|  |  |  | 

جاھان جاڭالىقتارى كوز قاراس رۋحانيات

قازاق ءالىپبيىن لاتىنعا اۋىستىرۋ ماسەلەسى قىتايدىڭ نازارىن اۋدارىپ جاتىر.

43386680_1211350109028574_3104708154630340608_nقازاق ءالىپبيىن لاتىنعا اۋىستىرۋ ماسەلەسى بۇگىنگى كۇنى قىتايدىڭ نازارىن اۋدارىپ جاتىر. قىتاي قازاقستانداعى بارلىق اقپاراتتىق جاڭالىقتى قاداعالاپ وتىراتىنىن ەسكەرسەك بىلدەي مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءالىپبي اۋىستىرۋىن نازاردان تىس قالدىرماسى انىق. جانە ول تەك قارىپ اۋىستىرۋ ماسەلەسى ەمەس، تىلدىك رەفورما دەپ وتىر. قوش، ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز!

قازاقستاندا لاتىن ءالىپبيى ماسەلەسى 90-جىلدارى قازاق ءتىلتانۋشى عالىمدارى (اكادەميك ءا.قايداروۆ) جاعىنان اۋىزعا الىنعانى راس، ءدال سول تۇستا قىتاي بۇل اقپاراتتى جابىق كۇيدە تالقىعا سالدى، ويتكەنى 90-جىلدارى قىتايدا ەكى مىڭنان استام تازا قازاق مەكتەبى جانە قۇلجادا قازاق ۋنيۆەرسيتەتى، كۇيتىندە قازاق ينستيتۋتى سونىمەن قاتار التاي، شاۋەشەك، سانجىدا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن پەدەگوگيكالىق جوعارى ءبىلىم بەرۋ ورىندارى بار-دى جانە بارلىق قازاق مەكتەبى، كوللەدج، ۋنيۆەرسيتەت قازاقشا ءىس-قاعاز قولداناتىن، قازاق مەكتەپتەرىندە ءتىپتى قىتاي ءتىلىن 3-سىنىپتان كەيىن (كەي جەردە 5-سىنىپتان سوڭ) شەت ءتىلى رەتىندە قوسىمشا عانا وقىتاتىن. قازاق ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى جوعارى ەدى، كەي ەلدى-مەكەندەگى قىتاي، موڭعول، xۋيزۋ، ۇيعىرلار تازا قازاق مەكتەبىنە باراتىن. قازاق مەكتەبىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسى وتە جوعارى جانە قازاق وقۋشىلارىنىڭ جوو-نا ءتۇسۋ سالىستىرماسى شىڭجاڭدا الدىڭعى ورىندا تۇردى. وسى جاعدايدا قازاقستان جاقتىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋ قوزعالىسى قىتايداعى قازاق زيالىلارىن ەشقاشان بەيجاي قالدىرمايتىنى انىق، سونىمەن قاتار قىتايدىڭ 1980-83 جىلعى تولىقتىرىلعان مەملەكەت كونستۋتسسياسى بويىنشا ء“ار ۇلت ءوز جازۋىن ءوزى تاڭداۋعا تولىق قۇقىلى” دەلىنگەن قۇقىقتىق جاعى تاعى بار، بۇلاردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلسە قىتايعا ءتيىمسىز دەپ قورتىندى شىعاردى. سوسىن، قىتاي جاق 90-جىلدارى تۇركيانىڭ انتاليا، ىستانبۇل قالالارىنداعى ء“الىپبي ماسەلەسىنە” بايلانىستى باسقوسۋلاردى دا قاتتى قاداعالاپ وتىردى. اسىرەسە 34 قارىپتەن تۇراتىن ورتاق تۇركى لاتىن ءالىپبيى جوباسى تىپتەن الاڭداۋشىلىققا اپاردى. بۇنىڭ بارلىعى قىتايدى “ۇلت ساياساتىن” وزگەرتۋگە ماجبۇرلەدى. سونىمەن قىتاي شىڭجاڭداعى قازاق-ۇيعىرعا لينگۆيستيكالىق قاداعالاۋ ساياساتىن شىعاردى، ءبىر ماسەلە اياسىنداعى رەاكتسسيانى قاداعالاپ تەكسەرىپ وتىردى. قىزىعى سول ناتيجە بىلاي بولدى، قازاقتار-قازاقستانداعى لاتىن جوباسىنا ەلەڭدەيدى، ۇيڭىرلار- تۇركياعا ەلەڭدەيدى. قىتاي ءۇشىن بۇل دەگەن ورتالىق ازيا مەن تۇركياعا جاقىنداۋ دەگەن ءسوز. بۇل قىتايعا مۇلدە تومپاق! قىتاي ەندى قايتۋى كەرەك؟ وعان قىتايدىڭ ستراتەگ ماماندارى، لاتىنعا كوشۋدىڭ قارارىن پەكين ماقۇلداۋ كەرەك! دەگەن ساياسات ۇستاندى. سونىمەن، بۇل ماسەلە سول كۇننەن كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق، اياعى اراپشىل-لاتىنشىل جاڭا پىكىر-تالاسقا ۇلاستى. قىتاي سىرتتاي قاراپ “ۇلتشىل، تۇرىكشىل” ەلەمەنتتەردى تىزىمدىككە جازىپ قويدى. قوش، ارى قاراي…43433824_1211349952361923_2871285765948571648_n

ەستەرىڭىزدە بولسا قازاقستاندا لاتىن ءالىپبيى 2006-جىلى قايتا قوزعالىپ، بۇل جول پرەزيدەنت عالىمدارعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. بۇل قىتايعا ءبىرشاما اۋىر ءتيدى جانە دايىندىقسىز موينىنا قىل بۇراۋ ءتۇستى. ويتكەنى، قىتاي جاق قازاقستاندى لاتىن ءالىپبيىن قوعامدىق پىكىر اياسىندا عانا وربىتەدى دەپ ەسەپتەپ كەلدى، بىلدەي ەلدىڭ پرەزيدەنتى اۋزىنا الۋى وتە توسىن جاعداي رەتىندە قابىلداندى. قىتاي جاقتىڭ قازاقشا باسىلىمدارى وسىدان سوڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى لاتىن جوباسىن ۇسىنىپ جاتتى. ءدال سول تۇستا ءبىز ورتا مەكتەپتەگى اۋزىنىڭ ۋىزى كەپپەگەن بالا ەدىك، بىردە ءبىر اعايىمىز لاتىن قارپىنە كوشۋ تۋرالى ويىن بايانداپ بىرقانشا جوبانى تاقتاعا جازعانى ەسىمدە. سول تۇستا 3-4 ماماننىڭ جوباسىن جۋرنالدان دا وقىعانىم جادىمدا قاپتى. ولار ت.دوشىق، س.جانبولاتوۆ، م.بولەكوۆ جانە م.ابىلقاق، جاڭ ديڭجين، تب. اسىرەسە س.جانبولاتوۆتىڭ “ويلار ءورىسى” كىتابى بۇنى ارنايى تالقىعا سالدى. قىتاي قازاعى 2006- جىلعا دەيىن جانە كەيىن لاتىن جوباسى اياسىندا ۇسىنباعان جوباسى قالمادى دەۋگە بولادى. كەيىن بۇنىڭ ورنىن قىتاي قازاقتارىنىڭ IT-شىنىك پروگراميستەرى باستى. ولار وزدەرى جاساعان سايتتارىندا جارىسا جاريالاپ جاتتى، ءتىپتى سايت باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ ءوز جوباسىمەن اقپارات تا تاراتىپ ءجۇردى. سول ءداۋىر قىتاي قازاعى ءۇشىن “التىن ءداۋىر” بولدى. بىراق، قىتايدىڭ دا ءوز كوزدەگەنى بار ەدى. ول بىلاي بولدى! قىتايداعى قازاق عالىمدارى قىتاي كونگرەسىندە پرەمەر-مينىستىرگە تىكەلەي “قازاق لاتىن جوباسىن ماقۇلداۋ” تۋرالى ساۋالىن قويعان سوڭ دەرەۋ باسقا تاسىلگە كوشتى. ول مىناۋ:
قىتاي قازاعىن قازاقستانمەن ءبىر الىپبيدە بولدىرماۋ;
لاتىن جوباسىن پەكين جاق ماقۇلداۋ قالاسا جوبانى دا پەكين جاق ۇسىنۋ; قازاقتى لاتىن جازۋى ارقىلى قىتاي-گلوبالزاتسسياسىنا جاقىنداتۋ;
تب.
وسى تاسىلدەن سوڭ قىتاي قازاقتارىنىڭ “قۇبىجىق لاتىن ءالىپبى” جاريالانا باستادى جانە ونى ماقۇلداۋ كەزەڭى كۇن تارتىبىندە تۇردى. ول كەزدە ءبىز ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنا ەندى جارماسقان كەز ەدى. قازاق سايتتارىنىڭ التىن ءداۋىرى تۇعىن. اتالمىش لاتىن جوباسىن قىرىق مىڭدىق وقىرمانى بار “سەن-قازاق” اتتى سايت جەر-جەبىرىنە جەتكىزىپ تالقىعا سالدى.

قوش، نە كەرەك، قىتايدىڭ “لاتىن جوباسى” ساياساتى ناۋقانى كەيىن ۋاقىتشا توقتاپ قالدى، سونىمەن بىرگە قىتايدىڭ لاتىنمەن “تۇزاق قۇرۋ” ساياساتى دا ۋاقىتشا توقتاپ قالدى. قىتاي بيلىگى نەگىزگى نازارىن ساياسي كلوندارمەن ارپالىسۋعا جۇمساپ، ساياسي تازالاۋدى باستاپ كەتتى. اتالمىش “لاتىن تۇزاعى” جوباسىنىڭ ءبىراز ستراتەگ ويىنشىسى ساياساتتان سىرعىپ كەتتى.

ەندى، قاراڭىز! بىلتىردان بەرى قازاقستاندا لاتىن ءالىپبيى ماسەلەسى ناقتى قادامدارعا باردى، جوبا تۇراقتانۋ ۇستىندە، تاعىسىن-تاعى. بۇعان قىتاي جاق جاڭا رەاكتسسيا تانىتادى جانە ونىڭ شىڭجاڭعا ىقپالىن بارىنشا ازايتۋعا تىرىسادى. الدا قىتايدىڭ ۇستانىمى تۋرالى جانە ءبىر ساراپتاما جاجارمىن. قىتاي ءسوزسىز ساياسي تاكتيكاعا كوشەدى، ول-انىق.

سوڭىندا ايتا كەتەيىن، ءا- ae, ءو-oe, ءۇ-ue نۇسقاسىن 2006-2009 جىلدارى قىتاي قازاقتارىنىڭ ءبىر باسىلىمىنان وقىپ ەدىم (اتى ەسىمدە جوق), كەيىن وسى نۇسقا قازاقستاندا ۇلتتىق لاتىن جوباسى رەتىندە جۇرتقا ۇسىنىلعان كەزدە جامان شوك بولدىم.

Eldes Orda

Related Articles

  • توقاەۆ: “جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى”

    قوستاناي وبلىسى  جەر تۋرالى ويىن قاسىم-جومارت توقاەۆ وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋشىلەرمەن كەزدەسۋىندە ايتتى. – باسقا وبلىستارداعىداي مۇندا دا بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر بار. بىراق، ۇكىمەتتىڭ كومەگىمەن بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلەدى. ال، جەر ماسەلەسىنە كەلەر بولساق، كىم جۇمىس ىستەيدى، جەر سوعان تيەسىلى. ەكىنشىدەن، جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى. بۇل مەنىڭ پرەزيدەنت رەتىندە تۇبەگەيلى ۇستانىمىم، – دەدى مەملەكەت باسشىسى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە مەملەكەتتىك تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتتى.

  • رۋحاني جاڭعىرۋ – وسكەلەڭ ۇرپاق نەگىزى

    قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بەكبولعانوۆا ا.ق. «رۋحاني جاڭعىرۋ» – بارلىق قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەر مەن جاھاندانۋ سىن-قاتەرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ، قازاقستاندىقتاردىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى. جاھاندانۋ داۋىرىندە ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى- ءبىلىم بۇگىنگى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى تاربيەلەۋ-مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس، وتباسىنىڭ دا، ەڭبەك ۇجىمىنىڭ دا، جالپى قوعامنىڭ دا ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. بىراق بۇل جەردە باستى ءرول ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە بەرىلەدى. پەداگوگتەردىڭ مىندەتى پاتريوتيزم نەگىزدەرىن ءتۇسىندىرۋ،پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ جانە پاتريوتتىق سەزىمدى جان-جاقتى دامىتۋ. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ساباقتاردا دا، سىنىپتان تىس ءىس-شارالاردا دا پاتريوتتىق تاربيەنىڭ ءتۇرلى باعىتتارى مەن نىساندارى بار. بۇگىنگى تاڭدا مۇعالىم مەن وقۋشىنىڭ ىنتىماقتاستىعى، ديالوگى، ونىڭ جەكە ومىرلىك تاجىريبەسىنە سۇيەنۋ، وقۋشىنىڭ وزىندىك ءومىر

  • ترامپ: يران سوعىس اشسا، ءوز تۇبىنە جەتەدى

    اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ.  19 مامىردا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ يرانعا سوعىس اشپاۋدى قاتاڭ ەسكەرتتى. ترامپ ءوزىنىڭ Twitter پاراقشاسىنا “يران سوعىسقىسى كەلسە، ءوز تۇبىنە ءوزى جەتەدى. بۇدان بىلاي اقش-قا قوقان-لوققى كورسەتۋشى بولماڭدار!” دەپ جازدى ترامپ تەگەرانعا قاراتا. اقش-تىڭ مالىمدەۋىنشە، تەگەران پارسى شىعاناعىندا قايىقتارعا زىمىراندارىن ورنالاستىرىپ، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ جاعالاۋىندا ءتورت كەمەنى اتقىلاعان. يران مۇنى جوققا شىعاردى. مۇنداي جازبا جاريالاماستان بىرەر كۇن بۇرىن ترامپ اقش-تىڭ يرانعا قىسىمى داۋعا ۇلاسىپ كەتكەنىن قالامايتىنىن ايتقان. 16 مامىردا پرەزيدەنت “اقش سوعىسقا دايىندالىپ جاتىر ما؟” دەگەن جۋرناليستەر سۇراعىنا “دايىندالىپ جاتقان جوق دەپ ۇمىتتەنەمىن” دەپ جاۋاپ بەرگەن. تەگەران دا يران بيلىگىنىڭ “سوعىستى قالامايتىنىن” ايتقان. ەكى اپتا بۇرىن ۆاشينگتون پارسى شىعاناعىنا “اۆراام لينكولن” زىمىران تاسىعىش ۇشاقتارىن قوندىرعان. اقش يرانعا

  • مارعۇلان سەيسەمباەۆ: سايلاۋدى بايكوتتاۋ ارقىلى سىزدەر ەشتەڭە دالەلدەي المايسىزدار

      تانىمال بيزنەسمەن، ازاماتتىق بەلسەندى مارعۇلان سەيسەمباەۆ الدا كەلە جاتقان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءوزىنىڭ «Instagram» پاراقشاسىندا تالداۋ جاسادى. كوپتەگەن ادامداردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جانە كوپتەگەن بوس ءسوز بەن وتىرىكتەن تازالاۋ ءۇشىن مەن مىنا سايلاۋ ناۋقانى جونىندە كىشىگىرىم تالداۋ جاسادىم. سونىمەن، بىزدە ءتورت جول بار: 1. داۋىستى توقاەۆقا بەرۋ. وندا سىزدەر بارلىعى قالىپتاسقان كۇيدە قالا بەرگەندى تاڭدايسىڭدار. ويتكەنى توقاەۆ ءوزىن ەلباسىنىڭ ساياساتىن جالعاستىرۋشى رەتىندە كورەدى. توقاەۆ پەن قوسانوۆتان باسقا ۇمىتكەرلەر ءجاي قىدىرىپ جۇرگەن جاندار، سوندىقتان ولاردى مۇلدەم قاراستىرمايمىن. 2. داۋىستى قوسانوۆقا بەرۋ. ول كىسى تۋرالى بيلىك پەن راديكالدى وپپوزيتسيا ءارتۇرلى ءسوز ايتۋدا. بىرەۋلەر ونى اقوردانىكى دەيدى، بىرەۋلەر وپپوزيتسيا دەيدى. ءسىزدىڭ بۇل جونىندە ءبىلۋ كەرەك نارسەڭىز، ول قوسانوۆتىڭ تۇلعاسى ەمەس،

  • ن.نازارباەۆ: “قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنت بار جانە ول ەلدەگى باستى ادام”

    «قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنت بار جانە سول باستى ادام. ءبىز بارلىعىمىز سوعان جۇمىس جاسايمىز». بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوز ءسوزى. استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا ءسوز سويلەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندا ءبىر عانا پرەزيدەنتتىڭ بار ەكەنىن جانە قالعاندارى سوعان باعىناتىنىن ايتتى. «حالىق پەن كوشباسشى ءبىر بولعاندا عانا جەتىستىككە جەتۋگە بولادى. ال ازىرلەنگەن باعدارلامالار مەن يدەيالار حالىقتىڭ قولداۋىمەن عانا جۇزەگە اسادى. بالكىم ءبىزدىڭ ۇستانعان ساياساتىمىز دۇرىس بولعان شىعار. مەن 5 جالپىحالىقتىڭ سايلاۋعا ءتۇستىم. ماعان ەلەكتورات 85 پايىزدان كەم داۋىس بەرگەن جوق.  كەلەسى ترانفورماتسيادا تىنىش، ساياسي سەنىمسىزدىكتەن ايىرىلماۋ كەرەك. مەنىڭشە، بۇل تىعىرىقتان شىعۋداعى دۇرىس شەشىم.  مەنىڭ مانداتىم ءالى اياقتالماعان ەدى. مەن ءالى دە جۇمىس جاساي بەرۋىمە بولاتىن ەدى. ءتىپتى، حالىق مەنى تاڭدايتىنىنا ءجۇز پايىز سەنىمدىلىكپەن،

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: