|  |  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Şarqi Türkistan men Şıñjañ qazaqtarı turalı

45121862_1227148304115421_1217886509911244800_nBwl 1933-jılı qwrılğan Şarqi Türkistan ükimetiniñ Angliya elinen sayasi, äsker kömek swrap joldağan xat-dwr. Esteriñizde bolsa birer aydıñ aldında osında Şarqi Türkistan ükimetiniñ Türkiyadan äskeri kömek swrap joldağan xatın salğamın. Nebäri birer ay ömir sürgen Şarqi Türkistan respubilikasınıñ qilı tarixı qazaq qoğamınıñ basa nazarında bolu kerek dep oylaymın. Däl qazirgi künde Qazaqstan nemese twtas ortalıq Aziya üşin eki strategiyalıq öñir bar. Olar: Auğanıstan jäne Şıñjañ (Sin'cyan/ŞUAR). Auğanıstan turalı aytıp jürmin. Osı eki öñirdegi strategiyalıq tarixtı jaqsı bilsek ortalıq aziya elderiniñ jarqın keleşegin küni bwrtın oylay alğan bolamız. Ne üşin Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikası Angliya, Türkiyadan äskeri kömek swraydı? 30-jj Türkiya-Qıtay qatınastarı; Angliya-Qıtay qatınastarı qalay bolğan? Bwl mäselege sovet pen germaniya, francsiya jaq qalay qaradı? Mwstapa Şoqay qalay sayasi şolu jasadı, bwl swraqtar mañızdı.

Şıñjañ (Sin'cyan)- Qazaqstanğa äli de bolsa aşılmağan öñir. Şıñjañ qazaqtarı men Şıñjañ wyğırlarınıñ töl tarixın zertteu, öñirdiñ Qazaqstan men ortalıq aziya üşin strategiyalıq mañızın zertteu eñ auqımdı mäsele bolmaq. 20-30 jj Europa jwrtınıñ eñ täuekelşil maman, jihangerleri osı Şıñjañdı aralap, şarlap qayttı. Japon men Osman şolğınşıları art-artınan kelip qayttı. Ne üşin? Jalpı, aytıp ötkenimdey Auğan men Şıñjañ eñ kürdeli häm mañızdı aymaq. Europa, Osman, Japon elderiniñ jäne Mwstapa Şoqaydıñ osı öñir turalı tarixi jazba, derek pen sayasi şoluları äli qolımızğa tüsip ğılmi aynalımğa salınbay otır.

Qazaqstanda qazirşe bwl strategiyalıq öñirdi tanu jalañ wlttıq deñgeyden arı asa alğan joq. Köbinde Şıñjañ qazaqtarınıñ öñirdegi tarixı turalı jazılıp jatır, al öñirdegi basqa sayasi qwndılıqtar aşıq zerttelmey keledi. Sondıqtan keleşek Qazaqstanğa wlttıñ köleñkesi deñgeyinen şığıp keñ maştapta zertteu jasau kezek küttirmeytın qareket sanaladı. Öñirge tıñnan akademiyalıq zertteu jasau alda sözsiz kerek. Biz bwl öñir (Şıñjañ) turalı zertteu mexanizmin igere alsaq öñirdi de memleket sayasatımen paydalana alamız. Öytkeni, osı öñirde eki millioğa juıq Qazaq qandastarımız, on bes millionday Wyğır bauırlarımız twrıp jatır. Bizde Qazaqstanda eki jüz mıñday Wyğır bauırlarımız ömir sürude. Biz osı üş mümkindikti tıñ mexanizmmen kädege jaratsaq qıtaydıñ ortalıq aziyağa (Qazaqstan da bar) atqarıp jatqan strategiyalıq astırtın sayasatınıñ tamırın wstap twrğan bolamız.

Qazir qıtaydıñ Şıñjañ ölkesi, Şıñjañ Wyğırları men Şıñjañ qazaqtarı turalı sayasi tanımı kürdeli kezeñge ayaq bastı. Bwnıñ soñın boljau öz aldına bir taqırıp äytse de biz de (Qazaqstan) qarap qalmay qıtaymen aramızda ülken qorğan rölin atqarıp twrğan Şıñjañ turalı jaña tanımğa ötuimiz kerek siyaqtı. Şıñjañdı jaqsı zerttemesek, Şıñjañnıñ strategiyalıq mañızın qarauılğa almasaq qıtaydıñ Şıñjañ arqılı ortalıq aziyağa jasalatın sayasatın añğarmay qaluımız qas pen kirpiktiñ arası-dwr. Kezinde qazaq xan-swltandarı osı öñirdiñ sayasi strategiyalıq mañızın jaqsı bilgeni üşin Cin memleketiniñ aduındı sayasatın aqıl-aylamen däl uağında şeşip otırdı. Sonımen birge qazaq ru-taypalarınıñ ataqonısı Altay, İle, Täñir tauğa qonıstanu taktikasın otqa oramay sätti sayasi täsilmen jürgize bildi. Bwnıñ barlığı öñirdiñ strategiyalıq mañızın jaqsı bilgenniñ arqası-dwr.

Qazir bwl Şıñjañ öñiri turalı Europa, Türkiya häm Aqş basa nazar audarıp jatır. Bwl öñirdiñ strategiyalıq mañızı men geo-sayasi jağdayı turalı öte jiti baqılau jasauda. Al, osı öñirge neşe mıñ şaqırım şekarası janasıp twrğan biz Qazaqstan jalañ qazaqtar tarixın zertteuden asa almasaq keleşegimizge sın bolmaq. Sondıqtan qıtaytanu salasına Şıñjañtanu taqırıbı qosımşa jürui kerek. Aldağı uaqıtta älem alpauıt elderi Auğanıstan men Şıñjañ turalı neşe türli sayasi oyındardı oynaytın boladı. Sayasi oyında bilikti bolu üşin osı eki öñirdi bes sausaqtay sanap twruımız tiis. Bwl bügin bizge kerek emestey bolğanmen erteñ erekşe esqatatın jaña ğılım-dwr.

Qazaq qoğamı üşin osı öñirde biluge tiisti tıñ mazmwndar:

Şıñjañdağı Qazaq intellegencsiyasınıñ qalıptasu tarixı;

Şıñjañdağı Wyğır intellegencsiyasınıñ qalıptasu, damu tarixı;

Şıñjañdağı Qazaqtardıñ sayasi, mädeni häm äleumettik tarixı;

Şıñjañ Wyğırlarınıñ sayasi, mädeni häm äleumettik tarixı;

Şıñjañdağı wyğır-qıtay qatınastarı;

Şıñjañdağı wyğır-qazaq qatınastarı;

Şıñjañdağı qıtay qorğanısınıñ mañızdı bazaları;

Şıñjañdağı tabiği gaz, mwnay qorı men ornalasu axualı;

Qıtaydıñ europağa arnalğan Şıñjañdağı mañızdı ekonomikalıq ötkelderi;

Şıñjañdağı qıtay demografiyasınıñ axualı;

Qıtaydıñ Şıñjañdağı aymaqtıq sayasatı;

Şıñjañ jergilikti atqaruşı biliktiñ sayasi axualı;

t.b

Qazir Qıtay-Türkiya qatınastarı jaña kezeñge ayaq basuda, europa-qıtay qatınası da basqaşa belesterge ötip baradı. Qıtaydıñ ortalıq aziyağa dayındağan jaña ekonrmikalıq bağdarı bar, jäne onda qıtaydıñ közdegen işki oyları bar. Şıñjañ alda qazaq-qıtay, qıtay-türkiya, ortalıq aiya-qıtay qatınastarında jaña strategiyalıq aymaqqa aynaladı. Sol üşin büginşil bolmay, ergeñimizdi bügin oylayıq.

Eldes Orda

Related Articles

  • «Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi.

    Täuelsizdik merekesine oray Aqmola oblısı, Kökşetau qalası, “Dostar” mädeniet sarayında, «Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalasın jüzege asıru ayasında Otan tarihındağı twlğalardıñ röli» attı ğılımi-teoriyalıq konferenciya ötedi. Şıñğıshan jäne odan keyingi qazaq handarı däuiriniñ qalıptasuına ıqpal etken twğırlı twlğa Twğırılhannıñ ömir jolı men erlik izderi moñğol, parsı, türik, qıtay, orıs, japon jazbalarında kezigip qana qalmay, Marko Polo, A.Andreev, N.A.Aristov, G.F.Miller, t.b. eñbekteri arqılı da älemge äygili. Tarihi twlğa – Twğırılhan esimin köteru El basınıñ «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani Jañğıru», «Wlı dalanıñ jeti qırı» maqalası men prezidentimiz Q.Toqaevtıñ «Altın ordanıñ 750 jıldığın merekeleu» ayasındağı ündeuine say qolğa alınıp otır. Wlı dala twlğaların köterude QR Bilim jäne Ğılım minstrligi Ş.Ş.Uälihanov atındağı tarih

  • Şwbartaudan auğan “Bes qasqa”. 

    Slambek Jumagali Qazaqtıñ körmegen qorlığı, tartpağan azabı bar ma? Bwnday tauqımet keşegi Keñes däurinde de tiılğan joq. Abaq Kereydiñ işindegi Jastaban wrpaqtarı Semey öñirindegi Şwbartau audanın öz ata qonıstarı saylaydı. Tarihşılardıñ aytuına qarağanda Altaydan Jobalay bi azŞahantay batır Er Jänibekpen zöñgiles dos bolğan soñ, osı Baqanas özeniniñ boyın jaylay qonıstanıptı. Onıñ işinde Jastaban wrpaqtarı Begimbet atanıp, Beknazar-Qosay bolıp eki tarmaqqa bölinedi. Osı mañdı qonıstanğan osı eki atanıñ balası, biriniñ wpanı Şaqantay, ekinşisiniki Jobalay. YAğni,” Jondağı Jobalay eli”atanğan. Şaqantay batır osı eki atanıñ Bas qolbasşısı bolsa, Jobalay bi aqılman, äri töbe bii bolğan. Jobalaydıñ äkksi Bayseyitte tegin adam bolmaptı. Eldiñ aytısına qarağanda ol kisi de bi, äri batır bolğan jäne eldi

  • Kerey memleketiniñ bileuşisi Toğrıl hannıñ Şıñğıs handı tarih sahnasına köterui turalı tarihi mağlwmattar

    Toğrıl zan Şıñğıs hannıñ äkesi Esugeymen anda bolğan Kerey memleketiniñ wlı bileuşisi. Marqwz Bwyrıq hannıñ bes wlınıñ biri. Şamamen 1130 -1203 jıldar aralığında ömir sürgen. Handıq bilik qwrğan jıldarı 1168 – 1203 j.j. Toğrıl han bilik qwrğan jıldarı Kerey memleketi wlı Monğol üstirtindegi sayın dalada özindiñ sayasi bağıt bağdar wstanğan jäne Euraziya qwrlığına atı jayılğan irgeli elge aynaldı. Orta ğvsırlardağı tarihşılarınıñ jazba derekteri boyınşa sol kezde Kerey memleketiniñ halıq sanı oğan bağınıştı rular men taypalardı qosqanda toğız jüz mıñğa deyin jetken. Endi bir tarihi qwjattarda eki jüz mıñ jan bolğan dep jazıladı. Olar aqıldı handarınıñ arqasında altın şatır tiktirip, altın keseden su işkeni jayında tamsana jazdı. Sol zamanda öte quattı

  • Bağılan bi.

    Altın Orda handığındağı memleket qayratkerleriniñ biri. Ol Tobıl özeni boyın mekendepti. Obağan özeniniñ Tobılğa qwyar jerinde Bağılan to- ğayı, Bağılan talı, Bağılan qara suı, Bağılan köli, Bağılan tomarı, Bağı- lan qıstauı, Bağılan şoğı, Bağılan özegi degen jer — su attarı bor. Bağılan bahadür qartayıp, öz esimimen atalatın toğaydı mekendeytin öz aulında auırıp qaytıs bolıptı. Onıñ süyegi Tobıl özeniniñ jarqabağına jerlengen. Bağılan bidiñ Bopay esimdi äyelinen Arhat, Farhat, Sarımwrat attı wldarı düniege keledi. Farhat batırdıñ Gülandam esimdi äyelinen Ta- naş, Abbas, Manas tuadı. Osı küngi Qostanay oblısınıñ Meñdiqara, Wzın- köl audandarın, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ jäne Qazaqstannıñ basqa da jerlerin mekendeytin Aşamaylı Kereyler osı Tanaştıñ wrpaqtarı. Tanaş Altın Orda handığınıñ körnekti adamdarınıñ

  • Sibir handığı nemese kerey Toğırwl hannıñ wrpağı Taybwğa äuletteri bilik qwrğan memlekettiñ qilı tağdırı men tarihi arenadan joğaluı

    Tarlan tarihtıñ bizge beymälim twstarı köp, aqiqatı aşılmağan jäne äli künge deyin qwpiya paraqtarınan özindik orın alğan Taybwğa äuletteriniñ orta ğasırlarda bilik qwrğan jwrtı Sibir ölkesi nemese Sibir jwrtı ekendigi barşamızğa ayan. Kerey Toğrıl hannıñ Ükiden (keybir şejire añızdarda Wyqı deydi, al qıtay derekterinde Toğrıl hannıñ bir wlınıñ esimi Oyhu) tuğan nemeresi Taybwğa bwl aymaqta on üşinşi ğasırdıñ birinşi jartısında inisi Tayşıqpen birge Kerey handığınan qalğan bir qauım eldi soñına ertip öz aldına jeke handıq qwrıp jer kölemi orasan zor aumaqqa biligin jürgizdi. Şıñğıs han imperiyasınıñ wlan-ğayır Euraziya keñistiginde bilik qwrğan däuirinde osı imperiyağa täueldi jeke öz aldına memlekettik qwrılımı bar el bolğan Taybwğa dinastiyası nemese Taybwğa jwrtınıñ tarih sahnasına

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: