|  |  |  | 

Тарих Тұлғалар Қазақ шежіресі

Алаш арысы Райымжан Марсектің ата-тегі жөнінде.

Alash arystary

 

    Ресей империясының отарлық езгісіне қарсы тұрып, одан кейінгі коммунистік-шовинистік кезеңде ұлт мүддесін қорғап, ұлттық саяси партия құрып, қазақтың мемлекеттілігін қайта жаңғыртуға талпынған қазақ зиялылары мен оқымыстыларының  жарық жұлдыздарының, ірі қайраткерлерінің бірі найман-терістаңбалыдан шыққан Райымжан Марсек еді.  Райымжан Марсектің өмірі, қазасы жөнінде бірталай зерттеулер жүргізіліп, кітаптар да жазылған.  Алаш арысының артында қалған ұрпақтары жөнінде, Раймыжанның туған інісі Шериязданның қызы Тұрдықан апайымыздың «Кешулер» атты кітәбінде толығымен айтылған.  Осы апайымыздың жазған кітәбі мен  тарих ғылымдарының докторы Әбжановтың жауапты редакторлығымен жазылған Райымжан Марсек туралы «Қазақ қайда бара жатыр?» атты кітәптерде айтылмаған  бірер деректерді келтіруді жөн көрдім.Raqymjan Marsek

   Төңкерістен кейін Райымжан Марсектің контрреволюцияшыл аталғаны белгілі. Былтыр жазда байжігіттің атақты шежіресі болған, Дәулетбай батырдың егізі Есенгелді бидің ұрпағы Мәлік аға Мұқашұлы жүрек талмасынан дүниеден өткен еді. Кезінде осы Мәлік аға марқұм Тарбағатай ауданының әскери комиссариатында қызмет жасап жүріп көптеген құпия деректерді білген болған.  Елінде «тірі энциклопедия» атанған  Мәлік ағаның  қолынан мен ең алғаш осы Райымжан Марсек жөніндегі чекистердің дерегін көрдім. Бір кездескенімізде сатыбалдылармен құдандас екенімізді естіген Мәлік аға, Райымжанның бабасы терістаңбалы Сатыбалды батыр туралы әңгімесін бастап кетіп, кезінде, әскери комиссариатта қызмет жасап жүрген күндерінде шекарашыл чекистерге қызмет еткен Рашид Меркурбановтан Райымжан Марсек туралы естігендерін айтып берді. Меркурбанов Зайсанның татары еді. «Тарбағатайдың қызыл қырандары» атты большевиктердің әйгілі әскери отряды Қытаймен шекарада контрреволюцияшылдардың шабуылдарына төтеп біруге жұмылдырғаны белгілі.  Осы Меркурбанов пен Ақжар ауылының азаматы болған Интин Қасен атты ақсақалдар, Қытайға өтіп кеткен Райымжанның атының Зайсан-Тарбағатай өңірінде жаңғырып тұрғанын айтып кетеді. Райымжанның: «Көкпекті, Тарбағатай, Қалба, Бөкен, Қызығын қайта айналып көрер ме екен?!» деп кезінде өлең айтып жүргені бекер болмаған.  Алаш қозғалысына шексіз берілген Райымжан Марсек  қызылдардың Семейде  үстемдікке ие болып, Алаштан Райымжанды күшпен айырған кезде ол Зайсан қаласына келіп Алашорда комитетін құрып, оған басшылық жасаған. Демек, Ұлан ауданының тумасы болған Райымжан Зайсан-Тарбағатай халқына да танымал болған. Ең алдымен ол өзінің батырлығымен, алғырлығымен көзге түскен. Кейін, Бақты арқылы Қытайға өтіп кеткенде контрреволюцияшыл топ жинап, екі күннің бірінде «қызылдарды шабамын!» деп жүреді екен.  Сол кезде Қытайдағы Қызыр төре Райымжанның осы қызбалығын біліп, елімен ақылдасып: «Осыған арамыздан бір қыз беріп қосалық, балалы-шағалы болған соң, сотқарлығын қояр!» деп керейдің Нұржамал деген қызына қосқан.  Райымжан үйленіп, бала оқытып жүрсе де, өзінің контрреволюцияшыл әрекеттерін қоймағаны жөнінде, Мәлік ағаның қолынан алған деректен де аңғаруға болады. Өзінің іс-әрекеттерін Райымжан жанұясына сездірмеген дейді.  1992-ші жылы «Ақиқат» журналында жарық көрген бұл деректе былай делінген екен:

   «Қытайдағы қазақтың Контр. Рев. Орталығының қызметі туралы»,  Шекараның арғы бетінен түскен материалдардағы мәлімет бойынша, шекараның арғы бетіндегі ұлтшыл қазақ контррев. Орталығының жетекшісі Марсеков өткен жылдың соңғы күндерінде Джанрдан Шара-Сумэ қаласы ауданына келген: жолшыбай Мәрсеков қабықтағы бай Ақыш Шерединовқа тоқтаған. Марсеков кейбір қазақтарға өзінің Алтайдағы маңғол байларымен бірігуді көздейтінін мәлімдеген, Мәрсековтың ізінше-ақ қаңтардың алғашқы күндерінде қабық арқылы үш линиялы винтовкамен 30 адамдық Алаш отряды жүріп өткен. Дам мекенінде отряд Қонысбаев Хасенге тоқтаған. Отряд Алтайға кетіп барады. Сапарлары анықталмаған».ajLkYfK-7vE

   Міне, осы  мәліметтерден  кейін арғы беттегі Райымжан чекистердің нысанасына мықтылап алынған еді.  Анау-мынау қашқын емес, орыстың Савинковы сияқты, Қытайдағы контреволюциялық Орталықтың басшысы болған Райымжанның қазасы туралы әртүрлі нұсқалар айтылады. «Тірідей көмді» дегеннің қайдан айтылғаны жөнінде Мәлік аға, Меркурбанов пен  Интин Қасеннің аузынан естігендерін де маған айтып берді. 1938-ші жылы Сталиннің тапсырмасымен Қытайдағы контрреволюционерлердің бәрі де тұтқынға алынып, жүз шақты адам өлім жазасына кесіледі. Үкімді орындаушылардың көбісі қытай коммунистерінің қатарындағы ұйғырлар екен. Олар қолдары арттарына байланған қазақтарды Саяпіл даласына апарып шеттерінен бауыздап өлтіре бастағанда, Райымжан бой бермей кеткен соң, соны ғана басынан атып құлатқан.  Қазақтарды әкеткенде сатырлатып атылған мылтықтардың дауысы әдеттегідей естілмеген соң,  ел арасында «тірідей көмді» деген лақап тарап кеткен.  Міне, бергі жақта атағынан ат үркіген, қызыл қырандардың өздерінің назарында болған  Райымжанның қазасы жөнінде қызыл қырандар отрядына осындай мәлімет келген екен.

  Бұл нәубеттен қаратайдың Әбдікерім болысының батыр ұлы Шабдан ғана құтылып кеткен еді. Өзіміздің матайлық Әди Шәріпов ағамыз Кеңес дәуірінде Лондонға барғанында осы Шабданды көріпті.  Ағылшын әйеліне үйленген, екі қызы бар екен. «Мен Әбдікерімнің Шабданымын, мен тірімін!» деп айқай салған дейді ақын-жазушы Шекербану Рахметолдақызы өзінің жазған «Есте қалар есімдер» атты кітәбінде.

   Енді бір ақын-жазушы, Қытайдан қайтқан оралман бауырымыз төртуылдық  Иманғазы Нұрахметұлы Қытайда жүрген кездерінде Әбдікерім болыстың екі немересін көрсе, Иманғазының  қайын атасы Райымжанды көрген екен. Райымжан Иманғазының қайын жұрты Есіргептерге «туысымыз» деп келіп жүрген дейді.  Бір терістаңбалы болған соң «туысымыз» деп айтқан болса керек. Райымжанның туған бауыры Шерияздан, терсітаңбалы Жәнібек батырдың ұрпағы Дүсіп қажының қызы Оқа апаны алған еді. Есіргептегі Мейірбаевтардың шешелері Масара апа да осы Жәнібек батырдың ұрпағы болады.   Оқа апа да, Масара апа да Райымжанның замандастары болған соң, осы құдандалықты біліп «туысымыз» деді ме екен, кім білсін.  Кезіндегі Марсек болыстың ұрпақтары, немере інілері, Сатыбалды әулетінің өкілдері қазіргі Қасым Қайсенов кентіндегі мектепке Райымжанның атын беріп, алдына мүсінін қойып өнегелі іс бітірді.  Алаш қайраткері Райымжан Марсекті құрметтеу ілтипаты осымен тоқтамау керек деймін.     

   Терсітаңбалы Ақтанадан Айтқұл, Сатый, Жарылғаптар сияқты, Райымжанның бабасы Сатыбалды да батыр болған. 1771-ші жылы Көкжал Барақ қырғыздың қалың қолының қоршауына түскенде, өздері түгелімен қырылса елге хабар жетпей қалатынын сезіп,  мерген болған соң қуғынға алдыртпас деп Сатый батырды бабамыз қоршаудан шығартып жіберген екен.  «Көкжал Барақ қашқанда қуып па едің?» деген шапырашты Сүйінбайдың елінде бұл оқиғалар айтылып жүреді. Дулаттардың айтқанында Шу өзенінің маңында Көкжал Барақтың екі адамы қоршаудан құтылып кеткен екен. Екінші адамды мен Сатыбалды ма деп жүруші едім. Кейін, Маканшыдағы тума Шыңқожа батырдың ұрпақтарынан екінші адамның осы Шыңқожа болғанын естідім. Алай да, Шыңқожа батыр Іледен өткенде суға ағып кетеді. Сатыйдан суық хабарды естіген сарыжомарттық Танаш батыр мен шанышқылы Бердіқожа батырлар Көкжал Барақ бабамның кегін қайтару үшін қырғызға барғанда, ағайынды Сатыбалды мен Сатый батырлар бабамыздың қазасына себепші болған қырғызға кірме, түбі саяқ-шапырашты Садыр батырдың екі ұлдарын Садырдың көзінше бауыздап тастаған.  Сатый батыр садағымен атып атынан ұшырған Садырды  Бердіқожаның өзі бауыздайды. Танаш батыр жекпе-жекте қатарынан екі қырғыздың батырын өлтіреді. Кейін, әкесін өлтірген Танаш батырды олжаға алынған қырғыздың қызы, батырдың суға түсіп жүрген кезінде садақпен атып өлтіреді. Бердіқожаны сексен қырғыз келіп Аякөз маңында ұстап алып өлтіріп, денесін мүшелеп қарнына тығып ай далада тастап кеткен екен.  Соның үшін ұсталған қырғыздың бір манабының баласын Бердіқожа батырдың төрт әйелі: «қырғызды бізге беріңдер» деп, өз колдарымен пышақтап өлтіреді. «Бердекемнің мінгені қараалаяқ, сұм қырғыз кескілепті аямай-ақ!» деп жоқтау айтады. Міне, жоңғарларды құртқаннан кейін солардан бос қалған жерлерге қазақ-қырғыз таласының бел ортасында терістаңбалы Сатый мен Сатыбалды батырлар да жүрген. Сатый батыр Шығыс Қазақстан жерін жоңғарлардан азат етуде басшылық еткен.  Осы оқиғалар жөнінде жоғарғы Шекербану Рахметолдақызы жеңгеміз Алматыда тарихи роман жазу үстінде. Былтырғы жазда Шекербану жеңгеміз Сатый батырдың ұрпағы Бақытгүл ханымға еріп, Айыртаудың түбіндегі сәуегей үңгірдің қасындағы Сатый батырдың бұлағының басына Қабанбай, Көкжал Барақ, Сатый, Сатыбалды батырлардың кездескен жерін көруге барып қайтты. Жоңғарларды құрту жоспарында Сібеге келіп жоңғарлардың қамалын алғандар Қабанбай батыр, Барақ сұлтан, Көкжал Барақ, тоғас Байбарақ батыр, садыр Майлы батыр, тарақты Байғозы батыр, терістаңбалы Жарылғап, Сатый мен Сатыбалды батырлар еді. Қазіргі таңда Шығыс Қазақстан облысының әкімі Даниал Ахметовтың бастауымен Аблайкит аталатын осы жоңғардың қамалы қайтадан қалпына келтіріліп жатыр. Алай да, бұл батырларды ешкім де есіне алып отырған жоқ. Бұл қамалды Қалдан Серен қиратқан деп адасып жүр. Бұл қамалдың бас жағындағы жартаста менің бабам Көкжал Барақтың жоңғарлармен бәстесіп көтеріп әкеліп қойған тастың тұрғанын да білмейді. Ал енді, жергілікті халық болса, бұл аңызды жатқа айтады. Көкжал Барақ бұл қамалды бұзбаса, бұл аңыз қайдан калған? Иә, рухани жаңғырып жатқанымыздың сиқы осы болар. Бабаларымыз қырып тастаған жоңғарды жаңғыртып жатырмыз. Барақ бабамның енді бір ұрпағы, тарихшы  Советхан Қалиғожин ағамыз өзінің жазған жырында:

                                  «Сарықұл, Атығай мен Сатыбалды,

                                  Жауына жолбарыстай атылады,

                                  Бір жылда жиырма бір жау батырын,

                                  Жайратып жекпе-жекте атын алды».

     - деген екен. Сатыбалдының батыр болғаны Кеңес дәуірінде Райымжанның бабасы болған соң, көп айтылмаған еді.

                                     Қайрат Зарыпхан. Шежіретанушы.

kerey.kz

Related Articles

  • Тіккен туы жығылмаған Ер Жабай

    Ағашта, биікті айтсаң, қарағайды айт,Жігіттік, ерлікті айтсаң, Бөгембайды айт!Найзасының ұшына жау мінгізген -Еменәлі керейде ер Жабайды айт!  Ер Жабай батырдың  340 жылдық мерей тойы қарсаңында, Алматы қаласында қыркүйектің 15 күні  “Тіккен туы жығылмаған Ер Жабай” атты ғылыми конференция болды. Тарихшылар мен жазушылар батырдың тарихи ерліктері мен ауыз әдебиетіндегі тарихи бейнесі туралы баяндамалар жасады. Мақсұт Темірбаев, Асқар Сәбит, Зиябек Қабуки-Шоқан, Нәбижан Мұқаметxанұлы, Жәди Шәкенұлы, Уатқан Сәипіл, Әбділдә Салықбай, Әбубәкір Қайран, Асқар Сабит, Айбын Әубәкір- қатарлы белгілі жазушылар мен тарихшылар, Жабай батыр ұрпақтары қатысты.   Ер Жабай батырдың 340 жылдығына( екі жылдан соң) орай мұшәйра (көркем шығарма, ғылыми мақала, жыр, өлең т.б) жарияланатын болды. Ер Жабай батырдың атына қор құру, Қалмақтардың қас жауы болған (батырдың басын

  • Шежіре – Абақ Керей

    Абақ Керей 12 атаға бөлінеді. Бұл бөлініс Қытай қарамағына өткен кезден басталады. Абақ керейдің қайдан, қалай таратылатыны туралы шежірелер көп және оларда бірізділік жоқ, яғни «әркімдікі өзіне жөн» дегенге саяды. Ойғырлық Мәсәли, Дөйтен, Сахария қариялардың мақұлдауы негізіндегі атам Жанаттың (А.Ж) жазып қалдырған шежіресінде Абақтан Изен, Жусан. Изеннен Мағыналы, Сидалы, Жабайды таратады. Мағаналыдан Қойлау, Байлау делінеді. Қойлаудан-Ителі. Абақ Керейдің ішінде ителі руы «ноқта аға» аталады.  “Алаш айнасы” интернет-газеті халқымыздың шығу тегін, таралуын баяндайтын тармағы – қазақ шежіресі туралы ақпараттарды кезең-кезеңімен жарияламақ. Осы арқылы үш жүздің әр руы туралы мәліметтерді топтастырып, қазақтың ортақ шежіре қорын жасап шығармақ. Егер сіздің қолыңызда өз руыңыз жайында мәліметтер болса, біздің мына: info@alashainasy.kz электронды поштамызға жіберуіңізге болады. Ноқта

  • Шекара мәселесі шешілген күн

    Алашорда: Сурет сыртындағы тарих  Алмасбек Әбсадық Солдан оңға қарай: бірінші қатарда- Х.Ғаббасұлы, М.Дулатұлы, А.Байтұрсынұлы, М.Әуезов; екінші қатарда- Ж.Аймауытұлы, Ә.Марғұлан, А.Байтасұлы. 1917 жылы 13 желтоқсанда құрылған Алашорда автономиялық республикасы 1920 жылы 26 тамызда кеңес үкіметінің пәрменімен жасақталған кеңестік Қазақ автономиясының құрылуына негіз болған еді. 1936 жылы ол автономия кеңес құрамындағы жеке республикаға айналды. Кеңестік республикаларды құру кезінде шекара белгілеу мәселесі, негізінен,  Қазақ автономиясы құрылған кездегі межемен белгіленді. Олай болса, қазіргі таңдағы тәуелсіз Қазақстанның ұлан-ғайыр жерге ие болып қалу мәртебесі Алаш зиялыларының жанын шүбереке түйіп (соңында жаны құрбан болған) жүріп атқарған жанқиярлық ерлік істері мен ерен еңбектері арқасында жүзеге асты. Алаш зиялылары бейнеленген фотосуреттер біздің рухани мұрамыздың құнды бөлшегі екендігі сөзсіз. Себебі

  • Қытайдан 500 мыңдайы ғана Қазақ еліне оралады.

    Қазір қытайда 1.5 миллион да 2 миллион айналасында Қазақ бар десек, алдағы уақытта соның ұзаса шамамен 500 мыңдайы ғана Қазақ еліне оралады. Және мен бұл 500 мыңдайы деп ұялғанымнан, мемлекетшіл жандардың көңіліне су сеппейін деп ойлағанымнан көбейтіп айтып отырмын. Ал, қалған 1 миллион немесе одан да көп Қазақ әлі де болса қытайда тұрмыс-тіршілігін жалғастыра береді. 1991-жылдан соң Қазақстанға оралған қытай Қазақтарының ұзын саны ұзаса 200 мыңның айналасы ғана екен. Олар кімдер: * Ұлтшыл Жастар; * Ұлтшыл Зиялылар; * Туысшылдар (1955-1962жж Сәбетке қашқандардың туыстары); * Студенттер (оқуға түскендер); *Қарапайым жандар (малшы, егінші); тб Қытайдан осындай бір буын ұрпақ іріктеліп кетіп қалғандықтан олардың қытайдағы орнын қытай мен ұйғыр жастары, зиялылары басып кетті.

  • Ақын ҒАФУ ҚАЙЫБЕКОВТІҢ ТУҒАНЫНА 90 ЖЫЛ

    90 жыл Ақын ҒАФУ ҚАЙЫБЕКОВТІҢ ТУҒАНЫНА 90 ЖЫЛ “МЕН ДЕ ҚАЙТА ТУЫП КӨРЕЙІНШІ (отызжылбұрынғы мерей тойданестелік)   88-жыл болатын. Ғафаңның 60-жылдық мерей тойыАрқалықтанбасталды. Арқалыққаласындаоблыстықпартияныңбіріншіхатшысықатысқанщығармашылық кеш Горняк мәдениетүйіндеөтті. Оданкейін Амантоғайда, Аманкелдіауданындааталды. Жолдағысовхоздар Абай, Албарбөгеттендекүтіпқонағасыберушілерболды. ТорғайдаҒафаңныңатабабасыныңтуғанжеріШұбалаң. Шұбалаң мен ауданорталығыныңарасында “Ғ.Қайырбековаиындағыоқушыларлагері бар, Ғафаң, Бәдешжеңгеміз, жазушыСәкенЖүнісов, оныңжұбайымінгенмәшинелерсолбалаларлагерінесоқты. Тұрғанжерікеремет, суымөлдір, тамашадемалысорныекен. Қонақтарсоғантамсаныпбіразжүрді. Сссыноларбалаларасханасынаннанауызтиді. Соданшығып, Мерей тойдытойлаушыларТорғайғажақын, лагерденбіршақырымдайжердетұрған Торғай өзенніңБатпақсуат деп аталатын жағасынакелді. Суатдеседегендей, суғаапаратынжалғызаяқжол бар екен, жанжағықопа. НегізіненосыданалпысжылбұрынҒафаңныңтуып, кіндігікесілгенжері осы. Солсуатқакеліпкөпмәшинелерүйіріліптұрақалды. Ғафаң ,Бәдешмәшинелеріненасықпайтүсті. Басқамәшинелерденбір топ әйелдертүсіп, ақынғақарайжамырайкеліп, өзіжепжеңілҒафаңдықолдарынакөтеріпалды. Сөйтсе, бұларжеңгелеріекен, “”Қазірсенітуғанжеріңеаунатамыз!” деді. Ғафаңжеңгелерініңайтқанынакөнген “Ал, аунатсаңдар, аунатыңдар, мен де тағыбіртуыпкөрейін” деген. ЖеңгелеріҒафаңдысөйтіпөзенжағасынабірбіраунатыпалған. СолжергеБәдешжеңгемізбіруыскүмістеңгешашқан. “Оны “Ғафаңныңжасын, абыройынберсін” дептеріпалыпжатқандарболды.     ЖұматӘНЕСҰЛЫ ҒАФУҒА (арнау өлең) Батпақсуат өзеннің бергі беті, Су алуға келіншек барған кезде, Батпағы сәл тобықтан асар

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: