Wzaq jıldar boyı tolastamağan Zuqa batırdıñ kegi üşin jürgizilgen küres
kerey.kz
Bayahmet Jwmabaywlı
Bwl künde Ürimjiden qwbınıñ qwmına qaray jüretin memlekettiñ 216 – tez qarqındı jolmen jürgende, joldıñ öñtüstiginde «saytan keriş» (五彩城) degen jer bar, osı añğardıñ şığısında qara adırğaq jerdi jergilikti halıq «it azu» deydi. Al osıdan arı qaray malşılardıñ töldeuligine tayağan jerde «qasqır soqqan» degen jerler kezigedi, alayda osı jer attarı qalaydan qalay qoyılğan turalı är türli boljamdar aytıladı, desede material bette tüspegendikten endigi wrpaqqa ümit bolıp bara jatqan osı jer attarında ülken tarihtıñ sorabı, yağni keşegi babalarımızdıñ asqaq ruhı, otanşıldıqqa tolı asıl qasietterı jatqanın köp adam bile bilmese kerek.
Endeşe oqırmanğa wğınıqtı bolu üşin äñgimeni arıdan bastağanımız jön siyaqtı.
1911-jılğı (doñız jılğı) töñkeristiñ nätijeli boluı Şınjañnıñ bileuşisi YAñ zışiñnıñ öz biligin bekemdep derbes öktemdik jürgizuine tamaşa oray boldı, ölke därejeli organdardı bekemdep, äskeri, äkimşilik bilikti şeñgeline aldı da, twtas Şınjañdı on aymaq etip, on basqaru jüyesin qwrdı, söytip 1914 – jılı İleni, 1916 – jılı Tarbağataydı, 1919 – jılı Altaydı Şınjañnıñ ölkesinde twtastay qaratıp bolıp, Altaydıñ birde Beyjiñge, endi birde Qalqağa, İlege, Tarbağatayğa qaraytın jäyitterin tübegeyli aqırlastırdı da, Altayğa Ju dauiıñ degendi bileuşi etip tağayındadı.
Osı kezde YAñ zıñşiñ twtas Şınjañnıñ baylığın obırlana uısına alğandıqtan, alman-salıqtıñ türin molaytıp äri auırlatıp, olardı äskerdiñ küşimen jiğandıqtan är jerde ükimetke narazılıq top köbeyip, mekenderin tastap jer audarğan halıqtıñ sanı kün sanap artıp, twtas Şınjañnıñ tınışsız küyge endi.
Altay elinen 1400 den astam halıq Qobda jerine kelgendikten, jemnen ayırılğan YAñ zıñşiñ, Altaydıñ ju dauiñına qatañ bwyrıq berip, äskeri qosın şığarıp, Qobdağa ketken halıqtı könse aqılmen könbese küşpen qaytarıp kelu bwyrığın beredi. Bwl kezde Qobda elindegi Qazaqtardıñ şonjarı Sügirbay dünie salıp, nemere inisi Qılañnıñ basqaruında bolğandıqtan Qılañ el ağalarımen aqıldasıp, Altayğa keri qaytudan bas tartadı.
Qatañ bwyrıq arqalağan Ju dauiıñ, sol kezdegi qanişerligimen atı şığıp Altaydı zar iletip jürgen madarınğa qosın bastatıp ondağı eldi qaytarudı bwyıradı.
Osı arada eskerte keter YAñ zıñşiñnıñ Şınjañdı basqarudağı bir aylası eldiñ din erkindigine tosu qoymay, meşit – medirese saluğa erkindik beru arqılı bwqaranı nadan wstauğa jol qoysa, endi bir jaqtan dindi jamılğı etip, mwndağı äskeri basşılarmen el arasındağı tıñşılar, zañ ornınıñ adamdarı men jendetterdiñ köbin Düñgenderden tağayındağandıqtan, qolında qwran, auızında imanı bar adamdardıñ eki jaqtılı basqaruına jergilikti halıq äbden aldanıp bolğan edi, mine osı sayasi oyınıñ joypanı Qaba audanında twrıp, keyin Altay aymağında, wzamay ölkege deyin märtebe alıp ösip kelgen osı Ma darın bastağan bir top qanişer, qırğınşılar Altaydı alşınınan basıp, talay beyuazdiñ qanına ortaq bolğan edi.
Ju dauiıñ bwl jolı Qobdadağı Qazaqtardı qaytarudı osı jendetterdiñ qolınına tapsırdı. Ma darın äueli mwndağı eki rudıñ işki qayşılığınan paydalanıp, Qılañ tobına qyubaydı jazım ettirip, soñında öz adamdarınıñ qolımen Qılañdı qwrdımğa jiberdi. Mine bwl 1920 – jıldarı bolatın.
Alayda Ma darın elge ürey salu arqılı maqsatın iske asıram dep halıqtıñ ıza-kegin qozğap isti tipti uşıqtıra tüsedi.
Wzamay, sovettıñ qazan töñkerisi jeñiske jetuimen sırt moñğwl sovet ükimetiniñ basqaruına ötip bwl istiñ artı quzausız qaladı, alayda, 1921 – jılğa kelgende sovet qızıldarınan ığısqan aq kvardiya qaru
lı küşteri (aq orıs) on mıñ armiyamen päkşiñ generäldiñ bastauında Altaydı biraq tünde basıp aladı, bwl isten üreylengen Altaydıñ uälii judauiıñ özin – özi öltirse, mwndağı jergilikti bilik ieleri de «eldiñ tınıştığı» dep halıq qolındağı mal, azıqtı zorlıqpen jinap attardıñ aldına tartu etip äbigerge tüsedi.
Osıdan bwrınğı Altay betinde jürilgen, «şağan kegen», «qızıl ayaq», zobalañnan tozğındap qayır tilep, eseñgirep qalğan halıqtıñ köbin bwl kezde Zuqa batır töñiregine jinap pana bolıp otırğan edi, endi mine, Bäkiştiñ büliginen tozıp, bet – betine qaşqan är wlt halqı jäne Zuqanı pana twtadı.
Altay qalasınan qaşıp şıqqan qıtay, wyğwr, Düñgen bolıp 150 otbası Zuqağa kelip panalağandıqtan Zuqa olardı azamat
keudesi asqınıp, töñiregine büyişe tiip, halıqtı talan – tarajılağan aqtar armiyasınıñ aldı Altaydıñ qalutan, ğwljam, kökebwlaq öñirine deyin swğınıp etkenin etip, olarğa qarsı soğıs aşıp betin tez qaytaradı da, twtqındar arqılı päkşiñ generalğa hat jazıp, ör Altaydı soqpay Altaydan tez arada şeginbese, özi soğıs aşıp tıp – tipıl etetinin eskertedi.
Zuqanıñ äskeri quatınıñ tım mığım ekenin bayqağan päkşik osıdan soñ amalsız üliñgir özenin aylanıp ötip, Moñğwliyağa bet aladı, mine osı jolı ondağı sügir baydıñ wlı dorbıtqan osı aqtara armiyasınıñ qolında jazım bolıp, dälelqaniñ qaşıp qwtılıp qızıldarğa Qabar beretin oqiğası tuıladı ….
Erligimen atı maşwr Zuqa batır osıdan soñ sırt mñğwldıñ baytıñ, bwlğın, qayttıq siyaqtı öñirdegi halıqtıñ mal – mülkin oyrandap, qoqay körsetken şapqınşılardıñ betin qaytaradı, äsirese Jantaylaqtıñ basın aluday oqiğağa aşınğan Zuqa neşe jüzdegen Moñğwliya armiyasınıñ betin qaytarıp, azamat pen halıqtıñ kegin alıp, halqınıñ mal – mülkin qaytarıp beredi.
Zuqa endigi jerde ükimetpen joğarı jiktiñ halıqqa orınsız salınğan almanğa tosu bolğandıqtan, Altay betindegi ükimet armiyası ğana emes, ölkeden saylanğan qosın şığıp özin joğaltuğa şıqqanı men ölärmende ayqasıp barğan sayın, qwdırettene tüsken sayın oğan jauı äbden öşikti.
1928 – jılı ölkede yañ zıñşiñ qaskwnemdıkpen öltirilip, ornına jın şurın degen manjwr otırdı, al Altay aymağına wy jiñgö degen dauiıñ (bas uäkil yağni äkim) bolıp, bwlarda kün sayın ıqpalı artıp bara jatqan Zuqanı joğaltpasa özderine qauıp – qater tönetinin eskerip türli tasılmen Zuqağa qarsı küş toptaydı, mine bwl kezdede tağıda Zuqanıñ eñ bos jeri «jetim – jesir, joq – jitik, qağıjau körgenderge jan aşır bolatının, äri dinge degen adaldığın eskerip, tağıda sol eki tildı, eki dildi Düñgenderdi, jetim – jesir, säudäger, apiın egeuşi, din qarındas, dos – jaran etudey şırğamen şırğaladı, bärinende Ma darınıñ Zuqadan saudadan wtılğan sıñayın, jaqiya esimdi jetim balanıñ oğan bala boluı, ibırahimnıñ (ma jımıñ) Qazaqşağa jetik, äri dındar boluı siyaqtı jılbısqalardı Zuqanıñ işi – bauırına eñgizedi de biraq tünde qapiada basıp kelip Zuqanıñ basın aladı.
Mine bwl oqiğa Altay halqına auır tiedi, eñ bir janaşır panasınan ayırılğan qanşama halıq osı oqiğadan soñ erteñderiniñ ne bolarınan alañdap toz – tozı şığıp jer audardı.
1929 – jılı bir bölim uaq jäne bura auıldarı eren qabırğa, boğdağa bet aldı, 1930 – jıldan 1933 – jıl aralığında 700 dey tütin sırt moñğwlğa jer audardı, Älip ükirtäy Qabdolla, qaybar. Qwsayın täjiler bastağan 1500 tütin Qwmıl, Barköldi betke alıp ketedi.
Talaydan bergi ükimettiñ orınsız qılıqtarı halıq jüregine şiedey baylanğandıqtan, mine Zuqa batırdıñ basın qanqwylılıqpen alıp ayğa juıq sar sümbedegi qara köpirge ilu oqiğası mwndağı eldiñ ıza – kegin qaynattı.sondıqtan äuelde şeriäzdän, nasır, karım, Tölegetay, qaysa siyaqtı azamattar ıbıraymnıñ siır qayırğansıp, baspalap jürgen jerinen şalmalap öltirgen oqiğası, (bwl oqiğa bwrın bayandalğan) .
Ibıraymnıñ äşkerleui men Zuqa batırdıñ basın aluğa negizgi sebepşi bolğan jaqiya ekenin wqqandıqtan ruı botaqara, Zuqanıñ batırlarınıñ biri azanbay bastağan azamattar jaqiyanıñ izine tüsip jürip totiğıstan (jer atı) wstaydı.
Jaqiya alğaş aqtalğanı men soñınan mwsılman ekenin aytıp jalınadı, sonda azanbay, «Zuqanıñ mwsılman ekenin bilmediñbe, mwsılmandı ayamağan mwsılmannıñ qanday mwsılmandığı bar, dep äuelde jaqiyanıñ bir közine nayza tığıp aladı degen qızır kariya bwl şındıq ekenin däleldey kelip, qanğa malşınğan jaqiyanıñ osıdan keyin «Zuqanı öltirgen qolıñ osı ma» dep, oñ qolın sındırıp, soñında basın kesip, sondağı twğıl ağaşqa ilip ketkenin ayğaqtaydı.
Zuqa batırdıñ kegin alu bwnımen aqırlaspadı, är jerde mwnday oqiğalar uşıqpasa tolastamadı, osı oqiğalardıñ ıñkası ma? Älde basqa joba, jospar boldıma, 1932 – jılğa kelgende Altayğa «altı Düñgen kelgen jıl» degen oqiğa boldı, maqiñ bastağan Düñgender «ka sıliñnıñ qatı» dep Altay wlıqtarınıñ atı jazılğan hat kötere kelip, «Şinjiyañdı mwsılman memleketti etip qwrıp, kapirlerdi alastaudı» aytadı, alğaş AltayQazaqtarı bwl ündeuge senip qarbalastıqqa tüsedi, alayda az uaqıtta, bwlardıñ maqsattarı Altaydı öz qoldarına qaratpaqşı bolğan aram nietteri äşkerlenip qaladı. ?
Özderin bir emes, birneşe dürkin aylasımen maymılşa oynatuğa qwmartqan Düñgenderdiñ qılığına mwndağı el äbden kektenedi. Osı kezde şiñgil jerinen bökeyqan, Älip batır, Burıltoğaydan salımbaqı, ıbırayğan ükirtäy, Köktoğaydan qalel tayjı, zeynel, muqametqan, mombay şarıp bastağan el ağaları, «Zuqa batırdıñ kegin alatın oray tudı» dep atqa qonıp, qiyan – keski soğısqa attanadı.
Tömengi Altaydan şarıpqan kögedäy, Şinjiyañğa dutıñ bolıp şıqqan Şıñ şısaydıñ qoldauımen Altayğa kübirnätir bolıp, sovet ükimetten küş alıp, Altay betindegi bülkilşilerdi alastau soğısın qozğap, ör Altaydağı batırlarmen bir auızda boladı. Mine osı qiyan keski soğıstıñ qayda bolsa da, «Zuqanıñ kegin alayıq» dep wrandap atoylağan soğıs bolğanın mwqametjan bidiñ aytuında estigenin aruan kariya däleldeydi.
Jüregi zıttı erler endigi jerde wzaq uaqıt Altay halqınıñ tınışın Älipk, qandı twyağın batırğan jendetterdi joyudı nısanağa aladı.
Äuelgi nısana Qılañ, qyubay, Jantaylaq, Zuqalardıñ basın alğan Ma darın men onıñ jendetteri şaşa (Qazaqtar qasqır deydi) . Qıqı (Qazaqtar it deydi) tağı basqa halqınıñ ıza – kegin qaynatqan bwzaqılardı añduldaydı.
Özderiniñ tım astamsığan qılıqtarınıñ halıq kegin qozğağanın sezetin jendetterde saqtana jürip Altay betinen jasırın sıtıludıñ qamına kirise kerek, üytkeni ma däreiniñ ölkeden bilik alıp bir tünde zıtıp bergenin estigen azamattar qattı qapıda qalıp, endigilerinen ayırılıp qalmaudıñ qamına kirisip, kün – tün demey ötkeleñ joldardı torauıldaumen boldı.
Ruı şaqabay Twrdan, qayıp molqı Köppäy. Täsbike qazı bastağan azamattardıñ jolı bolıp jiırma adammen Ürimjige jolğa şıqqan şaşanı (qasqır) qolğa tüsirip, bwlardı şetine baylaydı da, dalağa tayqazan asıp, ärbirın «Zuqa batır siyaqtı ärdägerlerimizdiñ kegi üşin» dep tayqazanda qaynağan suğa toğıtıp öltirip, eñ soñında mına qorlıqtan şıbın janı şığarman bolıp jatqan şaşanı (qasqırdı) öltirip halıqtıñ kegin alıp, şerlerin taratadı, mine sodan bastap bwl jerdi «şaşa qasqırdı soqqan jer» dep jürip, «qasqır soqqan» atanğan bolatın.
Ekinşi kezeñ qqını öltiru bolatın qasqırdan qıqınıñ älide Altayda ekenin wqqan azamattar onı da torauıldaydı.
biraqta osıdan bwrın Ma darınğa özderiniñ qwpiyalığın jetkizip qoyıp qwtıltıp jibergen ığiza men bayqadamnıñ endigi jerde qıqını da qwtqarmaq bolıp jürgenin estigen azamattar, tonay men sapıştı ığiza men bayqadamdı añduğa jiberip, qıqınıñ toğız adammen tün jastanıp Ürimjige betälğanin estip jol tosadı, osı jolı tosqanıñ işinde şiñgildiñ molqı alıp batırı da bar edi, äkki qığınıñ tülki qulıqqa salınıp tobınnan bölinip, jalğız ketken jerinen äzirgi «saytan keriş» atalatın jerden qamalap kelip wstap, it körmegen qinaumen öltiredi, mine sol qinaulardıñ biri alıp batırdıñ «ittiñ ezuin tilip alayıq; dep kelip eki ezuine pışaqtı salıp twrıp şıqşıtına jetkizetilip jiberui men bwl ara sol bastap «itti öltirgen ittiñ ezuin tilgen jer, dep jürip «it ezu» dep atalğan eken, deydi 1989 – jılı aruan saqau wlı marqwm.
Al Ma darınnıñ izine tüsken äkim batır onı Ürimjiniñ qan köşesinde keziktirip keñirdegine qısıp öltirgen eken. Sol zıtpen sol kezdegi ükimet ebin tauıp alıptı de öltirip ketken tolıqsız mälimetti aytadı. Tağıda aruan kariya jäne moñğwliadağı maqidolla qinayat wlı.
Mine keşegi babalar ruhın kör, olar qandı twyağın halıqqa batırıp, qanşama azamattarımızdıñ obalına qalğan halıq jauların eñ aqırda osılay qwrdımğa jiberdi, bwnıñ bäri arağa qanşa jıldar salsada Zuqa batırdıñ ölimine kektenuden tuğan küres edi, osınday erlerimizdiñ küres izinen qalğan «qasqır soqqan», «it azu» attı jerler bügingi wrpağımızğa tüsiniksiz bolğanı men erlerimizdiñ erligi, elimizdiñ keşegi öşpes izi ekenin bügingi küni qatqa tüsirip qaltıru ärine azamattıq borışımız, balalarımız ruhtansa, sol qandı izderdi wmıtpasa eken dep, eskere otırıp, sol tarihtıñ kuägeri bolğan jer attarına da tüsinikpen qarağanımız jön siyaqtı.
arnayı kerey.kz üşin.
Pikir qaldıru