey äkesi qaytıs bolğannan keyin «Knyaz Şıñğıs» atana bastadı. Öytkeni ataqtı Şıñğıs hannıñ wrpağı edi. Paj korpusın (Peterburgtegi Imperatorlıq korpur) bitirgen ol 1847 jılı taqqa otırdı. Köp wzamay qaytıs boldı. Aldında leyb gvardiyalıq kazak-orıs polkiniñ korneti retinde Orınbor äskeri gubernatorınıñ qaramağına jürgen. Paj korpusında onıñ üş inisi tärbie aluda. Ülkeni Ibrayım 18-de, ortanşısı Ahmetkerey 14-te, kişisi Ğwbaylolla 13 jasta. Qızdarınıñ ülkeni Zwlqarnay Orınbor guberniyasında twrğan polkovnik Tevkelevke twrmısqa şıqqan. Kişisi Hadişa Orınborda tärbielenude (1851 jıldıñ qazan ayındağı mälimet boyınşa). Eki qızdıñ da nemis wltınan qarauşıları bolğan.

Olardıñ äkesi bilimdi bolğan edi. Twrmısı da qalalıqqa tän. Üyiniñ işinde Peterbordan arnayı aldırğan orındıqtar men divandar, otbasılıq suretteri men kartinalar, jer şarınıñ globusı men aspandağı planetalardıñ qozğalısın körsetetin karta siyaqtı köptegen zattar bar. Qazaqtardı qabıldauğa arnalğan arnayı bölme de qızıqtı. Olarmen birge jep-işu üşin jerge kilem töselgen. Är ortağa say bola bilgen: qarapayım halıqqa teñ söylesip, ğalımdarmen ğalımşa swhbattasqan. Onıñ pikirleri men äñgimelerin barlığı rahattana tıñdağan. Jäñgir zertteumen de aynalısqan. Onıñ bilimi men kömegin üşin Qazan universiteti öziniñ «qwrmetti müşesi» degen ataq bergen. Bwl ataqqa erekşe maqtanıp, berilgen patenti qonaq bölmedegi altın jiektemege (ramka) salıp ilip qoyğan.

Ol qaru-jaraqtı jinaudı wnatqan. Arnayı bölmesinde altın men kümis tastarmen qaptalğan tapanşa, qılış, mıltıq, narkesken, aldaspan, aybaltanıñ tür-türi jinalğan. İşinde Anna, Elizaveta, Ekaterina patşayımdardıñ, Pavel men Aleksandr imperatorlardıñ sıylıqtarı da bar.

Marqwm han mağan özi köptegen sirek zattardıñ iesi ekenin maqtanıp aytqan. Degenmen qaru-jaraqtan özgeni körmedim. Ol orıs şığarmaların oqıp, arnayı «Soltüstik arası» jäne «Oquğa arnalğan kitaphana» baspalarına ayırıqşa qwrmetpen qarağan. Bwlar jayında qwrmetpen aytıp, baspagerlerdi sıylaytının aytıp ötken.

Bizdiñ äskerdiñ Hiuağa jorığındağı Jäñgirdiñ jasağan kömegi üşin, oğan general-mayor şenin tağıp, medal'men marapattaldı. Bwl uaqıtta özine jarasatın äskeri mundirde jüretin. Tür sipatı ädemi, wzın qara saqalı bolğan. Sipatına tipti qızdar da qızığatın. Minezi jwmsaq, jüregi aşıq edi. Qazaqtardıñ äli künge deyin joqtaydı. Ol 1845 jılı, qatelespesem 45 jasında qaytıs boldı. Ziratına barğanmın. Qazaqtar jinalıp özi men otbası jerlergen orının qorşap, janına tal egip qoyğan…»

A. Tereşenko
«Däşti Qıpşaq jäne İşi qırğız-qaysaq ordası» 1853 jıl
audarğan Rüstem Nürken
Namys.kz

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda