Amal ne, zamanaui kadetter, yağni şınayı liberal-demokratiyalıq küşter sovettik Resey men Qazaqstanda “halıq jauı” atanıp, tügel joyıldı, al putindik Reseyde “zombi jäşik” arqılı künde qaralanatın nemese Kreml' tübinde oqqa wşıp jatatın marginal sayasi topqa aynaldı. Liberalizmdi jaqtauşılardıñ ahualı Qazaqstanda da jetisip twrğan joq. Älihan Bökeyhanwlınıñ mereytoyın jappay eske alıp, kösile söylep, kümpildey maqtap twrıp qazirgi Qazaqstannıñ qayratkerleri däl osı uaqıtta sayasi qısımğa wşırap jatqandardıñ, söz erkindigi men dini bostandığınan ayırılıp jatqandardıñ, naqaqtan sottalıp jatqandardıñ jağdayı turalı bir söz aytuğa jaramasa, bwl ekijüzdilik emey ne? Mwnday jandar Alaş Orda jetekşisiniñ ömirlik jäne sayasi wstanımdarınan ne sabaq alğan bolıp şığadı?

Älihan Bökeyhanwlın zertteuşilerdiñ biri domalaq arız jazu men jappay qaralau kezeñiniñ qwjattarın künde oqıp “zerttep” jürse de, öz äriptesiniñ artınan domalaq arız bwrqıratqanın körip bir tañ qalğanım bar edi. Meniñ aytpağım – Fedor Aşnin siyaqtı belgili türkitanuşılar “alğaşqı europalıq qazaq” dep atağan qazaqtıñ körnekti häm käsibi liberal sayasatkeri Älihan Bökeyhanwlınıñ tuğan künin atap ötken sayın, onıñ qanday sayasi idealdar üşin ölgenin de atap öteyik. Sol idealdardıñ qazirgi zamanğa säykestiligin de saraptay otırayıq. Wlttıq sana-sezimimizdiñ soñğı ğasırda qanşalıqtı öskenin ölşeytin basqa amal joq.

Orman işin jarıp ötip zäulim sarayday alıp kottedjderdiñ aldınan şığamız. “Al mına üylerde qanday äygili adamdar twrğan?” dep swraymın. Wzın boylı, siñirli sida deneli, äppaq saqal mwrttı, jüzin kün qaqqan klassikalıq ağılşın djentel'meni betime közin sığıraytıñqırap jımiıp qaraydı da: “Twrğan emes, twradı” dep tüzetedi. “Bwlar kim boldı eken?” dep tıqaqtap qoymaymın. “Mına biik qorşauınıñ üstinen tikenek sım jürgizgen swr üyler bwrın SSSR-diñ elşiliginde istegen KGB generaldarınıñ mekeni edi. 1991 jılı qanday da bir jolmen jappay jekeşelendirip aldı” deydi ardager jurnalist. Älgi üylerdiñ töñireginen jan balası körinbeydi.

Säl jürgesin dosım: “Al mına qarsı bettegi zäulim saray – Sankt Peterburgtiñ bwrınğı meri, öziñ biletin asa belgili hanımnıñ rezidenciyası” deydi. “Mümkin emes, tım şağın ğoy” deymin seniñkiremey. “Joq, bwl – küzetşileri twratın üy, arğı jağına köz sal” deydi dosım birneşe qabattı, aldı-artın fontandar men gülzarlar qorşağan jalpaq däu saraydı nwsqap. Birazğa deyin ünim şıqpay qaladı. “Qaytesiñ, dünieniñ nebir äygili ğwlamasın da, qaraqşısın da qatar sıydırğan London ğoy” deydi ol.

Londonğa qaşqan sovettik jäne post-sovettik emmigranttar tarihın bir tügendep, Haygeyt töbesinen alaqanğa salğanday körinetin alıp qalanıñ panoramasına qarap biraz otıramız. “Nege qoğamdıq orındarda, parkter men osınday ormandarda äldebir adamdardıñ atı-jönderi oyıp jazılğan wzınşa ağaş orındıqtar köp qoyılğan?” dep swraymın. “Wlıbritaniyada soñğı kezde dästür bolıp ketken qwbılıs. Adamdar ömirden ozğan jaqındarınıñ zirattarına köp aqşa şığarmaydı. Onıñ ornına marqwmdardıñ jii barıp twrğan, jaqsı körgen orındarına osınday orındıqtar qoyadı. Şarşap kelip otırğan kezde arqalığınan atı-jönderin oqıp, bir dwğa qıp qoyuğa boladı” deydi.

Jolay sol mañdağı ağılşın pabına kiremiz. Angliyada tek pabta ğana beytanıs adamdarğa erkin til qatıp, äzildesuge bolatın jazılmağan qağida bar. Dästürli quırılğan balıq pen kartop kütip otırıp, dosım körşi üsteldegi ağılşın qız-kelinşekke asqan sıpayılıqpen äri suretkerlikpen kompliment aytıp tastaydı. “O, toba, Angliyada köz ben köñildi, aqıl men tüysikti qatar süysindiretin tabiği swlular äli bar eken-au” degen siyaqtı:) Hanımdar: “Qwday-ou, Viktoriya zamanınan uaqıt mäşinesine minip qazirgi zamanğa tike tüskendey bwl netken nağız djentel'men” dep mäz bolısadı. Keyde qatar otırğan jigitteriniñ özi “Biz jetkize almay jürgen sözdi däl aytqan şeşendigiñizge täntimiz” dep qol soğıp jatadı.

Birazdan soñ dosımnıñ däl orman şetine tüsken köşe boyındağı eki qabattı şağın üyine oralamız. Äueli bir qabattı japırayğan üyşik bolıptı. Törtinşi perzenti düniege kelgende tarlıq qıladı dep ekinşi qabattı özi qosıp salıp alğan. Baqşasında jemis ağaşınıñ neşe türi ösip twradı. “Artqı aulada sen körmegen bir jañalıq bar” deydi balaşa qulanıp. Söytsem, qoldan toğan jasaptı. Jağalata qamıs-qoğanıñ bir dekorativti türin egipti. İşine baqa, su tasbaqası men triton jibermekşi eken. Äñgime bala-şağanıñ jayına qaray auadı. Ülken qızı ğana Angliyada. Üş wlı dünieniñ üş böliginde bilim izdep, käsip qılıp jür. “Kenje wlımdı öziñe Pragağa ertip aparğan soñ, Şığıs Qazaqstandı da bir şarlattım. Aytıp pa em sağan? Qazir M'yanmada til täjiribesinen ötip jür” deydi şattanıp. “Üyde men körmegen bir balalar jür ğoy?” desem, “Iä, ortanşı wldıñ dostarı ğoy, bireui – Malayziyanıñ qıtayı, ekinşisi – Braziliyadan” degen jauap estimin. Sol uaqıtta zeynet jasına jetse de, käsipkerligin tastamağan dizayner äyeli sırtqa şığıp şayğa şaqıradı.

Keterde işime sıymağan jäne bir saual qoyam: “Nege äli 1992 jılğı Volvo-men jürsiz? Kelimdi-ketimdi qonaqtarıñız bar. Halıqaralıq iri BAQ-tardıñ tilşisi retinde Yohannesburgten Mäskeuge deyingi aralıqta ondağan elge tanımal bolğan jurnalissiz, sarapşısız. Resmi bir kezdesuge şaqırğanda mına temir astaudı saldırlatıp barasız ba?” Dosım törgi bölmesiniñ qabırğasındağı äyelimen jäne bala-şağasımen dünieni şarlağan sayahat suretterine nwsqap: “Qaltama tüsken artıq tiın-tebendi bilim alu men jihandı kezuge jwmsap kelem. Qımbattau kölik alatınday artıq aqşam joq. Köbine uaqıt ünemdep metromen jürem. Keyde wyattı jerge baru kerek bolsa, qımbattau kölikti birneşe künge jalğa ala salam. Sol tiimdi emes pe?” deydi. “Älbette” dep qwlşına qostaymın bwl oyın. “Älbette”.

Ğalım BOQAŞttıñ facebook paraqşasınan alındı