Tarih Twlğalar

Älihan Bökeyhanovtıñ Ahmet Baytwrsınovqa jazğan hatı

kerey.kz

 |  Dec 8, 2016

 11 mausımda jazğan hatıñdı aldım. Professor tamız jäne qırküyek aylarında Irğız ben Torğayğa barıp, sol jaqtan Qızıl-ordağa soğatın bolıp uäde berip, Berlin qalasına qaytıp ketti. Men odan Qostanaydan bastauın ötindim. Ol bwğan kelisti. «Eger osı öñirlerge barsañız, Ahmet Baytwrsınwlın wşırastıruğa tiissiz. Bwl kisi sizge serik boladı» – dedim men tağı da.
Endi seniñ kelisimiñdi bilip, oğan hat jazıp, habarlasıp, aqparatımdı Mäskeudegi Nemis ökildigine tastap ketpekşimin.Ol özi bizdiñ Qazaq ökilettiligine soğıp, anıqtap swrap alatın şığar.
Tamız ayında öziñ qayda barmaqsıñ? Mırzağaliwlın nemispen wşırastıruğa jiberersiñ. Europa süzektiñ mikrobın äldeqaşan tapqan. Lizajannıñ professorı däris üstinde aytatın körinedi: «Maks pa (meniñ nemisim), joq, men be, bwl mikroptı tapqan siyaqtımız» – dep.
Maks bwl jöninde eşteñe demep edi. Bälkim, onıñ zertteuiniñ nısanası da sol şığar. Eger sen oğan qosılsañ, tipti jaqsı bolar edi.
Bizdiñ Ortalıq baspada körnekti qwraldar şeberhanası bar. Olardıñ qarjısı jetkilikti. Jwmıs josparı auqımdı. Bükil KSRO boyınşa halıq ağartu isine qajetti närseler ärbir wlttıñ jağdayı men erekşeligine qaray jasalınbaqşı. Men olarğa qazaq akademiyalıq ortalığımen baylanısıñdar dep keñes ayttım. Akademiyalıq ortalıq endi qazaq mektebi men köşpeli oqu üylerine keledi-au degen Erejelerin körsetip, arnayı jwmısımen qosa osı mümkindikti paydalanıp, öz bağasın bersin.
Akademiyalıq ortalıq, osını orındauğa tırısıñdar.
Ämire Qaşaubaywlın Parijge jibermekşi. Ol birde-bir än sözin bilmeydi ğoy. Bolmaytın närseni aytadı. Men onı birıñğay änşilerdiñ üyine aparıp, än salğızdırttım. Dauısın maqtastıq, äytse de än salğan kezde, men qattı wyaldım. Aytqan äniniñ sözinde män bolsayşı.
Parijde mändi än talap etedi. Änşini Parijge jibere otırıp, bir änniñ bolsa da sözin jattatqızuğa boladı ğoy! Ämiremen birge baratın basqa halıqtardıñ änşileri wlttıq kiimderin kigen, al bizdiñ Ämire orıs meşanınşa kiinipti. Bwl sonşalıqtı qiın ba edi?
Abay men Altınsarınıñ balası jönindegi jazuıñdı küzge deyin bitirseñ de keş emes. Näzir de Abay turalı jazbaqşı. Meyli, jazsın. Altınsarınıñ balası Ibıray haqında öziñ jazsañ, jaqsı bolar edi. Ol seniñ ağañ emes pe? Eger ol qazir ömir sürse sendey bolar edi, al sen erterek düniege kelgende, onıñ isin jasarıñ haq.
Seniñ eresek sauatsızdarğa arnalğan kitabıñdı «bizge» kereksiz qazaq handarı men bileriniñ sözderi bar eken. «Eñbekşi qazaqtıñ» 30-sanındağı 19 qosımşasında Ğabbas: «Kitapta bir de kommunist joq» – dep jazıptı. Oğan joldas Mardan «Aq jol» betinde jauap qaytardı. Mardan jaqsı aytıptı. Men Mardannıñ mwni nege jazğanın bildim: Bizdiñ «jazuşı» qazaq kommunisterimiz sağan riza emes äri araz körinedi. Sen kitabıñda Mağrifanıñ inisine deyin orın berip, mına «jazuşılardıñ» eñbekterin kirgizbepsiñ. Orıstıñ mwnday kitaptarında Leninniñ maqalaları tolı boladı eken. Ondaylar bizdiñ qazaq kitaptarında bayğws Säkendikinen basqalarda joq. Mwnı mağan jaqında bolğan kommunistiñ biri ayttı. Men onıñ esine mınaday mısaldı tüsirdim: «Köktem şığıp, kün aspanğa joğrı köterilip, tirşilik ataulı oyana bastağanda, YUpiter bwqa keypinde jerge tömen tüsip, siırlardıñ arasında wrpaq öndiru qamımen jüredi eken. Birde jay ğana kädimgi bwqa YUpiter qwday boludı oylaptı. Sonda bireuler aytıptı: «Bwqanıñ YUpiter bolamın dep armandauı – sandıraq, bos qiyal»– dep.
Qazaq kommunisteri Lenin boludı qalasa, jol aşıq. Älgi bwqanıñ kebin qwşıp jürgen qazaq kommunisteri Lenin bola ala ma degenimde, mına «törem» köñilsizdenip äri ökpelep qaladı.
Kelinine bardı! dep, Kürden äkesi Edigege qol jwmsağanda, Edige aytqan eken: «Eger süliktey arğımaqtı boldırsañ, jaqsı at qaydan kelmek? Qar swñqardı qorlasañ, onday qwsqa qolıñ qayta jete me? Eger jerdi örteseñ, azıqtı qaydan almaqsıñ? Sudı qanğa böktirseñ, qara sudı kim berer? Şaşımdı aq şalıp, közimdi şel basıp, qartayğan şağımda öz atañ – meni sınasañ, qaydan jaqsı bolasıñ»– dep («Köksildir»). «Köksildir» men «Şayırda» osınday öleñder bar. Osını jazuğa boladı ğoy.
Ortalıq baspanıñ tapsırması boyınşa Mağjan Jwmabaywlı älippe men öz betimen oqitındarğa arnap kirispelik jazğan-dı. Keşe Näzir aytadı: «Mağjan Jwmabaywlınıñ jazğan kitabı Baytwrsınwlınıñ kitabınan jaqsı» – dep. Ol kitaptar äli basıla qoyğan joq. Mağan körsetpedi de. Biraq, Näzir sınşı emes.
Meñdeşwlı joldas «Bökeyhanwlı «Eñbekşi qazaqqa» maqalalar jazadı», – dep şağımdanıptı. Bwl şağımı 15-mausımda Ortalıq Komitet janındağı Baspa bölimine tüsipti. Meni älgi şağım boyınşa onda otırğan tatarlar tiisinşe tezden ötkizdi. Mäskeu kommunisteri: «Qazaqtar – wltşıldar» – dep jalpığa jar salıp, ayqaylap jür. Men olardan: «Aytıp jürgenderiñ ne?» – dep swrasam, olar: «Özderiñ özderiñe şağım jasap jürsiñder, yağni onı jazğan – öz qazaqtarıñ», – dep aytadı.
Jazğandarımızdı ayaqtadıq. 30-mausımda elge qaray şığamın.
Madiyardıñ balalı boluımen qwttıqtaymın dep edim, biraq meken-jayın bilmeymin. Osı jöninde Madiyarğa jazıp jiberşi. «Eñbekşi qazaq» mağan tiesili aqşamdı berer me eken, sonı Joldıbaywlınan bilşi…

Hat jaz. Älihan.
Mäskeu,23. VI – 25 jıl.

(Älihan Bökeyhan, tañdamalı, Almatı: «Qazaq enceklopediyası», 1995 j.)