|  |  |  |  | 

Köz qaras Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

Şarqi Türkistan men Şıñjañ qazaqtarı turalı

45121862_1227148304115421_1217886509911244800_nBwl 1933-jılı qwrılğan Şarqi Türkistan ükimetiniñ Angliya elinen sayasi, äsker kömek swrap joldağan xat-dwr. Esteriñizde bolsa birer aydıñ aldında osında Şarqi Türkistan ükimetiniñ Türkiyadan äskeri kömek swrap joldağan xatın salğamın. Nebäri birer ay ömir sürgen Şarqi Türkistan respubilikasınıñ qilı tarixı qazaq qoğamınıñ basa nazarında bolu kerek dep oylaymın. Däl qazirgi künde Qazaqstan nemese twtas ortalıq Aziya üşin eki strategiyalıq öñir bar. Olar: Auğanıstan jäne Şıñjañ (Sin'cyan/ŞUAR). Auğanıstan turalı aytıp jürmin. Osı eki öñirdegi strategiyalıq tarixtı jaqsı bilsek ortalıq aziya elderiniñ jarqın keleşegin küni bwrtın oylay alğan bolamız. Ne üşin Şarqi Türkistan uaqıtşa respubilikası Angliya, Türkiyadan äskeri kömek swraydı? 30-jj Türkiya-Qıtay qatınastarı; Angliya-Qıtay qatınastarı qalay bolğan? Bwl mäselege sovet pen germaniya, francsiya jaq qalay qaradı? Mwstapa Şoqay qalay sayasi şolu jasadı, bwl swraqtar mañızdı.

Şıñjañ (Sin'cyan)- Qazaqstanğa äli de bolsa aşılmağan öñir. Şıñjañ qazaqtarı men Şıñjañ wyğırlarınıñ töl tarixın zertteu, öñirdiñ Qazaqstan men ortalıq aziya üşin strategiyalıq mañızın zertteu eñ auqımdı mäsele bolmaq. 20-30 jj Europa jwrtınıñ eñ täuekelşil maman, jihangerleri osı Şıñjañdı aralap, şarlap qayttı. Japon men Osman şolğınşıları art-artınan kelip qayttı. Ne üşin? Jalpı, aytıp ötkenimdey Auğan men Şıñjañ eñ kürdeli häm mañızdı aymaq. Europa, Osman, Japon elderiniñ jäne Mwstapa Şoqaydıñ osı öñir turalı tarixi jazba, derek pen sayasi şoluları äli qolımızğa tüsip ğılmi aynalımğa salınbay otır.

Qazaqstanda qazirşe bwl strategiyalıq öñirdi tanu jalañ wlttıq deñgeyden arı asa alğan joq. Köbinde Şıñjañ qazaqtarınıñ öñirdegi tarixı turalı jazılıp jatır, al öñirdegi basqa sayasi qwndılıqtar aşıq zerttelmey keledi. Sondıqtan keleşek Qazaqstanğa wlttıñ köleñkesi deñgeyinen şığıp keñ maştapta zertteu jasau kezek küttirmeytın qareket sanaladı. Öñirge tıñnan akademiyalıq zertteu jasau alda sözsiz kerek. Biz bwl öñir (Şıñjañ) turalı zertteu mexanizmin igere alsaq öñirdi de memleket sayasatımen paydalana alamız. Öytkeni, osı öñirde eki millioğa juıq Qazaq qandastarımız, on bes millionday Wyğır bauırlarımız twrıp jatır. Bizde Qazaqstanda eki jüz mıñday Wyğır bauırlarımız ömir sürude. Biz osı üş mümkindikti tıñ mexanizmmen kädege jaratsaq qıtaydıñ ortalıq aziyağa (Qazaqstan da bar) atqarıp jatqan strategiyalıq astırtın sayasatınıñ tamırın wstap twrğan bolamız.

Qazir qıtaydıñ Şıñjañ ölkesi, Şıñjañ Wyğırları men Şıñjañ qazaqtarı turalı sayasi tanımı kürdeli kezeñge ayaq bastı. Bwnıñ soñın boljau öz aldına bir taqırıp äytse de biz de (Qazaqstan) qarap qalmay qıtaymen aramızda ülken qorğan rölin atqarıp twrğan Şıñjañ turalı jaña tanımğa ötuimiz kerek siyaqtı. Şıñjañdı jaqsı zerttemesek, Şıñjañnıñ strategiyalıq mañızın qarauılğa almasaq qıtaydıñ Şıñjañ arqılı ortalıq aziyağa jasalatın sayasatın añğarmay qaluımız qas pen kirpiktiñ arası-dwr. Kezinde qazaq xan-swltandarı osı öñirdiñ sayasi strategiyalıq mañızın jaqsı bilgeni üşin Cin memleketiniñ aduındı sayasatın aqıl-aylamen däl uağında şeşip otırdı. Sonımen birge qazaq ru-taypalarınıñ ataqonısı Altay, İle, Täñir tauğa qonıstanu taktikasın otqa oramay sätti sayasi täsilmen jürgize bildi. Bwnıñ barlığı öñirdiñ strategiyalıq mañızın jaqsı bilgenniñ arqası-dwr.

Qazir bwl Şıñjañ öñiri turalı Europa, Türkiya häm Aqş basa nazar audarıp jatır. Bwl öñirdiñ strategiyalıq mañızı men geo-sayasi jağdayı turalı öte jiti baqılau jasauda. Al, osı öñirge neşe mıñ şaqırım şekarası janasıp twrğan biz Qazaqstan jalañ qazaqtar tarixın zertteuden asa almasaq keleşegimizge sın bolmaq. Sondıqtan qıtaytanu salasına Şıñjañtanu taqırıbı qosımşa jürui kerek. Aldağı uaqıtta älem alpauıt elderi Auğanıstan men Şıñjañ turalı neşe türli sayasi oyındardı oynaytın boladı. Sayasi oyında bilikti bolu üşin osı eki öñirdi bes sausaqtay sanap twruımız tiis. Bwl bügin bizge kerek emestey bolğanmen erteñ erekşe esqatatın jaña ğılım-dwr.

Qazaq qoğamı üşin osı öñirde biluge tiisti tıñ mazmwndar:

Şıñjañdağı Qazaq intellegencsiyasınıñ qalıptasu tarixı;

Şıñjañdağı Wyğır intellegencsiyasınıñ qalıptasu, damu tarixı;

Şıñjañdağı Qazaqtardıñ sayasi, mädeni häm äleumettik tarixı;

Şıñjañ Wyğırlarınıñ sayasi, mädeni häm äleumettik tarixı;

Şıñjañdağı wyğır-qıtay qatınastarı;

Şıñjañdağı wyğır-qazaq qatınastarı;

Şıñjañdağı qıtay qorğanısınıñ mañızdı bazaları;

Şıñjañdağı tabiği gaz, mwnay qorı men ornalasu axualı;

Qıtaydıñ europağa arnalğan Şıñjañdağı mañızdı ekonomikalıq ötkelderi;

Şıñjañdağı qıtay demografiyasınıñ axualı;

Qıtaydıñ Şıñjañdağı aymaqtıq sayasatı;

Şıñjañ jergilikti atqaruşı biliktiñ sayasi axualı;

t.b

Qazir Qıtay-Türkiya qatınastarı jaña kezeñge ayaq basuda, europa-qıtay qatınası da basqaşa belesterge ötip baradı. Qıtaydıñ ortalıq aziyağa dayındağan jaña ekonrmikalıq bağdarı bar, jäne onda qıtaydıñ közdegen işki oyları bar. Şıñjañ alda qazaq-qıtay, qıtay-türkiya, ortalıq aiya-qıtay qatınastarında jaña strategiyalıq aymaqqa aynaladı. Sol üşin büginşil bolmay, ergeñimizdi bügin oylayıq.

Eldes Orda

Related Articles

  • Şarqi Türkistan Respubilikası Turalı Ne Bilemiz?

    Jalpı saraptama (Eşbir jerde estimegen derektermen bayandaladı) Eger tarixqa qızıqpasañız, jaña derek estudi qalamasañız nemese uaqıtıñız bolmasa bwl saraptamanı oqu sizge “xaram” boladı ))) Qazaqstan tarixşılarına endi-endi üyrenşikti taqırıpqa aynala bastağan Şıñjañ tarixındağı “Şarqi Türkistan Respubilikası” turalı şındıqtı jwrt asa köp bile bermeydi. Eki ret qwrılğan “Şarqi Türkistan” uaqıtşa ükimeti turalı ne bilemiz? Älqissa… Birinşi retki Şarqi Türkistan ükimeti 1933-jılı Qaşqarda qwrıldı. Ükimet nebäri üş ay ömir sürdi de Altışaharğa qaşıp bara jatqan Dwñğan (xuiyzular) äskeri jağınan qwladı. Bir jağı ükimetti qwruşılardıñ özi satıp ketip tındım boldı. Asa köp eşkim bwnı bile bermeydi. Gansu, Cinxay dwñğandarı Şıñjañğa basıp kirip “qazaq-wyğırmen birlesip koalecion mwsılman ükimetin qwramız” dep Ürimji qıtayların qorşauğa aladı.

  • ÜRKİN

    Söz bası. Qarttardı añsau Köziniñ qwyrığında äjim külip, Sayratqan qızıl tildi babın bilip. Jinalıp keşkiğwrım töbeşikke, Qariyalar qılatın äzildi ilik. Asa zilsiz… tek quıp, «alalağan» Bolmasa da kinamsız dara babañ. Ebin tauıp qwrdasın eñbektetse, Qıbı qanıp saqalın salağan. Wrpaq üşin qaraket qam bağarı, Oğan uayım jañbırdıñ tambağanı. Küreñ şaydı soraptap söz qozğasa, Kökiregiñniñ közine şam janadı. Azamattı ardaqtar arıs atın, Qariyalar – «qara orman», toğıs aqıl. Qalt-qwlt etip süyenip asasına, Jiın-toyda şwrqırap tabısatın. Bwrınğınıñ qarttarı-ay sırma şapan, Sañı ausa sayaqsıp qırğa tartar. Basında taqiyası, twmağı joq Büginginiñ şaldarı qırma saqal. Samayınan suırtpaq qılau wrlap, Sayqal zaman twmanıt, twmau wrğan. Keregeniñ basında «küni ötken», Aynalıp ketpeymin be, twmağıñnan? Otqa qaqtap, däuirdiñ

  • ALAŞORDA- TÄUELSİZ QAZAQSTANNIÑ ZAÑDI BASTAUI (HH- ĞASIRDIÑ BAS KEZİNDEGİ QAZAQ MEMLEKETTİGİNİÑ QWRILU TARIHI)

    Jwmat ÄNESWLI jazuşı, tarihşı «Abay.kz» portalında jariyalanğan jurnalist B.Mürsälimniñ «Jariyalanbağan avtonomiya» attı maqalası men ğılım doktorı M.Qoygeldimen birge şığarğan «Alaş tuı astında» attı derekti fil'mi biletin jwrtqa biraz qayşılıqtarğa tolı pikir tuındatqanday. Maqalanı oqıp, derekti fil'mdi körgen jwrtqa «Jer astınan jik şıqtı, eki qwlağı tik şıqtı» degendey eki wştı oy saladı. Bizdiñ tarihşılarımız äli künge deyin Tarih ğılımı salasında Keñestik ideologiya salıp bergen «jalğız ayaq» jolmen kele jatqan tärizdi. Tayauda «Abay.kz» portalında Swltan han Aqqwlınıñ atalmış fil'm turalı maqalası jariyalanğan eken, men Swltanhannıñ pikirine qosılamın. Jäne soğan oray özimniñ HH -ğasırdıñ bas kezindegi Alaş qozğalısınıñ, Alaş partiyasınıñ, Alaş orda ükimetiniñ atqarğan tarihi röli turalı tolıq ayta ketkendi jön kördim. «TARIH»

  • Alaş arıstarı jäne kommunist «kökeler»

      1918 jıldıñ 29 qazan küni Sovet ökimetin ornatuşı kommunist- bol'şevikterdiñ izbasarları – komsomoldardıñ jeke wyımı qwrılğan eken. Bwl wyım kezinde arnayı dayındıqpen kelip, qabıldauşı komissiyanıñ qatañ sınınan sürinbey ötken jastardı ğana öz qatarına qabıldağanı ras. Komsomol qatarına ötu bolaşağın biik mansappen, ülken ataqpen baylanıstıratın ärbir jastıñ basıp ötuge tiisti şarttı baspaldaqtarınıñ biri bolatın. Al äkesi «halıq jauı» atalıp sottalıp ketken nemese birjola atılıp ketken bozbala men boyjetkenge komsomol qatarına alatın sınğa tüsuge mümkindik bergendi qoyıp, artına it qosıp quatın bolğan. Mäselen, orta mektepti üzdik bitirgen, «Altın medal'» iegeri, mekteptegi eñ bilimdi, eñ talanttı oquşı, bolaşaqta qazaq ädebietiniñ tarihın üş ğasırğa wzartqan ğalım, «Alaştıñ almas qılışı» atanğan qazaqtıñ qazirgi közi

  • Azat Twrlıbekwlı bügin Mäjiliste minez körsetti.

    Osı feysbukte maqtanıp suret salu degen salt bar edi ğoy. Sol salttı bügin orındayın dep şeştim. Azat Peruaşevpen tüsken suretimdi wyalmay salam. Azat Twrlıbekwlı bügin Mäjiliste minez körsetti. Soñğı aptada özim erekşe qadirleytin biraz ağalarım atauıñ öşkir Säbettiñ eşkimge kereksiz eski datasın toylap, sol komsomoldıñ 100 jıldığına barğandı arlanbay aytıp, odan qalsa barğandardı aqtap jatqanın körip, ökpeledim. Kädimgidey ökpeledim. Attarın atap, tüsterin tüstep, soyıp salğım keldi. Öytkeni – ol ağalarğa endi biz, jastar senbeymiz!!! Keşiriñizder, senbeymiz. Men öz basım senbeymin. Men ülgi twtqan ağalardıñ aydıñ küni amanında aljıp, jolday tayğanı öte ökinişti. Kelmeske ketken keñestiñ elesi milarınıñ qırtıs-qırtısın aralap jürgen ol ağalar – endi mağan ülgi emes. Olardıñ bwl qılığı aqtauğa

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: