Bir oqiğanı jalaulatıp, sayasattıñ arnasın özgertu, öziniñ müddesin rettep alu -  imperialistik elderdiñ tarihtan beri kele jatqan ädisi. AQŞ 11 qırküyek oqiğasında eki ğimaratın qwlatu arqılı Auğanstandı bombanıñ astına aluı, bakteriologiyalıq atom bombası bar degen sıltaumen Iraktı jaulap aluı siyaqtı, Reseyde Beslan, Kursk, Nord-ost oqiğaların kimniñ wyımdastırğanı esteriñizde bolar. Sol siyaqtı, Resey aqparattıq qwraldarı sanamızğa qwyıp otırğanday, äskeri wşaqtıñ qwlauı qara aspan töñkerilip tüskendey jayt pa? Türkiyanıñ da wşaqtarın körşileri talay atıp qwlatqan, biraq barlığı diplomatiyalıq jolmen şeşilip keldi. Türkiya wsınğan diplomatiyalıq kelissözderge Resey nege müddeli bolmadı? Demek Su-24 wşağınıñ atıp qwlatıluına Reseydiñ özi müddeli bolğan. 

Birinşi sebebi – Euraziya keñistiginde sanı köbeyip, qarım-qatınası küşeyip kele jatqan Türki integraciyanıñ jolın kesu. Dälel retinde, Reseydiñ Türksoy wyımına şekteu qoyuın ayta alamız. Aldımen Türksoy Türkiyağa tiesili wyım emes. Ol bükil türki halıqtarı men türki memleketterine qatıstı ortaq mädeni wyım. Onıñ basşısı – bas hatşısı Qazaqstan azamatı, bwrınğı QR Mädeniet ministrimiz Düysen Qaseyinov. Reseydiñ ekonomikalıq qana sankciya jariyalağanın eskersek, Türksoy ekonomikalıq ta wyım emes. Resey bwl äreketi arqılı bükil türki halıqtarınıñ mädeni, tarihi baylanıstarına qarsı ekenin däleldedi. Reseydiñ geo-sayasi osal twsı da osı türki tektes memleketter. Olar kez-kelgen uaqıtta sırtqı küşterdiñ jobasına aynalıp, Reseyden täuelsizdigin alıp kete aladı. Resey osıdan qorqadı. Resey bar-joğı öziniñ tarihtan beri kele jatqan missiyası, türki halıqtarın ezip janşu sayasatın jalğastıruda. Türki integraciyasınıñ küşeyui, Euraziyalıq odaqtıñ tabiği jolmen Türki odağına aynalu qaupi turalı soñğı uaqıtta Reseyde qızu talqılanğan bolatın. Mwnıñ sebebi de joq emes. Soñğı derekterge säykes, Reseydegi orıs wltınıñ tabiği ösimi kürt tömendep, türki halıqtarı köbeyu üstinde. Oğan qosa, orıs-türik nekelerinıñ sanı da ösude. Sonımen qatar, Türkiyağa twrmısqa ketken orıs qızdarınıñ özi 200 mıñnan asatın körinedi. Al türik qızınıñ orısqa twrmısqa şığıp jatqanı joq. Sondıqtan büginde Resey üşin Türkiya körşiles jatqan Qıtay qaupinen de asıp ketti deuge tolıqtay negiz bar. Sayıp kelgende, Reseydi bölşekteude Qıtaydan göri türki tektes memleketter ülken röl oynay aladı. Bwl halıqtar kez-kelgen uaqıtta sırtqı küşterdiñ jobasına aynalıp, Reseyden täuelsizdigin alıp kete aladı. Sondıqtan Reseydiñ türki elderiniñ ortalarında sınaday qadalıp twrğan Armeniya, Irandı qoldauı türki halıqtarınıñ birigip ketuine qarsı küresip kele jatqanınan habar beredi. Onıñ Qırımdı «tarihi jerimiz» dep tartıp alğanına Türkiya ğana sın ayta aladı. Sebebi Qırım Reseydiñ emes Türkiyanıñ tarihi jeri. Alısqa barsaq, türki halıqtarınıñ tarihi jeri. Türkiya – türki halıqtarınıñ lokomotivi.  Tarih qaytalanadı. Tabiği damu arqılı, 50-100 jıldan keyin Reseydiñ ornına birneşe türki memleketteri qwrılatını sözsiz. Resey osıdan qorqadı. Türkiyamen qoldan teketires jasauınıñ astarı osında jatır. Türki halıqtarınıñ ösip, jetilip, sanasınıñ oyanıp jatqanı Resey üşin qorqınıştı. Uaqıt Türkiya jağına jürip jatqandıqtan tıp-tınış Reseymen qatınasta bolu Türkiyağa tiimdi. Äytpese qanşama milliard tabıstan qağılu Türkiyağa kerek pe? Ärine, joq. Sonımen qatar, Türkiya Reseydiñ astamşıldığına jol bere qoyatın el emes.

Ekinşi sebebi - Türkiyağa ketip jatqan tolassız qarjı ağımın toqtatu. Wşağın Türkiyanıñ qwlatqanın kütip otırğanday-aq, Resey küni ertesine Resey turisteriniñ Türkiyağa baruına tosqauıl qoydı. Sonday-aq, Türkiyanıñ kiimderi men jemis-kökönisterine tiım salu, türik qwrılıs kompaniyaların narığınan şığaru arqılı Resey qarjısınıñ sırtqa şığuın toqtattı. Alayda, Türkiya arqılı tüsip jatqan tabısqa toqtau salınbadı. Resey öz ekonomikasına zardabı tietin bolğandıqtan, birneşe saladağı negizgi öndiristerine şikizat pen bölşek tauarların jetkizip otırğan Türkiya tauarlarına şekteu qoymadı jäne eki el arasındağı mega-jobalardı toqtatpadı. Qanşa baybalam salsa da, Resey äli künge deyin Türkiyağa tabiği gaz satılımın şektemedi. Äri küni büginge deyin Türkiya arqılı öz tauarların älem narığına ötkizip otır. Eger de Resey Türkiyağa qarsı ekonomikalıq qısım körsetkisi kelse, Türkiyanıñ eñ osal twsı – tabiği gazın jauıp tastauı kerek edi. Türkiya tarapı da «Resey aldımen tabiği gazın söndirip tastaydı» dep qauiptense kerek, osı mäselege oray şwğıl Qauipsizdik keñesin ötkizgen bolatın. Bwl mäselede Erdoğan «aqşa bar kezde, gaz mäsele emes» degenge keltirdi. Al gaz jolı toqtağanda, Resey özine-özi or qazğan bolıp şıqqan bolar edi. Sebebi Gazpromnıñ Europadağı eñ ülken  ekinşi twtınuşı eli – Türkiya. Jäne Resey Türkiya arqılı negizgi tauarların älemdik saudağa şığarıp otır. Onsız da sankciyalardan tabiği gazı men mwnayın satudan qinalıp otırğan Resey üşin bwl auır soqqı bolar edi.

Reseydiñ arqasına pışaq swğıldı ma?

2012 jılı Türkiya-Siriya şekarasında Türkiyanıñ äskeri wşağın Siriya atıp qwlatqan edi. Osı oqiğadan keyin eki tarap Kelisim erejesine uağdalasadı. Kelisim erejesine säykes Türkiya-Siriya tarapı şekara bwzılğan jağdayda wşaqtı eskertusiz atıp tüsiruge qwqıq aladı. Bir jağınan ärine soğıs jürip jatqan jerdegi şekarasın Türkiyanıñ qattı baqılauğa aluı zañdılıq. Biıl qırküyekte Resey Siriyanı bombalay bastağanda Türkiyanıñ şekarasın 3 ret bwzdı. Türkiya 2 ret Resey elşisin şaqırıp Kelisim erejesi turalı eskertedi. Üşinşi ret, 15 qazanda Türkiya Bas qolbasşılığında Reseydiñ äskeri şendilerimen kezdesu bolıp, sol jerde soñğı märte eskertu beripti, endi şekaranı bwzatın bolsa şara qoldanatının eskertedi. Antaliyada ötken Ülken-20 (G-20) sammitinde de Erdoğan Putinge wşaqtarınıñ şekarasın bwza beretini jaylı aytqan. Tüsinikti tilde aytqanda, aldınan ötken. Endi mine nätijesi. Bwl oqiğa qwrığanda Türkiya-Resey şekarasında bolğan joq. Reseydiñ tartısatınınday logika joq. Ukraina, Moldova, Djordjiya (Gruziya), Siriya, t.b. kez kelgen elge äskerin kirgize beretin Reseydiñ äreketi zañdılıq siyaqtı qabıldaymız. Adam basına tüspey eşteñe tüsinbeydi. Osı jağday bizdiñ basımızğa tüsti delik, Novorossiya nemese Petropavlsk, Pavlodar halıqtıq respublikaları qwrılıp, Qazaqstanğa Resey äskerleri kirip, Qazaqstandı «şoqayşıl», «alaşşıl», «faşizmmen» ayıptap jatsa tañ qalmañız. Qazaqstannıñ sonda ğana säl bolsa da közi biraz aşılar edi. Oğan deyin eşteñe tüsinbeytin zombi ekenimizdi moyındayıq.

Resey mediasınıñ arqasında Türkiya Reseydiñ arqasınan pışaq swqqanday sezinip, Türkiya terrorizmniñ jandayşabı, demalısqa baru qauipti bolıp qaldı. Resey mediası Türkiyanıñ osı künge deyin qayta-qayta diplomatiyalıq jolmen de basqa joldarmen de 3 ret eskertkeni turalı auız aşpadıq. Biraq ol turalı mälimetterdi izdeu sayttarınan tauıp alularıñızğa boladı. Türkiya men Resey mediasınıñ qalay jwmıs istegenin mınadan bayqauğa boladı: Türkiyada Resey azamatı bolğanıñ üşin eşqanday kemsitu joq. Halıqtıñ Reseyge közqarası dwrıs. «Resey halqı dosımız, turisteri qonağımız. Biraq äskeri wşaqtarın qonaq ete almaymız» mağınasında. Mäseleni diplomatiyalıq jolmen şeşsek deydi. Elder arasındağı mäseleler  diplomatiyalıq jolmen şeşiledi. Türkiyanıñ da wşaqtarın körşileri talay atıp qwlatqan, biraq barlığı diplomatiyalıq jolmen şeşilgen. Negizi Su-24 oqiğası sıltau ğana. Mäsele, niette. Barlıq joldarın jasap, basınğandı basınan asıra almaytının däleldegen Erdoğan, bolğan jağdayğa qaramastın kişireyip, Putinmen mäseleni otırıp şeşkisi keletinin bildirdi. Putin qalay jauap berdi? Qanın işine tartıp, kijinip, tistenip, «qıramın, joyumın, äkesin tanıtamın» dep jwdırığın tüyip, Erdoğanmen kezdesuden bas tarttı. Eki eldiñ arasın bwzu üşin qolınan kelgen barlıq äreketterin jasap jatır. Mäseleni, kek almay qoymaymız degenge äkep tirep twr. Eger de Erdoğan Batıs pen AQŞ-tıñ tapsırmasın orındap jatır desek, Putinmen mäseleni uşıqtırmauğa wmtılmas edi. Reseyge qarsı barlıq sankciyaların qoyar edi. Osı künge deyin Reseydiñ barlıq qoqan loqqıları men arandatularına, ekonomikalıq sankciyalarına salqınqandılıq tanıtıp, Reseyge jasağan dostıq qadamdarına, qolında twrğan bar mümkindikteri arqılı Reseyge qarsı şaralar qoldanbay otırğanına bükil älem riza boldı. Eşkimniñ eşqanday oyınşığı emes ekenin däleldep otır. Meyli bwl Batıs pen AQŞ-tıñ oyını degen künniñ özinde, Putin olardıñ oyınınıñ qwrbanı bolmas üşin, sayqımazağı bolmas üşin Erdoğanmen özara tüsinisip, mäseleni wşıqtırmauğa wmtılar edi. Mäseleniñ barlığı Putinniñ imperialistik nietinde bolıp twr. Eger de Türkiya Batıs elderi men AQŞ-tıñ aytağındağı el bolsa, solarmen birge Reseyge sankciya qoyğan bolar edi. Qanşama qısımdarğa qaramastan Türkiya Reseyge qarsı sankciya qoymadı. Dostıq baylanıstarın jalğastıra berdi. Al endi mine, Resey özi mäjbürlep otır. Sebebi Türkiyanıñ barlıq lauazımdı twlğaları kezekpen kezek aytıp eskertip şıqtı, «eger de Resey osı betinen qaytpay sankciyanı jalğastıra berer bolsa bizdiñ de jauabımız bar» mağınasında. YAğni Türkiya tarihtan beri älemde özindik ornı bar el ekenin däleldep keledi.

Bwl eşqanday eldiñ propagandasına ermey, salqınqandı oylağan adamğa osınday oylar keleri anıq. Barlığına logikalıq türde qarağannıñ özinde osınday pikirler tuındaydı. Resey propagandasınıñ nätijesine qarasaq, halıqtıñ türikterge qarsı öşpendiligin küşeytip, türikterdi körse öltiruge dayın boldı. Resey halqı şovinizm auruımen auırğanı sonşalıq Türkiya azamattarına qoldan kelgen barlıq qısımdarın jasap jatır. Negizi bwl jağday türikterge ğana emes orıs emesterdiñ barlığına degen öşpendiligi örşip twr. Biz Qazaqstanda otırıp, Reseydiñ eñ jaqın dosı ekendigin alğa tartamız-au, eger Reseyge barsañız öziñizdiñ täjik, özbek, qırğızdarmen qatar «çurka» ekendiñizge köz jetkizer ediñiz. Reseyde özge wlttardı kemsitu, öltiru, wrıp-soğu faktileriniñ köbeyip ketkendigi osı sözderime dälel bola aladı. Resey qoğamınıñ şovinizmmen şekten tıs auırğanına qarap, Türkiyağa äli qoldan kelgen barlıq qoqan loqqısın körseteteri anıq. Onı Djordjiya, Ukrainağa qatıstı äreketterinde köz jetkizdik. «Türkiya NATO-nıñ müşesi bolmağanda, Resey tankteri bayağıda Stambulda twrar edi» degen pikirdi keñinen nasihattağanınan Reseydiñ qalt etse äskeri äreketke barudan tayınbaytının bayqattı. Eger de Türkiyağa küşi jetetin bolsa NATO-ğa müşe bolmay twrğan kezderi nege jaulap almadı eken dep oylaymın.

Qazaqstan qanday poziciya wstanuı kerek edi?

Bwl jağday täuelsizdik alğalı Qazaqstanğa birinşi ret sınaq boldı. Qoğamdıq pikir ekige jarıldı. Bwl mäsele turalı Qazaqstan biligi közqarasın Q.Toqaev arqılı jetkizdi. Q.Toqaev Türkiyanıñ Resey wşağın negizsiz atıp tüsirgenin aytıp, Türkiyanı ayıptadı. Mäseleniñ mänine üñilmey jatıp, Resey ne ayttı sonı qaytalauımız  bwl bizdiñ aqparattıq qauipsizdigimizdiñ joq ekenin, Qazaqstannıñ aqparattıq kün tärtibin Reseydiñ jasap beretinin körsetti. Meniñşe, Qazaqstan negizi täuelsiz el retinde täuelsiz poziciya wstanuı kerek edi. YAğni Türkiya, Resey taraptarı dep bölinbey, birtwtas eldik poziciya wstanuı, ne bolmasa Qırğızstan, Özbekstan, Türkmenstan elderi siyaqtı eşqanday pikir bildirmeui qajet edi. Sayıp kelgende, bwl Türkiya men Reseydiñ öz mäseleleri. Türkiya-Resey teketiresi keşe payda bolğan joq. Olar 16-ğasırdan beri jaulasıp keledi. Al eger biri körşimiz, biri bauırımız deytin bolsaq, tatulastıru sayasatı äbden orındı edi. Alayda Elbasımız «Reseylik bombalauşı wşaq Türkiyağa şabuıl jasağan joq, Türkiyağa qarsı wşqan joq. Ol terrorşılarmen soğısu üşin wştı» dep astırtın Türkiyanıñ äreketin sınğa alıp, Resey tarapın wstanıp otırğandığın körsetti.

Türkiya-Resey teketiresinde resmi türde eşqanday taraptı wstanbauımız kerek desek te, Qazaqstan tabiği türde «orıs äleminiñ» be älde «türki äleminiñ» bölşegi ma sonı iştey biluimiz üşin, din, til, mädeni jaqındığınan bölek Türkiya men Reseydiñ Qazaqstanğa qanday qarım-qatınasta bolğandığın qısqaşa bir-eki sözben jaza ketkenimiz jön.

Resey: Genocid. Poligon. Geptil. Barlıq qazba baylıqtarımızdı tügimen tartıp alıp jatır. Kez-kelgen uaqıtta memlekettiligimizdi joya alatının aşıq aytıp otıradı. Äsirese Jirinovskiy siyaqtı Dumanıñ törağa orınbasarı siyaqtı ülken lauazımdı şeneunigi arqılı. Putinniñ özi de Qazaqstanda memlekettiliktiñ bolmağandığın ayttı. Eger de kimde-kim Resey imperializmine qarsı şıqsa, olardıñ eşqaysısın memleket retinde moyındamaydı. Jer betinen joyıp, joq etemin dep kijinedi. Barlığına qoldanıp jatqan sayasatı osı. 2008 jılı Putin «Ukraina kerek bolsa memleket emes. Jartısı Şığıs europa, jartısı biz – Resey sıyğa bergen jer» dep aytqanın wmıtpayıq. Sebebi mwnday poziciyadağı sayasattı kez-kelgen elge tañuğa beyim. Sol siyaqtı, eger de Qazaqstan Kreml' sayasatına qırın kelip qalsa, Qazaqstannıñ tas-talqanın şığaruğa dayın. Bizdi strategiyalıq äriptesi retinde, tipti körşisi retinde de közine ilmeydi. Putinniñ sayasatın tüsingisi kelgenderge Soljenicin men Dugindi oquğa keñes beremin.

Türkiya: Täuelsizdigimizdi alğaş tanığan el. Sonımen qatar täuelsizdigimizdiñ twğırlı boluına köp üles qosqan. Tek tabıs tabatın salalarğa ğana emes, qayırımdılıq salalarğa da qarjı qwydı. Türik liceyleri. Universitetter. Qayırımdılıq qoğamdıq wyımdar men qorları. Türkiya Bilim ministrliginiñ jıl sayınğı granttarı. Ankara qalasınıñ ortalığında N.Nazarbaevqa eskertkiş qoyıp, Türkiyanıñ 4 qalasında: Nevşehir, Kırşehir, Gebze, Adana qalalarında Nazarbaevtıñ qwrmetine köşe attarın berdi. Nazarbavtı «Türki halıqtarınıñ aqsaqalı, lideri» dep tanıdı…

Bwl maqalanı jazuğa türtki bolğan jağday, Reseydiñ sankciyalarınan keyin Qazaqstan da aqırındap Türkiyamen baylanıstarın bäseñdetip jatqanın bayqadım. Resmi türde tapsırma bolmasa da Türkiyağa esikterin sıpayı türde jauıp jatqandardı estip jağamdı wstap jatırmın. Elbasınıñ pikirinen bölek, bası Kreml'den basqarılıp jatqanın bilmeytin basşılarımız ben Parlament deputattarımız bar eken. Bwl jağday sanamızğa orıs mädenieti men mentalitetiniñ/tüsiniginiñ mıqtap siñip qalğanın däleldeydi. Resey prem'er-ministri D.Medvedevtiñ Türkiyağa qarsı ekonomikalıq sankciyalardı Euraziyalıq ekonomikalıq odaq ayasında da qoldanu kerektigi turalı wsınısı emes, talap etkeninen keyin bizdiñ biraz memlekettik organdar ärekettenip jatqan körinedi. Osı jayt qattı alañdatıp otır. Biz Türkiya men Reseydiñ emes Qazaqstannıñ müddesin qorğauımız kerekpiz. Memlekettiñ mäñgilik dosı, mäñgilik bauırı bolmaydı. Memlekettiñ mäñgilik müddesi boladı. Eger Elbası aytqanday Mäñgilik el bolamız desek, bwl bizdiñ mäñgilik poziciyamız boluı kerek.

Fazılbek Äbsattarwlı

“Şın aqparat”