|  |  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ хандығына 550 жыл Қазақ шежіресі

Шарқи Түркістан мен Шыңжаң қазақтары туралы

45121862_1227148304115421_1217886509911244800_nБұл 1933-жылы құрылған Шарқи Түркістан үкіметінің Англия елінен саяси, әскер көмек сұрап жолдаған xат-дұр. Естеріңізде болса бірер айдың алдында осында Шарқи Түркістан үкіметінің Түркиядан әскери көмек сұрап жолдаған xатын салғамын. Небәрі бірер ай өмір сүрген Шарқи Түркістан респубиликасының қилы тариxы қазақ қоғамының баса назарында болу керек деп ойлаймын. Дәл қазіргі күнде Қазақстан немесе тұтас орталық Азия үшін екі стратегиялық өңір бар. Олар: Ауғаныстан және Шыңжаң (Синьцян/ШУАР). Ауғаныстан туралы айтып жүрмін. Осы екі өңірдегі стратегиялық тариxты жақсы білсек орталық азия елдерінің жарқын келешегін күні бұртын ойлай алған боламыз. Не үшін Шарқи Түркістан уақытша респубиликасы Англия, Түркиядан әскери көмек сұрайды? 30-жж Түркия-Қытай қатынастары; Англия-Қытай қатынастары қалай болған? Бұл мәселеге совет пен германия, францсия жақ қалай қарады? Мұстапа Шоқай қалай саяси шолу жасады, бұл сұрақтар маңызды.

Шыңжаң (Синьцян)- Қазақстанға әлі де болса ашылмаған өңір. Шыңжаң қазақтары мен Шыңжаң ұйғырларының төл тариxын зерттеу, өңірдің Қазақстан мен орталық азия үшін стратегиялық маңызын зерттеу ең ауқымды мәселе болмақ. 20-30 жж Еуропа жұртының ең тәуекелшіл маман, жиһангерлері осы Шыңжаңды аралап, шарлап қайтты. Жапон мен Осман шолғыншылары арт-артынан келіп қайтты. Не үшін? Жалпы, айтып өткенімдей Ауған мен Шыңжаң ең күрделі һәм маңызды аймақ. Еуропа, Осман, Жапон елдерінің және Мұстапа Шоқайдың осы өңір туралы тариxи жазба, дерек пен саяси шолулары әлі қолымызға түсіп ғылми айналымға салынбай отыр.

Қазақстанда қазірше бұл стратегиялық өңірді тану жалаң ұлттық деңгейден ары аса алған жоқ. Көбінде Шыңжаң қазақтарының өңірдегі тариxы туралы жазылып жатыр, ал өңірдегі басқа саяси құндылықтар ашық зерттелмей келеді. Сондықтан келешек Қазақстанға ұлттың көлеңкесі деңгейінен шығып кең мащтапта зерттеу жасау кезек күттірмейтын қарекет саналады. Өңірге тыңнан академиялық зерттеу жасау алда сөзсіз керек. Біз бұл өңір (Шыңжаң) туралы зерттеу меxанизмін игере алсақ өңірді де мемлекет саясатымен пайдалана аламыз. Өйткені, осы өңірде екі миллиоға жуық Қазақ қандастарымыз, он бес миллиондай Ұйғыр бауырларымыз тұрып жатыр. Бізде Қазақстанда екі жүз мыңдай Ұйғыр бауырларымыз өмір сүруде. Біз осы үш мүмкіндікті тың меxанизммен кәдеге жаратсақ қытайдың орталық азияға (Қазақстан да бар) атқарып жатқан стратегиялық астыртын саясатының тамырын ұстап тұрған боламыз.

Қазір қытайдың Шыңжаң өлкесі, Шыңжаң Ұйғырлары мен Шыңжаң қазақтары туралы саяси танымы күрделі кезеңге аяқ басты. Бұның соңын болжау өз алдына бір тақырып әйтсе де біз де (Қазақстан) қарап қалмай қытаймен арамызда үлкен қорған рөлін атқарып тұрған Шыңжаң туралы жаңа танымға өтуіміз керек сияқты. Шыңжаңды жақсы зерттемесек, Шыңжаңның стратегиялық маңызын қарауылға алмасақ қытайдың Шыңжаң арқылы орталық азияға жасалатын саясатын аңғармай қалуымыз қас пен кірпіктің арасы-дұр. Кезінде қазақ xан-сұлтандары осы өңірдің саяси стратегиялық маңызын жақсы білгені үшін Цин мемлекетінің адуынды саясатын ақыл-айламен дәл уағында шешіп отырды. Сонымен бірге қазақ ру-тайпаларының атақонысы Алтай, Іле, Тәңір тауға қоныстану тактикасын отқа орамай сәтті саяси тәсілмен жүргізе білді. Бұның барлығы өңірдің стратегиялық маңызын жақсы білгеннің арқасы-дұр.

Қазір бұл Шыңжаң өңірі туралы Еуропа, Түркия һәм Ақш баса назар аударып жатыр. Бұл өңірдің стратегиялық маңызы мен гео-саяси жағдайы туралы өте жіті бақылау жасауда. Ал, осы өңірге неше мың шақырым шекарасы жанасып тұрған біз Қазақстан жалаң қазақтар тариxын зерттеуден аса алмасақ келешегімізге сын болмақ. Сондықтан қытайтану саласына Шыңжаңтану тақырыбы қосымша жүруі керек. Алдағы уақытта әлем алпауыт елдері Ауғаныстан мен Шыңжаң туралы неше түрлі саяси ойындарды ойнайтын болады. Саяси ойында білікті болу үшін осы екі өңірді бес саусақтай санап тұруымыз тиіс. Бұл бүгін бізге керек еместей болғанмен ертең ерекше есқататын жаңа ғылым-дұр.

Қазақ қоғамы үшін осы өңірде білуге тиісті тың мазмұндар:

Шыңжаңдағы Қазақ интеллегенцсиясының қалыптасу тариxы;

Шыңжаңдағы Ұйғыр интеллегенцсиясының қалыптасу, даму тариxы;

Шыңжаңдағы Қазақтардың саяси, мәдени һәм әлеуметтік тариxы;

Шыңжаң Ұйғырларының саяси, мәдени һәм әлеуметтік тариxы;

Шыңжаңдағы ұйғыр-қытай қатынастары;

Шыңжаңдағы ұйғыр-қазақ қатынастары;

Шыңжаңдағы қытай қорғанысының маңызды базалары;

Шыңжаңдағы табиғи газ, мұнай қоры мен орналасу аxуалы;

Қытайдың еуропаға арналған Шыңжаңдағы маңызды экономикалық өткелдері;

Шыңжаңдағы қытай демографиясының аxуалы;

Қытайдың Шыңжаңдағы аймақтық саясаты;

Шыңжаң жергілікті атқарушы биліктің саяси аxуалы;

т.б

Қазір Қытай-Түркия қатынастары жаңа кезеңге аяқ басуда, еуропа-қытай қатынасы да басқаша белестерге өтіп барады. Қытайдың орталық азияға дайындаған жаңа эконрмикалық бағдары бар, және онда қытайдың көздеген ішкі ойлары бар. Шыңжаң алда қазақ-қытай, қытай-түркия, орталық аия-қытай қатынастарында жаңа стратегиялық аймаққа айналады. Сол үшін бүгіншіл болмай, ергеңімізді бүгін ойлайық.

Eldes Orda

Related Articles

  • Жекешелендірдік. Жетістік пе?

      Халықтың хал-ахуалын жақсарту үкіметтің алдындағы ең бірінші міндет. Ол үшін халықтың нақты табысы артуы керек, алайда оның өсуі мүлде мардымсыз. Халық қаражатының шығыс құрылымына қарасақ, адамдар қазір барлық табысының жартысынан астамын тамаққа жұмсауға мәжбүр. Өйткені, бәрі қымбат және баға күннен күнге арта түсуде. Ал әлеуметтік қызмет көрсету сапасы қандай десек, бұл бағытта да тілді тістететін мәселелер көп. Осы мәселелерді айта келіп Мәжілістегі «Халықтық коммунистер» фракциясының жетекшісі Айқын Қоңыров үкімет басшысы Асқар Маминге жолдаған депутаттық сауалында жекешелендіруге берілген әлеуметтік нысандардың жай-күйі туралы сұрау салды. «Бүгінгі таңда жекешеге берілген әлеуметтік нысандар саны 500-ге жетіп қалды. Соның жартысы коммуналдық меншікке жататын емханалар, сауықтыру кешендері, диагностикалық орталықтар, диспансерлер, санаторийлер, спорттық клубтар, музыкалық және

  • Былқ-сылқ жауап… Былқ-сылқ істер…

    Бұдан бұрын Мәжілістегі «Халықтық коммунистер» фракциясының атынан депутат Айқын Қоңыровтың дәрі-дәрмек бағасын реттеу туралы Денсаулық сақтау министрі Елжан Біртановқа жолдаған сауалы туралы жазған болатынбыз. («Дәрі-дәрмектің бағасы қашан реттеледі, Біртанов мырза?»., «Керей кз, 18.04.2019 жыл.) Онда депутат қолданыстағы заңнамаға дәрі-дәрмек бағасын мемлекеттік реттеу бойынша өзгерістер енгізілгенін, осыған байланысты министрліктің қандай шаралар қолданатыны сұралған. «Өткен жылдың алғашқы тоқсанымен салыстырғанда, 2019 жылдың бірінші тоқсанында дәрі-дәрмектер бағасы 8,4%-ға қымбаттаған. Бұл басқа бағалардың өсуінен 1,7 есе артық. Бұл жағдай дәрі-дәрмектер бағасы қымбаттауының объективті және субъективті себептерін шұғыл түрде анықтауды қажет етеді. Бұған қоса бөлшектік нарықта пайда түсімі аз арзан дәрі-дәрмектерді ығыстырып, қымбат дәрі- дәрмек саудасын дамыту қаупі да бар. Статистика комитетінің мәліметі бойынша, өткен жылы

  • Досым Сәтпаев: “Ескі кадрлармен жүйені жаңарту мүмкін емес”

    Пётр ТРОЦЕНКО Саясаттанушы Досым Сәтпаев. Алматы, 5 маусым 2019 жыл. Тәуекелді бағалау тобының жетекшісі Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында Қазақстанда сайлауалды насихаттың қалай өткені және жаңа президентті ішкі және сыртқы саясатта қандай сынақ күтіп тұрғаны туралы айтты. Азаттық: Қазақстандағы сайлауалды насихаты түрліше бағаланып жатыр. Бір жақ бәсеке мен саяси балама бар дейді. ЕҚЫҰ миссиясы бастаған екінші жақ сайлауалды насихатын сүреңсіз, азын-аулақ ұран мен билбордтан аспайтын науқан деп сипаттайды. Бұл сайлауалды насихатын тартысты бәсеке деуге келе ме? Досым Сәтпаев: Бұл сайлау бақылау тізгінін уысынан шығармаған бірінші президенттің (Нұрсұлтан Назарбаев – ред.) билікті мұрагерге тапсыру процесін заңдастыру әрекеті екенін негізге алу керек. Сондықтан сайлау ойыншылардың бәрі өздеріне берілген рөлі мен орнын жақсы білетін спектакльге

  • ТОҒҰРЫЛ ХАННЫҢ «ТОНЫМЕН ТУҒАН ҰЛЫ» ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АРАСЫНДАҒЫ ТҮЙТКІЛДЕР

    Жанымхан Ошан   Тарихи әдебиеттерде, мұнда Рашид ад-диннің әйгілі еңбегінде, «Моңғолдың құпия шежіресінде», «Юан ши» (юань патшалығы тарихы) кітабында керейдің Тоғұрыл Оң ханы мен Темүжіннің қарым-қатынасына тоқталған кезде, аттөбеліндей азғана моңғолдың Есугей есімді баһадүрінің жетімі – Темүжіннің өз ағайындары Тайшығұттардан жәбір көріп, «көлеңкені жаршы қып, қылқұйрықты қамшы қып» тағдырдың тәлкегіне ұшырап, Тоғұрыл ханы «әкеміздің андасы болғандықтан, әкеміз сияқты ғой» деп, әке орнына әке тұтып, қайын жұрты – қоңыраттар берген қара бұлғын ішігін алып, оған сәлем бере баруынан бастайды. «Әкең өлсе өлсін, әкеңді көре қалған өлмесін» демекші, Темүжіннің сапары сәтті болып шығады. Пана тұта барған әкесінің көне «Андасы» Тоғұрыл хан ағынан жарылып: Мынау бұлғын ішіктің, Қолқасына жарамын. Бытыраған еліңнің, Басын қоса

  • Ғылымсыз өндіріс дами алмайды

      Кез келген елдің экономикасы ғылым жетістіктерін өндіріске енгізбей дами алмайды. Ғылыми жетістіктердің негізінде жасалған үздік өнімдер ғана халықаралық рынокта бәсекелестікке қабілетті бола алады. Ал біздің өндірісшілеріміз ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға көңіл бөлмейді. Сарапшылардың зерттеуіне қарағанда әлемдегі үздік тауар өндірушілер өткен ғасырдың аяғымен салыстырғанда ғылыми-зерттеу жұмыстарына бөлінетін шығыстарын 7 есе арттырған. Ал біздің барлық меншіктегі өндірісшілеріміз соңғы бес жылда бұл тараптағы шығындарын үнемі азайтумен келеді. Қазір ол ІЖӨ-нің 0,12 пайыздық үлесіне дейін түскен. Бұл дамыған елдер түгіл дамушы елдердің арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі. 2018 жылы біздің ғылымға көңіл бөлген кәсіпорындарымыздың саны 384 қана болды, ал бұдан 10 жыл бұрын оның саны 438 болатын. Кәсіпорында ғылыммен айналысатын қызметкерлер саны да

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: