АУЫЛ МАҒАН ХАТ ЖАЗЫПТЫ

AUIL MAĞAN HAT JAZIPTI

| Dec 30, 2015

QUAT ASILBEKWLINAN EKİ ÖLEÑ

Quat Asılbek wlı 1986jılı 19säuirde QHR-dağı Altay aymağı Qaba audanında düniege kelgen. alğaşqı öleñderi <<Altay gazetinde>> twsauın keskennen beri türli basılımdarda jüzden artıq öleñderi jarıq kördi. Quat Asılbek wlı QHR-dağı respublikalıq, aymaqtıq müşäyralardıñ köp märte jeñimpazı. mısalğa, Şıñjañ provinciyasınıñ twñğış kezekti jas aqındar müşäyrasınıñ 2orın iegeri qatarlı köp märte sıylıqtardı enşilegen. Altay aymaqtıq ädebietşiler men körkemönerşiler qoğamı jäne << Altay ayası>> jurnalı oğan <<ÜZDİK QALAMGER>> atağın tabıstağan. <<Jeti Qaba jırlaydı>>, <<Aq qayıñ äriyası>>, <<San ğasırlıq sağınış >> almanaqtarına öleñderi engen. özindik iirimi quattı, köne mädeniet pen jaña mädeniet toğısqan aralıqtağı adamdar sanasında keptelgen sağınudıñ bölek bolmısın jır qwşağına berip, jañaşa küñgirge ie tau bolarlıq öleñ dästüriniñ iesi bolğan jas talant QHR qazaqtarı arasında erekşe oqılımğa ie. avtordıñ twñğış poeziyalıq kitabı <<KIELİ JAĞALAU>>degen atpen jarıq köru aldında.

AUIL MAĞAN HAT JAZIPTI

Ⅰ

Auıl mağan hat jazıptı: jol nwsqap,

Söylemderi qarapayım,-söz qısqa!

On jastamın ol kezde men elitken,

Janarımnıñ işindegi bolmısqa.

Onıñ är tal şöp-jusanın süygen el,

Bar sözinen tım ğajayıp küyge ener.

Paraqtardan qwlpıradı gül dala,

Mamırdağı jwpar iis jideler.

Bizdi qalay eske aldı eken arman qıp,

Bir betinde qws sayraydı…ormandıq!.

Bir betinen jatır ağıp özender,

Bir betinde maujıraydı tau qalğıp.

Közim talıp taram-taram köp izden,

Bir betinde sarı japıraq jel üzgen.

Bir betinen şıqtı dauıs: selt ettim,

Men adasıp ketkendeymin teñizge.

<<, _ meni süyseñ buınıñdı bekemdep,

Qwşağımnıñ ıstıq jerin mekendep >>.

On jasımda jılap qayttım atızdan,

Auıl meni tastap ketken eken dep.

Wyasına qwlap tüsti kün köşip,

Kekilimnen jaz samalı twrdı esip.

Kögjiektiñ şaşırağan nürimen,

Meni äldilep ketti sosın jır-besik.

Aytarımdı endi älemge tıñdatam,

Minezimmen bastan-aqır bizge tän.

,-ayranıñdı iş,

köp şarşama,

demiñdi al,

, _ auıl seniñ qasıñda,-dep küldi apam.

Ⅱ

Auıl mağan hat jazıptı:_ maqtanam,

Är söylemi jan-dünieme attağan.

On segizge şıqqan kezim ol meniñ,

Mahabbattıñ ertegisin jattağan.

Qadamımdı nwrlı auılğa basıp nıq,

Qız janarı şaşıp sezim…şäşip qwt!.

Bir quanış bilep taumen dalanı,

Tamırımdı jwlqidı asau ğaşıqtıq!

Jwldız janğan aylı tündi körpe qıp,

Twrdım qızğa tilek aytıp,

şer tögip!

,-süyem dedim,-batır, batıl pişinde,

Kettim sosın örtenip…

Ötti uaqıt, jügin artıp atanğa,

Sol on segiz, seni añsaymın qaşanda.

Bir sözinde sonı aytıptı: mwñlı auıl,

:, _ qızben erip kettiñ ğoy dep şaharğa.

Wzatıp sap bala aqındı mıqtı osı!

Qoyğan solay sälem hattıñ nüktesin.

Bas aynalıp arman quğan şaharda,

Auıldı oylap jas jigittiñ şıqtı esi.

Ⅲ

Qayğısımen quanışın zamannıñ,

Tereñ sezip, tentek oyğa jol aldım.

Tañğı azannıñ dauısımen oyanıp,

Jer ağara tuğan jerge oraldım.

Boyımızğa sabır qondı desekte,

Sağınışqa äreñ tözgen qos ökpe.

Kettim süñgip qwşağına auıldıñ,

Iñıranıp kirdi avtobuz beketke.

Äli esimde,

Sol bir tañnıñ swlbası,

Qoş aytısqan mahabbattıñ mwñdası.

,-süyem,-degen elik qız joq tek onıñ,

Öleñimnen sıñğırlaydı sırğası.

Kökeyimde ğasır qoyğan swraq qap,

Jettim üyge, jügimdi ertip.. Jol attap.

Auıl seni taptı balam aqırı,

Qayta oralğan qarılğaştay qonaqtap.

Sende bastım balalıqtıñ pernesin,

Sağan jaqqan jır-şırağım sönbesin.

Pänidegi eñ qımbattı twrağım,

Ham qwlasam dem alatın jerlesim.

Qasietıñ ketpes seniñ joğalıp,

Säjdede aytqan dwğasına oranıp,

,-köp şarşama,

,-ayran iş dep,-süyetin,

Jatır apam qwm töbede dem alıp.

Qayran apam,

Şeksiz meyir…

Asıl än,

Jılamaydı on jastağı jas wlan.

Diril etip bükil küre tamırım,

Jwrıp öttim eski atızdıñ qasınan.

Sağan qimay qarap twrğan köz keşe,

Közben körip aytılatın söz neşe.

Kögjiekte bayağıday qıp-qızıl,

Biraq ätteñ barlığı wnsız.. Özgeşe.

Tas qarañğı,

ay tumağan tün edi,

Moynıma sap mwzday suıq bilegin.

, _ auıl seniñ qasıñda, _ dep irgemnen,

Endi mağan uaqıt saq-saq küledi.

ERTİS

Qol bwlğap qayda qaldıñdar?

Altaydıñ arman dalası.

Esen bol, endi jal-qwmdar,

Esen bol, ertis jağası.

Tamızda,

Tañda,

Ertemen,

Twmannan qiyal ayıqtı.

Alıstağanday ölkeden,

Esilip estim qayıqtı.

Jağalau twrdı şarq wrıp,

Qwlazıp qwlap artımda.

Twmsığın mwñğa toltırıp,

Jel aydap jatqan tolqınğa.

Men,

Jezdem,

Jäne karı ağaş,

Kisinep köñil ayğırı.

Terbeydi tündi jalañaş,

ertistiñ şımır aydını.

Süyrelep ketti ol bizdi,

Jaqsılıq qayda jatsınğan.

Süyemin tamız men küzdi,

Tamızdağı ertis aqşulan.

Tolqındar tulap basımda,

Keudeme köktem mekendep.

Qosıldım tentek ğasırğa,

Şet-şeksiz bolsam eken dep.

Almasıp jıldar kelsem de,

Öziñe süyep basımdı.

Eleydi kimder däl sendey,

Ğalamat dauıl aqındı.

Twlparday şapqan kösilip,

Saparğa şıqtım…jol alıs!.

Öleñge ketti qosılıp,

Tamırımdağı tolı ağıs.

(SOÑI)

kerey.kz

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda