|  |  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Şarqi Türkistan men Şıñjañ qazaqtarı turalı

45121862_1227148304115421_1217886509911244800_nBwl 1933-jılı qwrılğan Şarqi Türkistan ükimetiniñ Angliya elinen sayasi, äsker kömek swrap joldağan xat-dwr. Esteriñizde bolsa birer aydıñ aldında osında Şarqi Türkistan ükimetiniñ Türkiyadan äskeri kömek swrap joldağan xatın salğamın. Nebäri birer ay ömir sürgen Şarqi Türkistan respubilikasınıñ qilı tarixı qazaq qoğamınıñ basa nazarında bolu kerek dep oylaymın. Däl qazirgi künde Qazaqstan nemese twtas ortalıq Aziya üşin eki strategiyalıq öñir bar. Olar: Auğanıstan jäne Şıñjañ (Sin'cyan/ŞUAR). Auğanıstan turalı aytıp jürmin. Osı eki öñirdegi strategiyalıq tarixtı jaqsı bilsek ortalıq aziya elderiniñ jarqın keleşegin küni bwrtın oylay alğan bolamız. Ne üşin Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikası Angliya, Türkiyadan äskeri kömek swraydı? 30-jj Türkiya-Qıtay qatınastarı; Angliya-Qıtay qatınastarı qalay bolğan? Bwl mäselege sovet pen germaniya, francsiya jaq qalay qaradı? Mwstapa Şoqay qalay sayasi şolu jasadı, bwl swraqtar mañızdı.

Şıñjañ (Sin'cyan)- Qazaqstanğa äli de bolsa aşılmağan öñir. Şıñjañ qazaqtarı men Şıñjañ wyğırlarınıñ töl tarixın zertteu, öñirdiñ Qazaqstan men ortalıq aziya üşin strategiyalıq mañızın zertteu eñ auqımdı mäsele bolmaq. 20-30 jj Europa jwrtınıñ eñ täuekelşil maman, jihangerleri osı Şıñjañdı aralap, şarlap qayttı. Japon men Osman şolğınşıları art-artınan kelip qayttı. Ne üşin? Jalpı, aytıp ötkenimdey Auğan men Şıñjañ eñ kürdeli häm mañızdı aymaq. Europa, Osman, Japon elderiniñ jäne Mwstapa Şoqaydıñ osı öñir turalı tarixi jazba, derek pen sayasi şoluları äli qolımızğa tüsip ğılmi aynalımğa salınbay otır.

Qazaqstanda qazirşe bwl strategiyalıq öñirdi tanu jalañ wlttıq deñgeyden arı asa alğan joq. Köbinde Şıñjañ qazaqtarınıñ öñirdegi tarixı turalı jazılıp jatır, al öñirdegi basqa sayasi qwndılıqtar aşıq zerttelmey keledi. Sondıqtan keleşek Qazaqstanğa wlttıñ köleñkesi deñgeyinen şığıp keñ maştapta zertteu jasau kezek küttirmeytın qareket sanaladı. Öñirge tıñnan akademiyalıq zertteu jasau alda sözsiz kerek. Biz bwl öñir (Şıñjañ) turalı zertteu mexanizmin igere alsaq öñirdi de memleket sayasatımen paydalana alamız. Öytkeni, osı öñirde eki millioğa juıq Qazaq qandastarımız, on bes millionday Wyğır bauırlarımız twrıp jatır. Bizde Qazaqstanda eki jüz mıñday Wyğır bauırlarımız ömir sürude. Biz osı üş mümkindikti tıñ mexanizmmen kädege jaratsaq qıtaydıñ ortalıq aziyağa (Qazaqstan da bar) atqarıp jatqan strategiyalıq astırtın sayasatınıñ tamırın wstap twrğan bolamız.

Qazir qıtaydıñ Şıñjañ ölkesi, Şıñjañ Wyğırları men Şıñjañ qazaqtarı turalı sayasi tanımı kürdeli kezeñge ayaq bastı. Bwnıñ soñın boljau öz aldına bir taqırıp äytse de biz de (Qazaqstan) qarap qalmay qıtaymen aramızda ülken qorğan rölin atqarıp twrğan Şıñjañ turalı jaña tanımğa ötuimiz kerek siyaqtı. Şıñjañdı jaqsı zerttemesek, Şıñjañnıñ strategiyalıq mañızın qarauılğa almasaq qıtaydıñ Şıñjañ arqılı ortalıq aziyağa jasalatın sayasatın añğarmay qaluımız qas pen kirpiktiñ arası-dwr. Kezinde qazaq xan-swltandarı osı öñirdiñ sayasi strategiyalıq mañızın jaqsı bilgeni üşin Cin memleketiniñ aduındı sayasatın aqıl-aylamen däl uağında şeşip otırdı. Sonımen birge qazaq ru-taypalarınıñ ataqonısı Altay, İle, Täñir tauğa qonıstanu taktikasın otqa oramay sätti sayasi täsilmen jürgize bildi. Bwnıñ barlığı öñirdiñ strategiyalıq mañızın jaqsı bilgenniñ arqası-dwr.

Qazir bwl Şıñjañ öñiri turalı Europa, Türkiya häm Aqş basa nazar audarıp jatır. Bwl öñirdiñ strategiyalıq mañızı men geo-sayasi jağdayı turalı öte jiti baqılau jasauda. Al, osı öñirge neşe mıñ şaqırım şekarası janasıp twrğan biz Qazaqstan jalañ qazaqtar tarixın zertteuden asa almasaq keleşegimizge sın bolmaq. Sondıqtan qıtaytanu salasına Şıñjañtanu taqırıbı qosımşa jürui kerek. Aldağı uaqıtta älem alpauıt elderi Auğanıstan men Şıñjañ turalı neşe türli sayasi oyındardı oynaytın boladı. Sayasi oyında bilikti bolu üşin osı eki öñirdi bes sausaqtay sanap twruımız tiis. Bwl bügin bizge kerek emestey bolğanmen erteñ erekşe esqatatın jaña ğılım-dwr.

Qazaq qoğamı üşin osı öñirde biluge tiisti tıñ mazmwndar:

Şıñjañdağı Qazaq intellegencsiyasınıñ qalıptasu tarixı;

Şıñjañdağı Wyğır intellegencsiyasınıñ qalıptasu, damu tarixı;

Şıñjañdağı Qazaqtardıñ sayasi, mädeni häm äleumettik tarixı;

Şıñjañ Wyğırlarınıñ sayasi, mädeni häm äleumettik tarixı;

Şıñjañdağı wyğır-qıtay qatınastarı;

Şıñjañdağı wyğır-qazaq qatınastarı;

Şıñjañdağı qıtay qorğanısınıñ mañızdı bazaları;

Şıñjañdağı tabiği gaz, mwnay qorı men ornalasu axualı;

Qıtaydıñ europağa arnalğan Şıñjañdağı mañızdı ekonomikalıq ötkelderi;

Şıñjañdağı qıtay demografiyasınıñ axualı;

Qıtaydıñ Şıñjañdağı aymaqtıq sayasatı;

Şıñjañ jergilikti atqaruşı biliktiñ sayasi axualı;

t.b

Qazir Qıtay-Türkiya qatınastarı jaña kezeñge ayaq basuda, europa-qıtay qatınası da basqaşa belesterge ötip baradı. Qıtaydıñ ortalıq aziyağa dayındağan jaña ekonrmikalıq bağdarı bar, jäne onda qıtaydıñ közdegen işki oyları bar. Şıñjañ alda qazaq-qıtay, qıtay-türkiya, ortalıq aiya-qıtay qatınastarında jaña strategiyalıq aymaqqa aynaladı. Sol üşin büginşil bolmay, ergeñimizdi bügin oylayıq.

Eldes Orda

Related Articles

  • Almatıda Ospan batırdıñ 120 jıldıq merey toyına arnalğan baspa-söz mäslihatı ötti

    2019 jılı 20 naurızda Almatıdağı Wlttıq kitaphanada qazaq tarihındağı Wlt azattığı köterilisi basşılarınıñ biri – Ospan batır Silämwlınıñ (1899-1951) tuğanına 120 jıl toluına arnalğan baspasöz konferenciyası bolıp ötti. Täuelsizdikke degen wmtılıstardı däriptep, nasihattau, wlttıñ wlı twlğaların ardaqtau – Elbası tikeley qolğa alıp otırğan Ruhani jañğıru bağdarlamasındağı  bastı qadamdarınıñ bir parası ekeni dausız. Jiın barısında konferenciyanı wyımdastıruşı «Er Jänibek qorınıñ» törağası Jeñis Türkiyawlı wlt azattığı jolında janın qiğan Ospan batırdıñ 120 jıldığın keñ kölemde atap ötude osı jılğa arnalğan is-şaralarmen resmi tanıstırıp ötti. Atap aytqanda: Osı jiılıspen bastalğan bwl şara säuir ayınan bastap jas aqındar  arasında müşäyra, BAQ boyınşa üzdik jariyalanımdar, Qazaq küresinen respublikalıq turnir, aqındar aytısı, universitetterde jastarmen kezdesu, batırdıñ

  • Djordj Vaşingtonmen salıstıratındar ne bilimsiz ne propagandist. Wqsaytını – 1, wqsamaytını – 1001.

    Vaşingtonğa teñeudegi jalğız argument “twñğıştığı.” Jağımpaz jandardıñ “jay ayqayınan” osını ğana köremin. Qazaqstannıñ täuelsizdik aluı bizge täueldi emes faktorlardan tudı. N.Nazarbaev bolmasa basqa bireu prezident boluşı edi. Sonda tek birinşi bolğanı üşin töbemizge köteruimiz kerek pe? Vaşington sekildi märtebege ie bolu üşin 2000 jılı ketip qaluı kerek edi, eki merzimnen keyin. Vaşington eki merzimnen, eşqanday konstituciyalıq şekteu äli joq kezde, öz erkimen ketti emes pe? Nege sonımen salıstırmaysıñdar. Vaşingtonnıñ tuğan inisi eldegi iri biznesti özine menşiktep alğan joq qoy. Nege salıstırmaysıñdar? Vaşington täuelsizdik üşin soğısta köş bastadı ğoy. Wlıbritaniyağa qarsı ülken soğıs boldı. Qazaqstannıñ täuelizdik aluı üşin soğıs boldı ma? Älde jeke basına täuekelge tigip KSRO ükimetine qarsı şıqtı ma?

  • Qazaqstandağı bilik jüyesiniñ sälde bolsa özgerui öñirdegi geo-sayasi jağdayğa da ıqpal etui mümkin.

     Soñğı jañalıq Qazaqstan xalqına ğana emes älemniñ biraz eline de tosın jağday boldı. Qazir ortalıq aziyanı qalıptasqan öñirlik geo-sayasi jağdayda jaña sayasi tañdaular men sayasi qarım-qatınastar kütip twrğanı ayqın. Älemdegi biraz alpauıt eldiñ nazarı Qazaqstanda. Meniñ tüsinigimşe alpauıt elder ortalıq aziyağa astırtın jaña josparlardı oylastırdı, sonıñ işinde eñ oraylı kezeñ sayasi jüyeniñ bir formattan ekinşi formatqa auısuı, tb. degendey… Alpauıt elder auız salmay jatıp prezidenttiñ tosın mälimdeme jasap biliktiñ auısuın bastap ketui şınımen sayasi taktika sanaladı. Aqş-Qıtay, Qıtay-Batıs, Qıtay-Resey, Resey-Batıs, Resey-Aqş qatınastarına baylanıstı twtas ortalıq aziya jaña sayasi kürdeli tañdauğa döp kelgen edi. Bwnday kürdeli ötkinşide älem nazarı ortalıq aziyadağı işki-sırtqı sayasattı köbirek baqılauğa alatını ras. Sondıqtan twtas ortalıq aziyada

  • Täñirtau men Altay arası – Qazaqtıñ ata qonısı 

    Büginde Qıtaydıñ soltüstik-batısındağı Şınjañ provinciyasınıñ Altay, Tarbağatay, İle, Ürimji, Sanjı, Barköl jäne Bwratala öñirleri bağızı zamannan köşpendilerdiñ, sonıñ işinde qazaqtı qwrğan köşpeli taypalardıñ ata mekeni bolğanı belgili. 2000 jıl ilgeri bwl ölkelerdi Saqtar, Nüküzder, Usünder (üysin) mekendegen. Usünder turalı sol zamandağı Qıtay derekterinde : «Usünderdiñ tütin sanı 120 mıñ, halıq sanı 630 mıñ, sadaqtı äsker sanı 180 mıñnan asatın, batıstağı eñ iri memleket», – dep körsetedi. Al şındığında Usün wlı Ğwndardıñ qarastılığındağı el bolatın. Olardı Ğwn täñirqwtı Nüküzderge qarsı attandırğan, olar Nüküzderdi jeñip İle, Täñirtaudı jaylağan. Ğwn men Han patşalığı arasındağı soğıs kezinde de Usünder Ğwn jağında boldı, Ğwndar olardıñ Han patşalığımen tikeley qarım-qatınas ornatuına jol bermegen. Usün hanınıñ ğwn

  • Bäri jaqsı degenmen barı aqsauda

    2018 jılı elimizdegi üş birdey MÖZ jañalandırudan ötip, tolıq jañğırdı dep jariyalandı. Endi olar elimizdi mwnay önimderimen tolıqtay qamtamasız etetin boldı dep börkimizdi aspanğa attıq. Resmi derekter işki rınogımız benzinmen -93,2., dizel'di otınmen -91,1payızğa otandıq önimmen qamtamasız etiledi dep jariyaladı. Energetika ministrligi tipti Reseyden satıp alınatın dizel'di otın kölemi 40 mıñ tonnağa deyin azayıp, al aviaciyalıq kerosin mülde alınbaytının da aytıp quanttı. Osınday quanıştı habarlar bolıp jatqanımen onıñ işki sırları basqa bolıp şıqtı. Onı Mäjilistegi «Halıqtıq kommunister» frakciyası aşıp otır. Frakciya jetekşisi Ayqın Qoñırov avto otın öndirisi osılay arttı dep jaqsı habar taratqanımızben jazdıq dizel'di otınnıñ bağası 21.9%, al qıstıq dizel'di otınnıñ bağası 26.2% artqanın aytadı. İşki rınoktıñ swranısı tolıq

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: