|  |  |  | 

جاھان جاڭالىقتارى كوز قاراس رۋحانيات

قازاق ءالىپبيىن لاتىنعا اۋىستىرۋ ماسەلەسى قىتايدىڭ نازارىن اۋدارىپ جاتىر.

43386680_1211350109028574_3104708154630340608_nقازاق ءالىپبيىن لاتىنعا اۋىستىرۋ ماسەلەسى بۇگىنگى كۇنى قىتايدىڭ نازارىن اۋدارىپ جاتىر. قىتاي قازاقستانداعى بارلىق اقپاراتتىق جاڭالىقتى قاداعالاپ وتىراتىنىن ەسكەرسەك بىلدەي مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ ءالىپبي اۋىستىرۋىن نازاردان تىس قالدىرماسى انىق. جانە ول تەك قارىپ اۋىستىرۋ ماسەلەسى ەمەس، تىلدىك رەفورما دەپ وتىر. قوش، ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز!

قازاقستاندا لاتىن ءالىپبيى ماسەلەسى 90-جىلدارى قازاق ءتىلتانۋشى عالىمدارى (اكادەميك ءا.قايداروۆ) جاعىنان اۋىزعا الىنعانى راس، ءدال سول تۇستا قىتاي بۇل اقپاراتتى جابىق كۇيدە تالقىعا سالدى، ويتكەنى 90-جىلدارى قىتايدا ەكى مىڭنان استام تازا قازاق مەكتەبى جانە قۇلجادا قازاق ۋنيۆەرسيتەتى، كۇيتىندە قازاق ينستيتۋتى سونىمەن قاتار التاي، شاۋەشەك، سانجىدا قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن پەدەگوگيكالىق جوعارى ءبىلىم بەرۋ ورىندارى بار-دى جانە بارلىق قازاق مەكتەبى، كوللەدج، ۋنيۆەرسيتەت قازاقشا ءىس-قاعاز قولداناتىن، قازاق مەكتەپتەرىندە ءتىپتى قىتاي ءتىلىن 3-سىنىپتان كەيىن (كەي جەردە 5-سىنىپتان سوڭ) شەت ءتىلى رەتىندە قوسىمشا عانا وقىتاتىن. قازاق ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگى جوعارى ەدى، كەي ەلدى-مەكەندەگى قىتاي، موڭعول، xۋيزۋ، ۇيعىرلار تازا قازاق مەكتەبىنە باراتىن. قازاق مەكتەبىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ساپاسى وتە جوعارى جانە قازاق وقۋشىلارىنىڭ جوو-نا ءتۇسۋ سالىستىرماسى شىڭجاڭدا الدىڭعى ورىندا تۇردى. وسى جاعدايدا قازاقستان جاقتىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋ قوزعالىسى قىتايداعى قازاق زيالىلارىن ەشقاشان بەيجاي قالدىرمايتىنى انىق، سونىمەن قاتار قىتايدىڭ 1980-83 جىلعى تولىقتىرىلعان مەملەكەت كونستۋتسسياسى بويىنشا ء“ار ۇلت ءوز جازۋىن ءوزى تاڭداۋعا تولىق قۇقىلى” دەلىنگەن قۇقىقتىق جاعى تاعى بار، بۇلاردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىمەن سايكەس كەلسە قىتايعا ءتيىمسىز دەپ قورتىندى شىعاردى. سوسىن، قىتاي جاق 90-جىلدارى تۇركيانىڭ انتاليا، ىستانبۇل قالالارىنداعى ء“الىپبي ماسەلەسىنە” بايلانىستى باسقوسۋلاردى دا قاتتى قاداعالاپ وتىردى. اسىرەسە 34 قارىپتەن تۇراتىن ورتاق تۇركى لاتىن ءالىپبيى جوباسى تىپتەن الاڭداۋشىلىققا اپاردى. بۇنىڭ بارلىعى قىتايدى “ۇلت ساياساتىن” وزگەرتۋگە ماجبۇرلەدى. سونىمەن قىتاي شىڭجاڭداعى قازاق-ۇيعىرعا لينگۆيستيكالىق قاداعالاۋ ساياساتىن شىعاردى، ءبىر ماسەلە اياسىنداعى رەاكتسسيانى قاداعالاپ تەكسەرىپ وتىردى. قىزىعى سول ناتيجە بىلاي بولدى، قازاقتار-قازاقستانداعى لاتىن جوباسىنا ەلەڭدەيدى، ۇيڭىرلار- تۇركياعا ەلەڭدەيدى. قىتاي ءۇشىن بۇل دەگەن ورتالىق ازيا مەن تۇركياعا جاقىنداۋ دەگەن ءسوز. بۇل قىتايعا مۇلدە تومپاق! قىتاي ەندى قايتۋى كەرەك؟ وعان قىتايدىڭ ستراتەگ ماماندارى، لاتىنعا كوشۋدىڭ قارارىن پەكين ماقۇلداۋ كەرەك! دەگەن ساياسات ۇستاندى. سونىمەن، بۇل ماسەلە سول كۇننەن كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق، اياعى اراپشىل-لاتىنشىل جاڭا پىكىر-تالاسقا ۇلاستى. قىتاي سىرتتاي قاراپ “ۇلتشىل، تۇرىكشىل” ەلەمەنتتەردى تىزىمدىككە جازىپ قويدى. قوش، ارى قاراي…43433824_1211349952361923_2871285765948571648_n

ەستەرىڭىزدە بولسا قازاقستاندا لاتىن ءالىپبيى 2006-جىلى قايتا قوزعالىپ، بۇل جول پرەزيدەنت عالىمدارعا تاپسىرما بەرگەن ەدى. بۇل قىتايعا ءبىرشاما اۋىر ءتيدى جانە دايىندىقسىز موينىنا قىل بۇراۋ ءتۇستى. ويتكەنى، قىتاي جاق قازاقستاندى لاتىن ءالىپبيىن قوعامدىق پىكىر اياسىندا عانا وربىتەدى دەپ ەسەپتەپ كەلدى، بىلدەي ەلدىڭ پرەزيدەنتى اۋزىنا الۋى وتە توسىن جاعداي رەتىندە قابىلداندى. قىتاي جاقتىڭ قازاقشا باسىلىمدارى وسىدان سوڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى لاتىن جوباسىن ۇسىنىپ جاتتى. ءدال سول تۇستا ءبىز ورتا مەكتەپتەگى اۋزىنىڭ ۋىزى كەپپەگەن بالا ەدىك، بىردە ءبىر اعايىمىز لاتىن قارپىنە كوشۋ تۋرالى ويىن بايانداپ بىرقانشا جوبانى تاقتاعا جازعانى ەسىمدە. سول تۇستا 3-4 ماماننىڭ جوباسىن جۋرنالدان دا وقىعانىم جادىمدا قاپتى. ولار ت.دوشىق، س.جانبولاتوۆ، م.بولەكوۆ جانە م.ابىلقاق، جاڭ ديڭجين، تب. اسىرەسە س.جانبولاتوۆتىڭ “ويلار ءورىسى” كىتابى بۇنى ارنايى تالقىعا سالدى. قىتاي قازاعى 2006- جىلعا دەيىن جانە كەيىن لاتىن جوباسى اياسىندا ۇسىنباعان جوباسى قالمادى دەۋگە بولادى. كەيىن بۇنىڭ ورنىن قىتاي قازاقتارىنىڭ IT-شىنىك پروگراميستەرى باستى. ولار وزدەرى جاساعان سايتتارىندا جارىسا جاريالاپ جاتتى، ءتىپتى سايت باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ ءوز جوباسىمەن اقپارات تا تاراتىپ ءجۇردى. سول ءداۋىر قىتاي قازاعى ءۇشىن “التىن ءداۋىر” بولدى. بىراق، قىتايدىڭ دا ءوز كوزدەگەنى بار ەدى. ول بىلاي بولدى! قىتايداعى قازاق عالىمدارى قىتاي كونگرەسىندە پرەمەر-مينىستىرگە تىكەلەي “قازاق لاتىن جوباسىن ماقۇلداۋ” تۋرالى ساۋالىن قويعان سوڭ دەرەۋ باسقا تاسىلگە كوشتى. ول مىناۋ:
قىتاي قازاعىن قازاقستانمەن ءبىر الىپبيدە بولدىرماۋ;
لاتىن جوباسىن پەكين جاق ماقۇلداۋ قالاسا جوبانى دا پەكين جاق ۇسىنۋ; قازاقتى لاتىن جازۋى ارقىلى قىتاي-گلوبالزاتسسياسىنا جاقىنداتۋ;
تب.
وسى تاسىلدەن سوڭ قىتاي قازاقتارىنىڭ “قۇبىجىق لاتىن ءالىپبى” جاريالانا باستادى جانە ونى ماقۇلداۋ كەزەڭى كۇن تارتىبىندە تۇردى. ول كەزدە ءبىز ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنا ەندى جارماسقان كەز ەدى. قازاق سايتتارىنىڭ التىن ءداۋىرى تۇعىن. اتالمىش لاتىن جوباسىن قىرىق مىڭدىق وقىرمانى بار “سەن-قازاق” اتتى سايت جەر-جەبىرىنە جەتكىزىپ تالقىعا سالدى.

قوش، نە كەرەك، قىتايدىڭ “لاتىن جوباسى” ساياساتى ناۋقانى كەيىن ۋاقىتشا توقتاپ قالدى، سونىمەن بىرگە قىتايدىڭ لاتىنمەن “تۇزاق قۇرۋ” ساياساتى دا ۋاقىتشا توقتاپ قالدى. قىتاي بيلىگى نەگىزگى نازارىن ساياسي كلوندارمەن ارپالىسۋعا جۇمساپ، ساياسي تازالاۋدى باستاپ كەتتى. اتالمىش “لاتىن تۇزاعى” جوباسىنىڭ ءبىراز ستراتەگ ويىنشىسى ساياساتتان سىرعىپ كەتتى.

ەندى، قاراڭىز! بىلتىردان بەرى قازاقستاندا لاتىن ءالىپبيى ماسەلەسى ناقتى قادامدارعا باردى، جوبا تۇراقتانۋ ۇستىندە، تاعىسىن-تاعى. بۇعان قىتاي جاق جاڭا رەاكتسسيا تانىتادى جانە ونىڭ شىڭجاڭعا ىقپالىن بارىنشا ازايتۋعا تىرىسادى. الدا قىتايدىڭ ۇستانىمى تۋرالى جانە ءبىر ساراپتاما جاجارمىن. قىتاي ءسوزسىز ساياسي تاكتيكاعا كوشەدى، ول-انىق.

سوڭىندا ايتا كەتەيىن، ءا- ae, ءو-oe, ءۇ-ue نۇسقاسىن 2006-2009 جىلدارى قىتاي قازاقتارىنىڭ ءبىر باسىلىمىنان وقىپ ەدىم (اتى ەسىمدە جوق), كەيىن وسى نۇسقا قازاقستاندا ۇلتتىق لاتىن جوباسى رەتىندە جۇرتقا ۇسىنىلعان كەزدە جامان شوك بولدىم.

Eldes Orda

Related Articles

  • قىتايلار عۇندارعا 80 جىل باعىنعان

    عۇنداردىڭ اسكەري مەمىلەكەتىنىڭ قۇرىلۋىبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 215 جىلى عۇنداردىڭ كوشپەندى-اسكەري مەملەكەتى قۇرىلدى. ۇلىستىڭ قاعانى تۇمەن بولدى. تۇمەننىڭ باقتۇع( مودون) اتتى تاح مۇراگەرى بولدى، تۇمەن ونى تاح مۇراگەرلىگىنەن قاعىپ كورشىلەس نۇكۇز(月氏)دەرگە اماناتقا جىبەردى، ارتىنان ەكى ەل جاۋلاسقاندا نۇكۇز حانى مودوندى ولتىرمەك بولدى، مودون نۇكۇزدەردىڭ ءبىر جۇيىرىك اتىن قولعا تۇسىردىدە ۇستاتپاي عۇندارعا قاشىپ كەلدى. تۇمەن تاڭىرقۇت وعان تۇمەن(10000) جاساقتى باسقارتتى، مودون ىسقىرما جەبەنى جاساپ شىعىپ جاساقتارىنا: «مەن جەبەنى قالاي اتسام سەندەردە سولاي اتاسىڭدار اتپاعانداردىڭ باسى كەسىلەدى !» دەپ ءامىر ەتتى. ءبىر جولى ءوزىنىڭ سايگۇلىگىنە قاراتا وق اتتى، وزىمەن قوسىلا اتپاعانداردى سول مايداندا شاۋىپ ءولتىردى. تاعى ءبىر جولى ءتىپتى ءوز بايبىشەسىنە قاراتىپ وق اتتى، قوسىلا اتپاعانداردى تاعى دا ءولتىردى. تۇمەن تاڭىرقۇتپەن بىرگە اڭعا

  • ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ەسكىردى دەپ كىم ايتتى؟

    الماتى قالاسى ءدىن ىستەرى جونىندەگى باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن ء"دىن مەن ءداستۇر" جوباسى اياسىندا "ادىرنا" ۇلتتىق-ەتنوگرافيالىق بىرلەستىگى حالقىمىزدىڭ رۋحاني  قۇندىلىقتارىن ناسيxاتتاۋدا ءبىرشاما ءىس شارالار وتكىزدى. جاقىندا ءانشى-كۇيشى، كومپوزيتور، تاريxشى-ەتنوگراف، ونەرتانۋشى، جازۋشى، كينوگەر ستسەناريست ەرلان تولەۋتايمەن ساپارعالي بەگالين اتىنداعى مەملەكەتتىك بالالار كىتاپحاناسىندا تاماشا ءبىر كەزدەسۋ وتكەن ەدى. ۇلتىمىزدىڭ ماقتانارلىق رۋحاني قۇندىلىقتارى كوپ. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى قازاقتىڭ سالت-داستۇرلەرى. بۇل كەزدەسۋ قازاق ۇلتىنىڭ سالتتارى تۋرالى تاقىرىپ اياسىندا ءوربىدى. قازاقتا سالت-داستۇرلەر كوپتەپ سانالادى. ارقايسىسىنىڭ ماڭىزى مەن ورنى دا ەرەكشە. مىسالى: «شىلدەحانا»، «تۇساۋ كەسۋ»، «ارىزداسۋ»، «اساتۋ»، «اشامايعا وتىرعىزۋ»، «ات-تون ايىپ تولەۋ»، «اۋليە ارالاۋ»، «بەسىككە سالۋ»، «بەسىكتى الاستاۋ»، «جەتى اتانى ءبىلۋ»، «مويىنعا بۇرشاق سالۋ»، «مۇشەل جاس»، «ساۋىن ايتۋ»، «سۇيەك جاڭعىرتۋ»، «جىلۋ جيناۋ»، «سىڭسۋ»، «بالاعا ەسىم بەرۋ»، «يتكويلەك كيگىزۋ»،

  • يمانيپەداگوگيكانىڭ قاجەتتىلىگى جانە العىشارتى

    پەداگوگيكا ءəربىر ادامنىڭ بۇكىل ءومىر بويى دامۋىنىڭ كەپىلى جəنە قۇرالى بولعان پەداگوگيكالىق پروتسەستىڭ ءمəنى مەن مازمۇنىن، زاڭدارى مەن زاڭدىلىقتارىن جəنە ونىڭ بۇگىنگى باعىت-باعدارى مەن بولاشاق وركەندەۋ جولىن زەرتتەۋشى عىلىم جۇيەسى. وسى نەگىزدە پەداگوگيكا ءتəلىم-تəربيە پروتسەسىنىڭ ۇيىمداسۋ تەورياسى مەن تەحنولوگياسىن، پەداگوگ ءىس-əرەكەتىن (پەداگوگيكالىق قىزمەتتى) جəنە وقۋشىلاردىڭ əرقيلى وقۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋدىڭ فورمالارى مەن əدىستەرىن ءəرى ولار اراسىنداعى وقۋ ىستەرى توڭىرەگىندە تۋىنداپ وتىراتىن قارىم-قاتىناس، ىقپالداستىق ستراتەگيالارى مەن تəسىلدەرىن ناقتىلاپ، اشىپ وتىرادى. ادام بيولوگيالىق تىرشىلىك يەسى رەتىندە دۇنيەگە كەلەدى. ونىڭ تۇلعا بولىپ جەتىلۋى ءۇشىن — تاربيەلەۋ قاجەت. ءدال وسى تاربيە ادامدى ىزگىلەندىرىپ، وعان قاجەت قاسيەت ساپالاردى قالىپتاستىرادى. قازىرگى قوعامدا تاربيە جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ارنايى مەكەمەلەر تۇزىلگەن. بۇل ۇدەرىستى كاسىبي ءبىلىمدى ادامدار باسقارادى. تاربيە جونىندە

  • بويىڭا ويىڭ ساي بولعىر، ءداۋدىڭ اتى ءداۋ عوي قاشاندا 

    Batyrkhan Kurmanseit ارگەنتينانىڭ بۋەنوس-ايرەسىندا وتكەن “ۇلكەن جيىرمالىق” (G20) ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ناتيجەلەرىنە قاتىستى قابىلدانعان ورتاق مالىمدەمەدە بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ ماڭىزدى الەمدىك ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان اقش-تىڭ پروتەكتسيونيزم ساياساتى جايىندا ەشتەڭە ايتىلمادى. ونىڭ ورنىنا تاراپتار “ەڭ الدىمەن امەريكا” دەگەنىنەن قايتپاي وتىرعان پرەزيدەنت ترامپتىڭ تالابىمەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن رەفورمالاۋعا قاتىستى كەلىسىمگە قول جەتكىزدى. “بىرجاقتى ساياساتتى قولداۋعا ەمەس، كوپجاقتى ارىپتەستىك جۇيەسىن كۇشەيتۋگە كۇش سالۋ كەرەك” دەگەندى بۇگىنگە دەيىن قايتالاپ كەلگەن G20 ەلدەرى باسشىلارى وسى جولى ءوز پوزيتسيالارىن قورعاپ قالا المادى” دەپ جاتىر كوپ ەكسپەرتتەر. ءسامميتتىڭ جابىلۋ راسىمىنەن كەيىن وتكەن پرەسس-كونفەرەنتسيادا “ەركىن ساۋدا قاعيداسىن ساقتاپ، پروتەكتسيونيزم ساياساتىن جۇرگىزبەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنى تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمەدە نەگە ەشتەڭە ايتىلمادى” دەگەن سۇراققا ۇيىمداستىرۋشى ەل ارگەنتينانىڭ پرەزيدەنتى ماۋريسيو ماكري

  • قىتاي تۋرالى ءبىر جۇتىم وي

    Eldes Orda اقش-قىتاي تەكەتىرەسى قىتاي قوعامىن ەكى جىككە ءبولۋى بەك مۇمكىن. جالپى بۇل قىتاي xالقىنىڭ اقش-قا قارسى پيعىلى ما الدە بيلىك باسىنداعى قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ اقش-قا قارسى تەكەتىرەسى مە؟ مەنىڭشە بۇنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بار. ونداي بولسا مىناداي بولجاۋ جاساۋعا بولادى: ءبىرىنشىسى، اقش-قا قىتاي كومپارتياسى باقتالاس بولسا، اقش مىندەتتى تۇردە قىتاي كومپارتياسىنا ساياسي بالاما بولا الاتىن كەز-كەلگەن انتي-كومپارتياشىل قىتاي توپتارمەن جاڭا ساياسي ماقساتتار قويا باستايدى. بۇنىڭ سوڭى قىتاي قوعامىنداعى كوممۋنيست پارتياعا قارسى ىشتەي ءتىسىن قايراپ جۇرگەن توپتاردىڭ كۇشىن بىرىكتىرەدى. سونداي-اق، قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ساياسي وقشاۋلانۋىن جىل سايىن اسقىندىرا بەرەدى. ءتىپتى، ەڭ سوڭىندا كومپارتيا ساياسي قاجەتىنەن ايرىلا باستايدى; ەكىنشىسى، اقش-قىتاي ساياسي ھام ەكونوميكالىق داعدارىسى قىتاي وليگارxىنا نەمەسە كلاندىق توپتارىنا كۇردەلى تاڭداۋ جاساۋعا جاجبۇرلەيدى.

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: