Osıdan 99 jıl bwrın, 1917 jıldıñ 5-13 jeltoqsanı aralığında Orınborda ekinşi jalpıqazaq s'ezi ötip, Alaş avtonomiyası jariyalandı, Alaşorda ükimeti qwrıldı. Al 1920 jılı naurız ayınıñ 9-ında Kazrevkom Alaş avtonomiyası men onıñ aymaqtıq bölimşelerin tarattı.

aniyalıq qazaq, juıqta Alaşorda jöninde PhD ğılımi därejesin qorğağan Özgejan Kesiji ol sayasi qwrılımnıñ qazaq halqın wlt retinde qalay tanıtqanın zerttegen. Qazir Irlandiyanıñ Dublin qalasında bilim alıp jürgen ğalım Azattıqqa bergen swhbatında bwl taqırıptı nelikten tañdağanın da ayttı.

Azattıq: – «Qazirgi zamanğa wltşıldıqpen jetu: Qazaq Alaşorda qozğalısı» dep atalğan dissertaciyañızda Alaş qozğalısın sayasi qırınan zerttediñiz be, älde tarih twrğısınan qarastırdıñız ba?

Özgejan Kesiji: – Meniñ birinşi mamandığım – sayasattanu. Al doktoranturanı äleumettik salada oqıp, sodan qorğadım. Sol sebepti taqırıptı äleumettik-tarihi twrğıdan qarastırdım. Öytkeni wlt bolu üşin talpınğan qozğalıstardı eñ köp qarastırğan – äleumettanuşı ğalımdar. Men de solardıñ teoriyaların qoldana otırıp, Alaşorda taqırıbın zerttep kördim.

Wlt bolıp qalıptasu taqırıbında ğalımdar pikirge ekige jarılıp jatadı. Bir tobı «wlt bolu üşin aldımen kapitalistik qoğam ornauı kerek» deydi. Ekinşileri «joq, onday bolmay-aq wlt bolıp qalıptasuğa boladı» deydi. Al alaşordaşılar Resey imperiyasına qarsı qozğaldı. Men osı mäseleni qarastırudı jön sanadım. Oğan qosa magistraturada oqıp jürgenimde qazaq taqırıbın zerttegen edim.

Germaniyalıq qazaq ğalımı Özgejan Kesiji.

Azattıq: – Alaşordanı zertteu barısında tapqan jañalığıñız qanday?

Özgejan Kesiji: – Qazaq eñ alğaş Alaşorda qozğalısı arqılı mädeni twrğıda wlt retinde tanılğan. Äleumettik aspekt boyınşa wlt bolu üşin aldımen ädebieti, odan keyin wlttıq oqulıqtarı men basqa da mädeni belgileri boluı tiis. Alaşordanıñ basqı josparlarında osı mäseleler bolğan. Mısalı, Ahmet Baytwrsınovtıñ til tanıtqış qwraldarı, ädebiet turalı oqulıqtarı. Alğaş ret ädebi bäyge de osı Alaşorda twsında wyımdastırılğan. Özderiniñ jeke sayasi gazetteri boldı. Qazaqtı mädeni twrğıdan wlt retinde tanıttı degenim – osı.

Qazaqtıñ jeke qasieti – öleñ şığaru. Osı öleñdi sayasi twrğıda alğaş ret Alaşorda qayratkerleri paydalanğanın bildim. Mäselen, «Oyan, qazaq» dep atalatın öleñ sol twsta sayasi twrğıdan öte jaqsı berilgen. Bwl qazaqtıñ jeke erekşeligi dep ayta alamın.

Azattıq: – Alaşorda taqırıbında qazaqşa ne orısşa jazılğan materialdardı köptep tabuğa boladı. Al özge tilde jazılğan derekter mol ma?

Özgejan Kesiji: – Stiven Sabol degen tarihşı ğalım 2003 jılı Alaş turalı zertteu jwmısın jeke kitap etip şığardı. Onda Alaş qozğalısınıñ maqsatı men mindetin, sayasi közqarastarın taldap, Älihan Bökeyhan, Ahmet Baytwrsınov jäne Mwhamedjan Seralin turalı mol aqparat bergen. Bwdan basqa dissertaciyasın Alaş taqırıbınan qorğağan Pitue Tier degen ğalım bar. Japon tilinde jazılğan eñbekti de tabuğa boladı. Jalpı, Alaş taqırıbı özge tilderde özge ğalımdardıñ nazarında bolğan, biraq köp emes.

20-ğasır basındağı Alaş oqığandarı (birinşi qatarda soldan oñğa – Halel Ğabbasov, Mirjaqıp Dulatov, Ahmet Baytwrsınov, Mwhtar Äuezov; ekinşi qatarda soldan oñğa – Jüsipbek Aymauıtov, Älkey Marğwlan, Abdolla Baytasov).

Azattıq: – Myunhende tuıp-ösken siz qazaq tarihın zertteuge qalay keldiñiz?

Özgejan Kesiji: – Men qazaqtar turalı eñ alğaş nemis tilinde oqıdım. Ol Mwhtar Äuezovtiñ «Abay jolı» romanı men «Qilı zaman» povesi, Şıñğıs Aytmatovtıñ qazaqtar turalı jazğan «Ğasırdan da wzaq kün» dep atalatın şığarmaları bolatın. Qazaq tarihına qızığuım osı kezden bastaldı.

Azattıq: – Europada twratın qazaq jastarı arasında öziñizden basqa ğalım jastar köp pe?

Özgejan Kesiji: – Ärine, bar. Biraq äleumettik nemese tarih ğılımı salasında emes. Himiya, biologiya salasında ğılımmen aynalısıp jürgender barşılıq.

Azattıq: – Swhbatıñızğa rahmet.

Azat Europa / Azattıq radiosı