|  |  |  | 

جاھان جاڭالىقتارى كوز قاراس رۋحانيات

قازاق ءالىپبيىن لاتىنعا اۋىستىرۋ ماسەلەسى قىتايدىڭ نازارىن اۋدارىپ جاتىر.

43386680_1211350109028574_3104708154630340608_nقازاق ءالىپبيىن لاتىنعا اۋىستىرۋ ماسەلەسى بۇگىنگى كۇنى قىتايدىڭ نازارىن اۋدارىپ جاتىر. قىتاي قازاقستانداعى بارلىق اقپاراتتىق جاڭالىقتى قاداعالاپ وتىراتىنىن ەسكەرسەك بىلدەي مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءالىپبي اۋىستىرۋىن نازاردان تىس قالدىرماسى انىق. جانە ول تەك قارىپ اۋىستىرۋ ماسەلەسى ەمەس، تىلدىك رەفورما دەپ وتىر. قوش، ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز!

قازاقستاندا لاتىن ءالىپبيى ماسەلەسى 90-جىلدارى قازاق ءتىلتانۋشى عالىمدارى (اكادەميك ءا.قايداروۆ) جاعىنان اۋىزعا الىنعانى راس، ءدال سول تۇستا قىتاي بۇل اقپاراتتى جابىق كۇيدە تالقىعا سالدى، ويتكەنى 90-جىلدارى قىتايدا ەكى مىڭنان استام تازا قازاق مەكتەبى جانە قۇلجادا قازاق ۋنيۆەرسيتەتى، كۇيتىندە قازاق ينستيتۋتى سونىمەن قاتار التاي، شاۋەشەك، سانجىدا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن پەدەگوگيكالىق جوعارى ءبىلىم بەرۋ ورىندارى بار-دى جانە بارلىق قازاق مەكتەبى، كوللەدج، ۋنيۆەرسيتەت قازاقشا ءىس-قاعاز قولداناتىن، قازاق مەكتەپتەرىندە ءتىپتى قىتاي ءتىلىن 3-سىنىپتان كەيىن (كەي جەردە 5-سىنىپتان سوڭ) شەت ءتىلى رەتىندە قوسىمشا عانا وقىتاتىن. قازاق ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى جوعارى ەدى، كەي ەلدى-مەكەندەگى قىتاي، موڭعول، xۋيزۋ، ۇيعىرلار تازا قازاق مەكتەبىنە باراتىن. قازاق مەكتەبىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسى وتە جوعارى جانە قازاق وقۋشىلارىنىڭ جوو-نا ءتۇسۋ سالىستىرماسى شىڭجاڭدا الدىڭعى ورىندا تۇردى. وسى جاعدايدا قازاقستان جاقتىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋ قوزعالىسى قىتايداعى قازاق زيالىلارىن ەشقاشان بەيجاي قالدىرمايتىنى انىق، سونىمەن قاتار قىتايدىڭ 1980-83 جىلعى تولىقتىرىلعان مەملەكەت كونستۋتسسياسى بويىنشا ء“ار ۇلت ءوز جازۋىن ءوزى تاڭداۋعا تولىق قۇقىلى” دەلىنگەن قۇقىقتىق جاعى تاعى بار، بۇلاردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلسە قىتايعا ءتيىمسىز دەپ قورتىندى شىعاردى. سوسىن، قىتاي جاق 90-جىلدارى تۇركيانىڭ انتاليا، ىستانبۇل قالالارىنداعى ء“الىپبي ماسەلەسىنە” بايلانىستى باسقوسۋلاردى دا قاتتى قاداعالاپ وتىردى. اسىرەسە 34 قارىپتەن تۇراتىن ورتاق تۇركى لاتىن ءالىپبيى جوباسى تىپتەن الاڭداۋشىلىققا اپاردى. بۇنىڭ بارلىعى قىتايدى “ۇلت ساياساتىن” وزگەرتۋگە ماجبۇرلەدى. سونىمەن قىتاي شىڭجاڭداعى قازاق-ۇيعىرعا لينگۆيستيكالىق قاداعالاۋ ساياساتىن شىعاردى، ءبىر ماسەلە اياسىنداعى رەاكتسسيانى قاداعالاپ تەكسەرىپ وتىردى. قىزىعى سول ناتيجە بىلاي بولدى، قازاقتار-قازاقستانداعى لاتىن جوباسىنا ەلەڭدەيدى، ۇيڭىرلار- تۇركياعا ەلەڭدەيدى. قىتاي ءۇشىن بۇل دەگەن ورتالىق ازيا مەن تۇركياعا جاقىنداۋ دەگەن ءسوز. بۇل قىتايعا مۇلدە تومپاق! قىتاي ەندى قايتۋى كەرەك؟ وعان قىتايدىڭ ستراتەگ ماماندارى، لاتىنعا كوشۋدىڭ قارارىن پەكين ماقۇلداۋ كەرەك! دەگەن ساياسات ۇستاندى. سونىمەن، بۇل ماسەلە سول كۇننەن كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق، اياعى اراپشىل-لاتىنشىل جاڭا پىكىر-تالاسقا ۇلاستى. قىتاي سىرتتاي قاراپ “ۇلتشىل، تۇرىكشىل” ەلەمەنتتەردى تىزىمدىككە جازىپ قويدى. قوش، ارى قاراي…43433824_1211349952361923_2871285765948571648_n

ەستەرىڭىزدە بولسا قازاقستاندا لاتىن ءالىپبيى 2006-جىلى قايتا قوزعالىپ، بۇل جول پرەزيدەنت عالىمدارعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. بۇل قىتايعا ءبىرشاما اۋىر ءتيدى جانە دايىندىقسىز موينىنا قىل بۇراۋ ءتۇستى. ويتكەنى، قىتاي جاق قازاقستاندى لاتىن ءالىپبيىن قوعامدىق پىكىر اياسىندا عانا وربىتەدى دەپ ەسەپتەپ كەلدى، بىلدەي ەلدىڭ پرەزيدەنتى اۋزىنا الۋى وتە توسىن جاعداي رەتىندە قابىلداندى. قىتاي جاقتىڭ قازاقشا باسىلىمدارى وسىدان سوڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى لاتىن جوباسىن ۇسىنىپ جاتتى. ءدال سول تۇستا ءبىز ورتا مەكتەپتەگى اۋزىنىڭ ۋىزى كەپپەگەن بالا ەدىك، بىردە ءبىر اعايىمىز لاتىن قارپىنە كوشۋ تۋرالى ويىن بايانداپ بىرقانشا جوبانى تاقتاعا جازعانى ەسىمدە. سول تۇستا 3-4 ماماننىڭ جوباسىن جۋرنالدان دا وقىعانىم جادىمدا قاپتى. ولار ت.دوشىق، س.جانبولاتوۆ، م.بولەكوۆ جانە م.ابىلقاق، جاڭ ديڭجين، تب. اسىرەسە س.جانبولاتوۆتىڭ “ويلار ءورىسى” كىتابى بۇنى ارنايى تالقىعا سالدى. قىتاي قازاعى 2006- جىلعا دەيىن جانە كەيىن لاتىن جوباسى اياسىندا ۇسىنباعان جوباسى قالمادى دەۋگە بولادى. كەيىن بۇنىڭ ورنىن قىتاي قازاقتارىنىڭ IT-شىنىك پروگراميستەرى باستى. ولار وزدەرى جاساعان سايتتارىندا جارىسا جاريالاپ جاتتى، ءتىپتى سايت باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ ءوز جوباسىمەن اقپارات تا تاراتىپ ءجۇردى. سول ءداۋىر قىتاي قازاعى ءۇشىن “التىن ءداۋىر” بولدى. بىراق، قىتايدىڭ دا ءوز كوزدەگەنى بار ەدى. ول بىلاي بولدى! قىتايداعى قازاق عالىمدارى قىتاي كونگرەسىندە پرەمەر-مينىستىرگە تىكەلەي “قازاق لاتىن جوباسىن ماقۇلداۋ” تۋرالى ساۋالىن قويعان سوڭ دەرەۋ باسقا تاسىلگە كوشتى. ول مىناۋ:
قىتاي قازاعىن قازاقستانمەن ءبىر الىپبيدە بولدىرماۋ;
لاتىن جوباسىن پەكين جاق ماقۇلداۋ قالاسا جوبانى دا پەكين جاق ۇسىنۋ; قازاقتى لاتىن جازۋى ارقىلى قىتاي-گلوبالزاتسسياسىنا جاقىنداتۋ;
تب.
وسى تاسىلدەن سوڭ قىتاي قازاقتارىنىڭ “قۇبىجىق لاتىن ءالىپبى” جاريالانا باستادى جانە ونى ماقۇلداۋ كەزەڭى كۇن تارتىبىندە تۇردى. ول كەزدە ءبىز ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنا ەندى جارماسقان كەز ەدى. قازاق سايتتارىنىڭ التىن ءداۋىرى تۇعىن. اتالمىش لاتىن جوباسىن قىرىق مىڭدىق وقىرمانى بار “سەن-قازاق” اتتى سايت جەر-جەبىرىنە جەتكىزىپ تالقىعا سالدى.

قوش، نە كەرەك، قىتايدىڭ “لاتىن جوباسى” ساياساتى ناۋقانى كەيىن ۋاقىتشا توقتاپ قالدى، سونىمەن بىرگە قىتايدىڭ لاتىنمەن “تۇزاق قۇرۋ” ساياساتى دا ۋاقىتشا توقتاپ قالدى. قىتاي بيلىگى نەگىزگى نازارىن ساياسي كلوندارمەن ارپالىسۋعا جۇمساپ، ساياسي تازالاۋدى باستاپ كەتتى. اتالمىش “لاتىن تۇزاعى” جوباسىنىڭ ءبىراز ستراتەگ ويىنشىسى ساياساتتان سىرعىپ كەتتى.

ەندى، قاراڭىز! بىلتىردان بەرى قازاقستاندا لاتىن ءالىپبيى ماسەلەسى ناقتى قادامدارعا باردى، جوبا تۇراقتانۋ ۇستىندە، تاعىسىن-تاعى. بۇعان قىتاي جاق جاڭا رەاكتسسيا تانىتادى جانە ونىڭ شىڭجاڭعا ىقپالىن بارىنشا ازايتۋعا تىرىسادى. الدا قىتايدىڭ ۇستانىمى تۋرالى جانە ءبىر ساراپتاما جاجارمىن. قىتاي ءسوزسىز ساياسي تاكتيكاعا كوشەدى، ول-انىق.

سوڭىندا ايتا كەتەيىن، ءا- ae, ءو-oe, ءۇ-ue نۇسقاسىن 2006-2009 جىلدارى قىتاي قازاقتارىنىڭ ءبىر باسىلىمىنان وقىپ ەدىم (اتى ەسىمدە جوق), كەيىن وسى نۇسقا قازاقستاندا ۇلتتىق لاتىن جوباسى رەتىندە جۇرتقا ۇسىنىلعان كەزدە جامان شوك بولدىم.

Eldes Orda

Related Articles

  • “ليدەرلەرى كورەگەندىك تانىتپاعاندا، ءبىرىنشى قۇربان قازاقستان بولۋى مۇمكىن ەدى”

    رەسەيلىك ساياسي قايراتكەر، “ۇلتتىق ساياسات ينستيتۋتى” حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما مۇشەسى اندرەي پيونتكوۆسكي قازاق ەلىن جانجالشىل الپاۋىتقا جەم بولۋدان نە قۇتقارىپ قالعانىن ايتتى. – پمەف-2022-دەگى اتىشۋلى مالىمدەمەسىنەن كەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كاتار ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسىپ، وندا رەسەي قازاقستاننىڭ سەنىمدى وداقتاسى بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزدى. پەتەربوردا ماسكەۋدىڭ سولاقاي ساياساتىن قولدامايتىنىن مالىمدەگەن سوڭ توقاەۆ پۋتينمەن قايتا كەزدەسىپ، كەلىسسوز جۇرگىزىپتى. وسى ورايدا قازاقستاندىق وپپوزيتسيا جانە بىرقاتار شەتەلدىك ساراپشىلار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ “دەمارشىن” ماسكەۋدىڭ كوزبوياۋشى، قۇيتۇرقى “منوگوحودوۆكاسى” دەپ تۇسىندىرە باستادى. جاريا تۇردە قولداماعانىمەن، جاسىرىن كومەك كورسەتپەك-مىس…  – مۇنداي كونسپيرولوگياعا نەگىز جوق. ويتكەنى قازاقستان ۋنيتارلى مەملەكەتتەردى وزگە الپاۋىتتاردىڭ بولشەكتەۋىن وبەكتيۆتى تۇردە قولداي المايدى. كرەمل ۋكراينانىڭ ءورىستىلدى وبلىستارىن ءبولىپ الىپ، ودان كۆازيرەسپۋبليكالار قۇرۋعا تىرىسۋدا. مۇنداي سوراقىلىقتى قولداسا، قازاقستاننىڭ

  • مايكل نيۋتوننىڭ «جان جيھانى» كىتابىنىڭ اۋدارماسىنان ءۇزىندى

    نۇرلان ءسادىر مايكل نيۋتوننىڭ «پۋتەشەستۆيە دۋشي»/ «جان جيھانى» كىتابىنىڭ اۋدارماسىنان ءۇزىندى ۇسىنۋدى جالعاستىرۋدى شەشتىم: 2-ءشى ۋاقيعا امەريكانىڭ وڭتۇستىگىندەگى جازىقتا سەلليدىڭ مويىنىنا جاقىن قاشىقتىقتان جەبە كەلىپ قادالعان ساتتەن باستالادى. ءوز باسىم، وتكەن ومىردە كىسى قولىنان قاساقانا بولعان ءولىم ستسەنالارىنا ساقتىقپەن قارايمىن. سەبەبى ءتۇپسانا سول ازاپ اسەردى جادىندا ءالى دە بولسا ساقتايدى. ماعان ەكىنشى ۋاقيعاداعى سۋبەكت تاماعىنىڭ تۇسى ءومىر بويى مازالاپ كەلە جاتقانى جايلى شاعىممەن كەلدى. بۇنداي جاعدايلاردا ارنايى تەراپيا مەن ومىرلىك باعىت-باعدارىن قايتا قۇرۋ كەرەك بولادى. سۋبەكتىلەرىممەن جۇمىس جاساعانىمدا، ولاردى ءوزىن سىرتتاي باقىلاۋشى رولىنە قويۋ ارقىلى، اۋرۋى مەن كۇيزەلىسىن باسەڭدەتۋ مۇمكىندىگىن جىبەرمەيمىن. 2-ۋاقيعا د-ر ن.: جەبە جانىڭىزعا باتىپ تۇر ما؟ سۋبەكت: ءيا… تاماعىمدى قاقىراتىپ جىبەردى… مەن ءولىپ بارامىن (سۋبەكت تاماعىن ۇستاپ،

  • شابدارباەۆتىڭ ۇقك-ءنى مەن باسقارعاندا ءبارى تاماشا بولسا الگى جيھادشىلار مەن داعۋاتشىلاردىڭ ءبارى اسپاننان ءتۇستى مە؟

    اسىلحان ماماشۇلى ارىپتەسىم ماناس قايىرتايۇلىنا امانگەلدى شابدارباەۆ قىسقا سۇقبات بەرىپتى. كوپ نارسە ايتىپتى، كوڭىلىمە دىق ەتكەن تۇسىن جازايىن. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىن مەن باسقارعاندا (2005-2010 ج) كوشەدە ساقالدىلار، اناۋ-مىناۋ يسلاميستەر اشىق جۇرگەن جوق، ءبارىن قاداعالاپ وتىردىق دەپتى. 2013 جىلدىڭ كۇزى ەدى. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەلسەك، شامامەن وننىڭ كەزىندە، قارۋ اسىنعان 30-عا جۋىق ساقالدى جىگىتتىڭ سيريادان قازاقستانعا ۇندەۋ جولداپ تۇرعانىن كوردىك. قىرامىز-جويامىز دەگەن اڭگىمە. بۇلار كىم دەپ دەرەۋ الەۋجەلىدەن ىزدەپ، جەزقازعان مەن ساتباەۆتان سيرياعا “جيھادشىلاپ” كەتكەندەر ەكەنىن جوبالادىق. – باراسىڭ با،- دەدى رەداكتسيا. ءومىرى كورمەگەن، ەشكىمدى تانىمايتىن جەرىم. -بارامىن،-دەدىم. سول كۇنى تۇستەن كەيىن جەزقازعانعا ۇشىپ كەتتىم. ەرتەڭىنە جەزقازعان بازارىنا بارىپ، بىرەۋدى كوكە، بارەۋدى جاكە دەپ ءجۇرىپ، ءجىپتىڭ ۇشىعىن تاپتىم. ءبىراز تارقاتتىم. سوندا بايقاعانىم،

  • گەرمانيا نەگە سوعىس اشتى؟

    جازۋشى-پۋبليتسيست مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ): ەرتەڭ، 22-ماۋسىمدا گەرمانيانىڭ سوۆەت وداعىنا قارسى شابۋىل باستاعانىنا 81 جىل بولادى ەكەن. جىل سايىن وسىنداي كەزەڭدە «1941 جىلى 22 ماۋسىمدا فاشيستىك گەرمانيا وپاسىزدىقپەن سوعىس جاريالاماستان سوۆەت وداعىنا باسىپ كىردى» دەگەن قۇلاققا ءسىڭىستى تۇجىرىم كەزەكتى رەت قايتالانىپ جاتادى. وسى شىندىققا ۇيلەسە مە؟ نەمىستەردىڭ وپاسىزدىقپەن باسىپ كىرگەنى راس پا؟ رەسەي تاريحشىلارى 2009 جىلعا دەيىن بۇل تاقىرىپقا اۋىز اشىپ كورگەن ەمەس. ويتكەنى اقيقاتتى ايتۋعا جول بەرىلمەيتىن. تاريحي قۇجاتتار بولسا نە دەيدى؟ تاريحي قۇجاتتار گەرمانيا 1941 جىلى 21 ماۋسىمدا سوعىس جاريالاۋ تۋرالى بەرليندە ازىرلەنگەن قۇجاتتىڭ 22-ماۋسىمعا قاراعان تۇندە ماسكەۋدىڭ رەسمي وكىلدەرىنە تاپسىرىلعانىن ايتادى. گەرمانيا ەلشىسى ۆەرنەر فون دەر شۋلەنبەرگ 1941 جىلى 22 ماۋىمدا كرەملگە كەلىپ، قابىلداۋ بولمەسىندە بىرنەشە ساعات توسىپ،

  • قازاق ءتىلىن تەحنيكالىق تىلگە اينالدىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان قويىلىپ جاتقان كەدەرگىلەر جونىندە

    قر يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى – مير رك قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى ءۇش جىلدان بەرى قازاق تىلىنە اۋىسا الماي كەلەدى. Quanysh Ádilhanuly تاراپىنان مىڭ حات جازىلعان. وعان «قاراستىرامىز، سارالايمىز، ويلاستىرامىز، پيلوتتىق قىلىپ جاسايمىز» دەگەن مىڭ جاۋاپ كەلدى. بىراق ماسەلە سونىمەن شەشىلمەي قالدى. اڭگىمە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىراتىن قۇرىلىس جوبالارىنىڭ (پسد) قازاق تىلىندە جاسالۋى تۋرالى بولىپ وتىر. قازىر ونىڭ بارلىعى تەك ءبىر تىلدە – ورىسشا جاسالادى. سەبەپ – تاپسىرىس بەرۋشى تاراپىنان ونداي تالاپ جوق. ءبىر قىزىعى، جوبانى جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلىس نورمالارى، قۇرىلىس ەرەجەلەرى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ستاندارتتار مەن تەحنيكالىق تالاپتاردىڭ، ءنورماتيۆتى-تەحنيكالىق قۇجاتتاردىڭ تولىق قازاقشا نۇسقاسى بار. قازاق ءتىلدى ينجەنەرلەر مەن باسقا دا تەحنيكالىق ماماندار

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: