|  |  | 

تاريح تۇلعالار

سماعۇل سادۋاقاسۇلى – بەلگىلى مەملەكەت جانە كورنەكتى قوعام قايراتكەرى

Smagul Saduaqas

سماعۇل سادۋاقاسۇلى سۇيەگىنىڭ استاناعا جەتكىزىلۋى. 2011 جىلى
استاناعا كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى، بەلگىلى اعارتۋشى، قازاق
اۆتونومياسى اعارتۋ سالاسىنىڭ ءمينيسترى، قازاقتىڭ ۇلتجاندى ازاماتى، وتكەن
عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا ماسكەۋدە جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولعان
سماعۇل سادۋاقاسۇلىنىڭ سۇيەگى قازاقستانعا جەتكىزىلدى. استانا اۋەجايى
الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىمەن تولىعىپ، ەلگە كەلگەن سماعۇل
سادۋاقاسۇلىنىڭ سۇيەگىن بۇتىندەي قازاق جۇرتى بولىپ قارسى العان بولاتىن.
بارىمىزگە ءمالىم بولعانداي ونىڭ دەنەسى ورتەلىپ، سۇيەگى كىشىگىرىم
ساۋىتقا سالىنىپ، ماسكەۋدەگى دون زيراتىنىڭ اۋماعىنا قويىلعان ەكەن.
شاعىن عانا پاتريوتتار توبىنىڭ كۇشىمەن ونىڭ سۇيەگى ەلگە جەتكىزىلەدى.
ول سوڭعى جىلداردا وتانىنا «قايتا ورالعان» الاش قايراتكەرلەرىنىڭ
العاشقىسى بولدى. ونىڭ اكەسى ءتورت جىلدان كەيىن داڭقتى ۇلدىڭ اكەسى
بولعانى ءۇشىن عانا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. ءتىرى قالعان تۋعان-تۋىستارى
«حالىق جاۋىنىڭ تۋىسى» رەتىندە ۇزاق جىلدار بويى ءاردايىم قورقىنىشتا،
قۋعىندا ءومىر ءسۇردى. الاش قايراتكەرىنىڭ سۇيەگى قازاق ۇلتتىنىڭ اماناتى
بويىنشا استانا قالاسىنداعى «جاستار» شاعىن اۋدانىنداعى مۇسىلمان
زيراتىنا جەرلەندى.
ءبىلىم الۋى جانە قالىپتاسۋ كەزەڭى. سماعۇل سادۋاقاسۇلى 1900 جىلى
اقمولا وبلىسى، ومبى ۋەزى، قورعان بولىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. كەرەي
تايپاسىنىڭ، اشامايلى رۋىنىڭ مالاي-باقتىباي تارماعىنان شىققان.
سماعۇلدىڭ اتا-بابالارى ەرتىس ماڭىنداعى ومبى اۋماعىنا XIII عاسىردىڭ
باسىندا شىڭعىسحان اسكەرىنىڭ شابۋىلىنان قاشىپ مەكەندەگەن بولدى.
سماعۇل بالا كەزىنەن باستاپ ءبىلىم الۋعا دەگەن قۇشتارلىعى جوعارى
بولعان. العاشقى ساۋاتىن اشقان جەرگىلىكتى اۋىل مولداسى ءابيلا
قۋانىشۇلى. 1915 جىلى حالىقتىڭ سۇيىكتى ۇلى ومبى وبلىسىنداعى پولتاۆا
ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن ۇزدىك باعامەن ءتامامدايدى. 1916-1918 جىلدارى
ومبى اۋىلشارۋاشىلىق ۋچيليششەسى مەن ومبى اۋىلشارۋاشىلىق
ينستيتۋتىنىڭ كووپەراتيۆتىك فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الادى. 1915-1916 جىلدارى
تۋعان اۋىلىندا حالىق مۇعالىمى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ال 1931 جىلى جاڭا
ءبىلىم الۋعا دەگەن تالپىنىسى، سول جىلدارداعى بەدەلدى وقۋ ورنى ماسكەۋ

ينجەنەرلىك ترانسپورت ينستيتۋتىنا تۇسۋىنە سەبەپشى بولادى.
1917-1918 جىلدارى سماعۇل ومبىداعى «قازاق» جاستار ۇيىمىنىڭ وڭ
قاناتىنىڭ جەتەكشىسى بولا وتىرىپ، الاش قوزعالىسى ۇستانىمىنداعى «جاس
ازامات» («مولودوي گراجدانين») جاستار ۇيىمى باسقارماسىنىڭ حاتشىسى
بولىپ سايلانادى.
1918-1920 جىلدارى اقمولا وبلىسى اۋماعىنداعى زەمستۆو
باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرى جانە مۇعالىمدەر كۋرسىنىڭ وقىتۋشىسى قىزمەتىن
اتقارعان. 1920 جىلى 20 جاسىندا رەسەي كوممۋنيستىك جاستار وداعىنىڭ ءسىبىر
بولىمشەسى بيۋروسى، قازاق-تاتار بولىمىندە، ورتالىق كوميتەتتىڭ شىعىس
جاستارى وداعىنىڭ مۇشەسى، رەسەي كوممۋنيستىك جاستار وداعىنىڭ وبلىستىق
كوميسساريات حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان.
اعارتۋشىلىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتى. ءوزىنىڭ جاستىعىنا
قاراماستان «كەدەي ءسوزى» («گولوس بەدنياكا») ومبى وبلىستىق گازەتىنىڭ
رەداكتورى بولىپ سايلانادى. قوعامدىق جۇمىستارعا ايىرىقشا بەلسەنە
ارالاسۋى ونى «ۇشقىن»، «ەڭبەك تۋى» گازەتتەرىنىڭ رەدكوللەگيا مۇشەسى
قاتارىنا قوسادى. 1920 جىلعى قازاق اۆتونوميالىق قۇرىلتايشىلىق سەزىندە
واك كاكسر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، قاز واك ساياسي حاتشىسى بولىپ سايلاندى.
سماعۇل ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق مەملەكەتى مەن ونىڭ اۋماقتىق
تۇتاستىعىن قورعادى. ول قازاقستاننىڭ ىشكى شەكاراسىنداعى بارلىق داۋلى
ماسەلەلەردىڭ تولىقتاي زەرتتەلىپ، شەشىلۋىن، قازاقتار مەن قونىس اۋدارۋشى
شارۋالاردىڭ ارالاس ورنالاسقان جەر بويىنشا تۋىنداعان شيەلەنىستى
جاعدايلارى تۋرالى ءجيى ءسوز قوزعاپ وتىردى: «بارىمىزگە بەلگىلى بولعانداي،
قازاق جەرىندە ورىس كازاكتار وتارلاۋ ساياساتىن جۇرگىزگەن ۋاقىتتان بەرى
قونىس اۋدارۋشى شارۋالار بۇل اۋماقتى تولىعىمەن جايلاماي، جەردىڭ
قۇنارلىسىنا، وزەن-كولدەر مەن ورمان شەتىنە قونىستاندى. پاتشا
وكىمەتى تۇسىندا ورىس پوسەلكەلەرى قازاقتار ورنالاسقان بولىستاردان
شالعاي ورنالاسقان ەدى. ول اكىمشىلىك بىرلىكتەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن
ساقتالىپ وتىر. ەگەردە ءبىز ەكونوميكالىق قاعيداعا سۇيەنەتىن بولساق،
قازاق بولىستارىنىڭ باسىم بولىگىن ورىستار وتىرعان قونىستارعا
قوسۋعا ءماجبۇرمىز. بىراق ولاردىڭ بىرىككەن جۇمىسى قانداي بولماق،
وسىدان شىعاتىن ناتيجە قانداي بولادى، ودان كوزىمىز انىق جەتىپ
وتىرعان جوق. وكىنىشكە وراي، بۇگىنگى تاڭدا ءبىز حالقى ارالاس ورنالاسقان
بىردە ءبىر بولىستى كورمەي وتىرمىز. ءبىز وسىنداي تاجىريبە جاساپ
كورۋىمىز كەرەك، سوندا عانا دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باسامىز. بۇل
ماسەلە وتە ماڭىزدى جانە ويلانىپ بارىپ شەشىم قابىلداۋدى قاجەت
ەتەدى» دەگەن.
ايتا كەتەر جايت، سماعۇل سادۋاقاسۇلىنىڭ وي-پىكىرى اقمولا
وبلىسىنىڭ ومبى ۋەزى مىسالىندا تولىعىمەن دالەلدەندى. قونىس اۋدارۋشى
شارۋالار قازاق بولىستارى ورنالاسقان ايماقتارعا پوسەلكەلەرىن كىرگىزە
ورنالاستىرعاندىقتان، كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ءجۇز مىڭداعان قازاق اۋىلىنىڭ
ورتالىعى بولماعاندىقتان، سوۆحوز بەن كولحوزدان تىس جەرلەرگە
ىعىستىرىلعان بولاتىن. سوندىقتان، 1917 جىلى قازاق اۋىلدارىنىڭ سانى
كۇرت كەمىپ كەتكەن. ال 1892 جىلى ول كورسەتكىش ءجۇز پايىز قاازق اۋىلدارىن
كورسەتىپ تۇرعان. ا. كۋزنەتسوۆ باستاعان ستاتيستيكالىق ەكسپەديتسيانىڭ
مالىمەتى بويىنشا ومبى ۋەزىندە 800-گە جۋىق قازاق اۋىلى بولعان.

س. سادۋاقاسوۆ رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن قاتتى سىنادى:
«قازاق جەرى رەۆوليۋتسياعا دەيىن وتار بولدى. پاتشا ۇكىمەتى
قازاقستاننىڭ شيكىزاتىن، تابيعي بايلىعىن پايدالانىپ «بوس
جەرلەردى» قونىس اۋدارۋشى كەلىمسەكتەرگە بەرىپ، وزدەرىنىڭ مادەني، ءدىني،
اعارتۋشىلىق ىقپالىن جۇرگىزدى».
سماعۇل 1921 جىلعى اكىمشىلىك-اۋماقتىق مەجەلەۋ كەزىندە ءسىبىر
رەۆكومىنىڭ قۇرامىنداعى سەمەي وبلىسىن قازاق اۆتونومياسىنا ەنگىزۋ
شارالارىنا بەلسەنە ارالاسقان. قازاق جەرلەرىن رەسەي فەدەراتسياسىنا
قارايتىن باتىس سىبىرگە قوسىپ قايتارىپ العىسى كەلگەن ءسىبىر بولشەۆيكتەرى
تاباندى قارسىلىق كورسەتكەن. مىنە، وسىنداي جاعدايدا سماعۇل قوستاناي
وبلىسىنىڭ جەرىن قازاقستاننىڭ قۇرامىندا قالدىرۋعا بار كۇش-جىگەرىن
سالدى. مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. قازاقتىڭ بايىرعى جەرىن ساقتاپ قالۋداعى
شامادان تىس ۇلتجاندىلىق قاسيەتى مەن نيەتى ءۇشىن ول كوممۋنيستىك پارتيا
تاراپىنان قاتاڭ سوگىس الادى. ال، اقمولا جانە سەمەي وبلىستارىنىڭ
ماسەلەسىنە كەلگەندە، ول اشىق تۇردە ولاردى ءسىبىر رەۆكومىنىڭ قۇرامىندا
قالدىرۋعا قارسىلىق ءبىلدىرىپ، ەكونوميكالىق جاعىنان قولايسىز، تاريحي
جاعىنان قيسىنسىز ەكەنىن ايتىپ قارسى شىققان.
سماعۇل ءوز ەلىنىڭ شىنايى ۇلتجاندى ازاماتى بولدى، ونىڭ ءوز حالقىنا
دەگەن ىستىق ماحابباتى مەن قۇرمەتىنىڭ شەكسىز ەكەندىگىن: «قازاقتار رۋحاني
جاعىنان وتە دارىنعا باي حالىق بولىپ كەلەدى. ءتىلىنىڭ ءۇنى كوركەم.
حالىق ادەبيەتى جوعارى دەڭگەيدە جانە كوزقاراستارىنىڭ كەڭدىلىگىمەن،
ءارى ارقيلىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ماقال-ماتەلدەرى ءدال تاۋىپ
ايتىلعان قىسقا عانا ويدى بىلدىرەدى. ءان-كۇيى ەرەكشە… قازاقتار
نامىسقوي، اقىلدى، مىسقىلشىل، جىگەرلى، سويلەگەن سوزدەرى سىپايى ءارى
قيسىندى، كوركەم بولىپ كەلەدى. ولار كوڭىلدى، شات-شادىمان، جۇرت
اراسىندا ءجۇرۋدى، اڭگىمە-دۇكەن قۇرعاندى ۇناتادى» – دەگەن سوزدەرى ايقىن
دالەلدەيدى.
1922-1925 جىلدارى ول كوپتەگەن جاۋاپتى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى
اتقاردى: تۇركىستان واك-ندە كاكسر ۋاكىلەتتى وكىلى، قازاق اۆتونومياسىنىڭ
جەر ماسەلەسى جونىندەگى كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى، رەسپۋبليكالىق
جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى. 1925-1927 جىلدارى قازاقستاندى
اعارتۋ حالىق كوميسسارياتى، بك(ب)پ قازاق ولكەلىك بيۋروسىنىڭ مۇشەسى جانە
«ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى)
قىزمەتتەرىن اتقاردى.
جازۋشى جانە پۋبليتسيست رەتىندە. سماعۇل سادۋاقاسۇلى كەرەمەت
جازۋشى رەتىندە دە تانىلدى. ونىڭ «سارسەنبەك» رومانى، «كۇمىس قوڭىراۋ»،
«كۇلپاش» ءتارىزدى قۇندى پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەرى جانە باعالى تۋىندىلارى،
حالقىمىزدىڭ تۇرمىسىن، ادەت-عۇرپىن، وي-ءورىسىن، ارمان-مۇراتىن كورسەتە
وتىرىپ، جاس قازاق ادەبيەتىن بايىتقان مول مۇرا قالدىردى.
ول كەرەمەت جانە دارىندى پۋبليتسيست بولدى. «وركەن» گازەتىنىڭ
رەداكتورى، «جاس قازاق» جۋرنالىنىڭ رەدكوللەگيا مۇشەسى، «قىزىل
قازاقستان» («كراسنىي كازاحستان» – اۆت.) جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى
قىزمەتىن دە اتقارعان. ونىڭ ۇشقىر قالامىنان «جاستاردىڭ جاڭا جولى»،
«قازاقستانداعى وقۋ-اعارتۋ ماسەلەلەرى» اتتى ەڭبەكتەرى جارىق كوردى.
كوتەرىلگەن ماسەلەلەرىنىڭ كوبىسى وزەكتىلىگىن ءالى كۇنگە دەيىن جوعالتپاعان.

سماعۇل حالىقتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن نىعايتۋ قاجەتتىلىگى جونىندە
قالام تارتتى. ونىڭ 1919 جىلى جازعان «اۋىلدىڭ قاجەتتىلىگى» اتتى
ماقالاسىندا ايتقان ويلارى ۋاقىت وتكەن سايىن وزەكتىلىگىن ساقتاپ
كەلەدى: «حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتقان ءاربىر ادام ءبىلىمسىز
بولسا، ونىڭ جاقسى جاققا قاراي تالپىنۋى ناتيجەسىز قۇر بوسقا –
اۋرەشىلىك بولار ەدى. ءبىلىمسىز ءارى توعىشار حالىقتا تاباندى وي دا
بولمايدى»، – دەگەن بولاتىن.
1921 جىلى سماعۇل قوعامداعى بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن،
جاستاردى قوعامعا پايدالى ازامات رەتىندە تاربيەلەۋ ماقساتىندا بەلسەندى
تۇردە بىرىگۋگە شاقىردى: «جاستار نە ىستەۋ كەرەك؟ ولار وزدىگىنەن
ۇيىمداسىپ، بىرىگۋ قاجەت. بۇل ۇيىمداردا جاستار وزدەرىن بولاشاق ومىرگە
دايىنداۋى قاجەت. ءداستۇردىڭ وزىعىن الا وتىرىپ، وقىپ ءبىلىپ الىپ، ءوزىن
ءوزى دامىتىپ وتىرۋى كەرەك».
1924 جىلى «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىنىڭ بەتتەرىندە قازاق
مەكتەپتەرىنە ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ باسپادان شىعۋى مەن قازاق تىلىندەگى
تەرميندەردىڭ شىعۋى ماسەلەلەرىنە توقتالدى.
اسىرەسە ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋ مەن سىني كوزقاراسقا ەرەكشە توقتالادى:
«ادام ءوزىن ءوزى تاربيەلەۋ كەرەك. وزىنە ءوزى سىنشى بولا بىلگەن كىسى، ءوز
كەمدىگىن ءوزى كورە بىلگەن كىسى كوپكە باسشى بولۋعا جارايدى. كوپتىڭ
كەمدىگىن ايتىپ، وعان ۇلگى بولۋعا جارايدى» .
سماعۇل جەمقورلىققا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولا وتىرىپ، بيلىك باسىندا
ءادىل ءارى پاراساتتى تۇلعا بولۋى تۋرالى: «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز نەعۇرلىم
تازالىق، دۇرىستىقتى ىزدەۋ. ناشاردىڭ قامىن ويلايتىن تاباندى
جاستار تۋعىزۋعا تىرىسۋ… پاراقور، حالىققا تيىشسىز بىرەۋ بولىس
بولعالى تۇرسا، ءبىزدىڭ ۇيىمداعى جاستار وندايمەن ايانباي كۇرەسۋى كەرەك»،
– دەگەن بولاتىن.
ول ولكەدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس
قوسقان. مەديتسينالىق ءبىلىمى جوق حالىق ەمشىلەرىنە كوڭىلى تولمادى. دالا
قازاقتارىنىڭ اراسىندا اۋرۋدىڭ دامۋىنىڭ الدىن الۋعا شارا قولدانۋدىڭ
ادىستەرىن كورسەتتى: «زەمستۆو بارلىق كۇش جىگەرىن سالا وتىرىپ،
دەنساۋلىعى سىر بەرگەن ادامداردى ولىمنەن قۇتقارىپ قالسا دەپ
تىلەيمىن. بۇل ءۇشىن، الدىمەن اۋرۋحانالار مەن فەلدشەرلىك پۋنكتتەردى
ورىندى پايدالانا ءبىلۋ قاجەت. ەكىنشىدەن، زەمستۆو حالىق اراسىندا
اۋرۋلاردىڭ تارالۋىن الدىن الاتىن جالپى مەديتسينا تۋرالى اقپارات
بەرەتىن قازاق تىلىندە جالپى حالىققا قولجەتىمدى كىتاپشالار مەن
ۇنپاراقتاردى تاراتۋى قاجەت».
قايراتكەر كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ مەن قولدان جاسالعان اشارشىلىققا،
سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ شيكىزات ولكەسى رەتىندە ورتالىقتى قامتاماسىز
ەتۋى تۋرالى ماسەلەرگە اشىق تۇردە قارسىلىق كورسەتكەندىكتەن قۋدالانىپ،
قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى.
سماعۇل سادۋاقاسۇلىن ساياسي قۋعىنداۋ. سماعۇل جانە ونىڭ
ماڭايىنداعىلار، ورتالىقتىڭ «سادۋاقاسوۆشىلدىق» دەگەن اتاۋىمەن، ولكەدە
ايتارلىقتاي وپپوزيتسيالىق كۇشكە اينالدى. ونىڭ جاقتاستارى بيلىكتەن
قۋىلىپ، كەيىنىرەك كوزدەرى جويىلدى.
ي. گولوششەكين بيلىككە كەلگەن ۋاقىتتا سماعۇل سادۋاقاسۇلى قاجەتسىز،

زياندى تۇلعاعا اينالدى: ول 1927-1928 جىلدارى تاشكەنتتەگى قازاق
پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا رەكتور بولىپ قىزمەت ەتەدى. «بولشەۆيك»
جۋرنالىنىڭ 1928 جىلعى №1 سانىندا جاريالانعان «ۇلتتار مەن ۇلت
وكىلدەرى» اتتى ماقالاسىندا ول، بولشەۆيكتەردىڭ شەكتەن تىس وكتەمدىگىن
اشكەرە ەتتى. ونىڭ ويىنشا، كەڭەس وكىمەتىنىڭ دالاداعى ەڭ باستى ءپىسىپ
جەتىلگەن ماسەلە – جەر ماسەلەسىن شەشپەۋىن تىلگە تيەك ەتتى. الدىڭعى بۋىن
اعالارى – الاش قايراتكەرلەرى ءتارىزدى 1905 جىلى جازىلىپ، قول قويىلعان
قارقارالى پەتيتسياسىنداعى تالاپتار: رەسەيدەن كەلگەن قونىس اۋدارۋشى
كەلىمسەكتەردىڭ قازاق جەرىن وتارلاۋىن توقتاتۋدى، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءوزىنىڭ
اتا-قونىسىنا كوشىپ كەلۋىن قايتا كوتەردى. ونىڭ بۇل قادامعا بارۋعا ءماجبۇر
بولعان سەبەبى: رەسەي يمپەرياسى وتارلاۋ ساياساتىن ودان ءارى جۇرگىزىپ جاتقان
بولاتىن. 1897 جىلى جازىلعان جالپىرەسەيلىك ساناق ناتيجەسىندە رەسەي
يمپەرياسىنىڭ قاراۋىنداعى قازاقتىڭ بايىرعى حالقى سانى 80 % قۇراسا، ال
1959 جىلى ول 29%-عا تۇسكەن.
سماعۇلدى بيلىك قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتەن الاستاتتى. ول 1928-1931
جىلدارى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا
قاتارداعى عىلىمي قىزمەتكەر بولا ءجۇرىپ، سونىمەن قاتار ماسكەۋ ينجەنەر-
ترانسپورت ينستيتۋتىندا وقىدى. 1931-1933 جىلدارى دونباسس-ماسكەۋ
تەمىرجول قۇرىلىسىندا قاراپايىم ينجەنەر بولعان.
1933 جىلى 16 جەلتوقساندا ۆورونەجدە رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا،
جەلتوقسان ايىنىڭ 16-ى كۇنى ءىش سۇزەگىنەن ماسكەۋ اۋرۋحاناسىندا جۇمباق
كۇيدە كوز جۇمادى. ءوزىنىڭ زامانداستارى، جاقىن تۋىستارى مەن الاش
قوزعالىسى مەن ونىڭ ءومىر جولىن زەرتتەۋشى عالىم د. قامزابەكۇلىنىڭ
پىكىرىنشە نكۆد قىزمەتكەرلەرى ونى ۋلاپ ولتىرگەن دەگەن كۇدىك بار. سەبەبى س.
سادۋاقاسوۆ ءوز وتانداستارى اراسىندا وراسان زور بەدەلگە يە، بوتەن وزبىر
ارەكەتكە توزبەيتىن، بىربەتكەي تۇلعا رەتىندە كەڭەس وكىمەتىنە، سونىڭ ىشىندە
ستاليندىك توتاليتارلىق جۇيەگە اسا قاۋىپ توندىرەتىن جان رەتىندەونىڭ كوزىن
قۇرتۋعا اسىقتى.
تۋىستارىنىڭ تاعدىرى. ونىڭ جاقىندارى دا «حالىق جاۋى» دەپ
ناقاقتان جاپا شەككەن. ونىڭ اكەسى حالىق اراسىندا قۇرمەتكە يە بولعان جان.
سادۋاقاس مولدا ءبىرتۋار ۇلدىڭ اكەسى بولعانى ءۇشىن زاڭسىز ۇستالىپ، 1937
جىلعى قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە اتىلعان. ايەلى ەليزاۆەتا اليحانقىزى (1903-
1971 جج.) الاش قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسى ءاليحان بوكەيحاننىڭ قىزى،
دارىگەر مامان، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرى، كوپ ۋاقىت بويى
قۋدالاۋدان قورقىپ قازاقستانعا كەلە الماعان. ۇلى ەسكەندىر سوعىس جىلدارى
وتاندى قورعاۋ جولىندا قازا بولعان.
سادۋاقاستىڭ اناسى ماجىكەن (1879-1938 جج.) باسقا تۇسكەن قايعىنى
كوتەرە الماي، كۇيەۋى ولگەننەن كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ باقيلىق بولعان.
سماعۇلدىڭ قارىنداسى ورىنباسار (1916-1990 جج.) ءومىر بويى كۇدىكتى رەتىندە
قۋعىندا ءومىر سۇرگەن. وزىنە تيەسىلى زەينەتاقىعا دا ىلىنبەگەن ول تاۋەلسىزدىككە
دەيىن ءومىر ءسۇردى.
استانادا سماعۇل سادۋاقاسۇلىنا ەسكەرتكىش ورناتىلىپ، ونىڭ ەسىمىمەن
جاڭا كوشەلەر مەن الاڭدار اتالىپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە
عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قايراتكەر ەسىمىمەن ستيپەنديالارى تاعايىندالادى
دەگەن ويدامىز. ونىڭ ەسىمى ۇرپاقتار جادىندا ماڭگىگە ساقتالاتىنى ەشبىر

جانعا كۇدىك تۋدىرماسا كەرەك.
قابىلدينوۆ زيابەك، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

Kerey.kz

Related Articles

  • ياسين قۇمارۇلى: ەجەلگى تۇركى تايپالارىنداعى توتەمدىك اڭ – قۇستاردىڭ اڭىزدىق نەگىزدەرى

    انوتاتسيا  ماقالادا گريفون، كوكبورى (قۇسبورى) ءتاڭىر ۇعىمدارى مەن اتاۋلارى توڭىرەگىندەگى سونداي-اق ساق، عۇن، ءۇيسىن، تۇركىلەردىڭ ءبورى توتەمدىلىگى جانە اتتارىنىڭ دا بورىگە بايلانىستىلىعى زەرتتەلەدى. گريفون جانە كوكبورى گريفون (griffon) قازىرگە دەيىنگى انىقتاماعا ساي جارتىلاي ارىستان، جارتىلاي قۇماي نەمەسە باسى، قاناتى قۇس، دەنەسى ارىستان اڭىزدىق ماقۇلىق (狮鹫). بىرەۋلەر ونى جاۋىزدىقتىڭ سيمۆولىنا بالاسا ەندى بىرەۋلەر ىزگىلىكتىڭ ء(تىپتى حريستوستىڭ)نىشانى دەپ بىلەدى. «ەتيمولوگيا» اتتى  ەڭبەكتە: «حريستوس – ارىستان، ويتكەنى وندا تەڭدەسسىز پاراسات جانە قۇش-قۋات بار، حريستوس ارى قۇزعىن، ويتكەنى ول قايتا تىرىلگەن سوڭ اسپانعا كوتەرىلىپ، جۇماققا شىعادى»، – دەپ جازىلعان. گريفون كوبىنە گرەك اڭىزدارىندا جولىعادى. ونىڭ ارعى جانە كەيىنگى زامانعى مادەنيەت، ەتنوس، ت.ب. تانۋداعى ورنى ماڭىزدى. ول قيىر شىعىستىڭ ايداھارى سياقتى ءبىر داۋىر مادەنيەتىنىڭ سيمۆولى. دەسە دە، گريفون گرەك اڭىزدارىندا عانا ساقتالىپ قالماستان،  باسقا  ايماقتاردا دا  كەڭىنەن  تارالعاندىعى  بايقالادى.  اسىرەسە ونىڭ ارحەولوگيالىق دەرەگى ورتالىق ازيا وڭىرىنەن كوپ بايقالادى. بايىرعى ەلامدىقتار ونى ارحيتەكتۋرادا كەڭىنەن پايدالانعان. گەرودوتتىڭ «تاريح» اتتى ۇلى ەڭبەگىندە griffon  بىرنەشە  جەردە  جولىعادى،  بارلىعى  ساقتارعا  بايلانىستى.  گەرودوت  جانە ساقتار  جەرىندە  گريفوننىڭ  ايگىلى  بولعاندىعىن  دا  جازادى.  (IV.79)  تاريحي دەرەكتەرگە،  اڭىزدارعا  نەگىزدەلگەندە  گريفون  ۋكراينادان  ورتا  ازياعا  دەيىنگە سكيف دالاسىندا بولعان دەپ قارالادى. ساقتاردىڭ گريفون اسەم ونەرى تۋرالى: ساق مولالارىندا بار. بەرەلدە، پازىرىقتا، ەسىكتە، الاگۋدە، تىپتى عۇنداردىڭ كوشى جانە جويقىن جورىعىمەن بىرگە قيىر شىعىس جەرىنە دەيىن جەتكەندىگى بايقالادى. گەرودوتتىڭ  ايتۋىنشا،  يسسەدونداردىڭ  جوعارعى  جاعىندا  اريماسپى،  ياعني جالعىز  كوزدىلەر  تۇرادى.  ال  ولار  تۇرعان  جەردە  التىندى  قورىپ  جاتقان  گريفون بولادى  دەسە،  ول  تاعى،  يسسەدونداردىڭ  اريماسپى  جاعىنان  ىعىستىرىلىپ،  ودان سكيفتەر يسسەدوندار جاعىنان ىعىستىرىلعاندىعىن جازادى [1]. گەرودوت:  «بۇل  ارادان  شالعايداعى  جاعدايلار  تۋرالى  مالىمەتتەردى  تەك يسسەدونداردىڭ ايتقاندارىنان عانا بىلەمىز. ولار جالعىز كوزدىلەر مەن التىن قورىپ جاتقان گريفون تۋرالى اڭگىمەلەيدى. سكيفتەر بۇل اڭگىمەلەردى يسسەدونداردان ەستيدى. ودان سكيفتەر ونى گرەكتەرگە جەتكىزەدى. سونىمەن بىز ولاردى جالعىز كوزدىلەر دەپ اتادىق. سكيفتەر Arimaspi  دەيدى. «Arima» بىر دەگەندى، «spu» كوز دەگەندى بىلدىرەدى»، – دەيدى [2].

  • تاريحىڭدى تاني ءبىل (ياعىني اباق كەرەيدىڭ 12 رۋىنىڭ نوقتاعاسى يتەلى رۋى جايىندا)

    باياحمەت جۇمابايۇلى تاريح – استە كەشەگىنى اڭساۋ ەمەس، كەرىسىنشە ەسكە الۋ. ياعىني بابالار ىزىنە ءۇڭىلۋ، بۇگىنگى بەيبىت ەلدىڭ كەشەگى تاريحىنا كوز جۇگىرتۋ. ەندەشە مىناۋ بەيبىت زامان وتكەنىمىزگە وراي جاراتىپ بەرگىن ابزالدىلىعىنا شىنايى راحىمەت ايتامىز. ءبىز ۇلتتار ارا، رۋلار ارا بەرەكەگە ءمان بەرە وتىرىپ، قازاق تاريحىنىڭ ۇساق دەتالى بولعان رۋلىق شەجىرەنى زەرتتەپ انىقتاۋ، وسى ارقىلى، ۇلت، وتان ءتىپتى دۇنيە تاريحىنا ءوز ەسەمىزدى قوسۋ دەگەن ماقساتتى الدىعا ۇستايمىز. ايىرىقشا ەسكەرتەرىمىز: «زەرتتەۋىمىزدىڭ جەتكەن جەرى وسى» دەگەندىك ەمەس، بۇلار تەك كوزقاراس. ءار داۋىردەگى جازىلىم، ايتىلىمداردان العان دالەلدەر عانا. ەندى ءبىر رۋدان وزۋ، بيىكتەۋ دەگەن ويدان اۋلاقپىز. ءاربىر رۋ ءوزىنىڭ تاريحىنا وسىلايشا ۇڭىلەر بولسا، مۇمكىن، ۇلت تاريحىنىڭ نەگىزى قالانار دەگەندى ەسكەرە كەتپەكپىز. ماتەريالدىق دەرەكتەر كەڭەستى

  • تۇراردىڭ قىتايعا قۇپيا ساپارى

    حح عاسىر باسىندا قازاق زيالىلارىنىڭ حالقى ءۇشىن اتقارعان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ولاردىڭ ەرەن ىستەرىن ءالى تولىق زەرتتەپ-زەردەلەپ ۇلگەرمەي جاتىرمىز. سونداي تۇلعانىڭ ءبىرى – تۇرار رىسقۇلوۆ. بۇل ادامنىڭ قايراتكەرلىك قابىلەتى كەڭەس وداعى دەڭگەيىنەن اسىپ، كومينتەرن وكىلى رەتىندە الەمدىك ماسشتابتاعى ساياسي ىستەرگە ارالاسۋىنا ىقپال ەتتى. سونىڭ ءبىر پاراسى – ازيا قۇرلىعىنداعى كوشپەندى جۇرت موڭعوليانىڭ كونستيتۋتسياسىن جاساپ، ەلدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋىن سوتسياليستىك باعىتقا بۇرىپ بەرۋى. ءىستى تياناقتاۋ ءۇشىن قايراتكەر اتالمىش مەملەكەتكە 1924 جىلدىڭ قازان ايىندا بارىپ، 1925 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن 9 اي قىزمەت ەتتى. ت.رىسقۇلوۆتىڭ موڭعوليادا اتقارعان ەڭبەگى جايلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جىلاشار سانىندا «تۇراردىڭ كۇرەدەگى كۇندەرى» اتتى كولەمدى ماقالا جاريالانعان ەدى. وسى جازبادا قايراتكەردىڭ ول جاقتا اتقارعان جۇمىسى جايلى باياندالعان بولاتىن. دەيتۇرعانمەن ت.رىسقۇلوۆ وسى

  • زايساندا قاپتاعاي باتىرعا ارنالىپ ەسكەرتكىش اشىلىپ، اس بەرىلدى.

    تامىز ايىنىڭ 15-16 كۇندەرى شىعىس قازاقستان وبلىسى، زايسان اۋدانىندا قاپتاعاي باتىرعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. قاپتاعاي باتىر تۇگەلبايۇلىنا (1700-1760) ارنالعان اسقا “Tuǵurul han” Halyqaralyq Qoǵamdyq Birlestık اتىنان : ايدىن بەكسۇلتانوۆ – باسقارما توراعاسى (قۇرىلتايشى); ءدىلداحان دالەل – قۇرىلتايشى; اۋباكىر ايبىن – قۇرىلتايشى; سەرىك كوكوناي – قۇرىلتايشى. قاتارلى ازماتتار بارىپ قاتىسىپ قايتتى. باتىردىڭ 320 جىلدىعىنا ارنالعان شاراعا فرانتسيا، تۇركيا، گەرمانيا، موڭعوليا ەلدەرىنەن جانە ەلىمىزدىڭ ءار وبلىسىنان 400-گە جۋىق قوناق كەلىپ ەكى كۇن بويى زايسان جۇرتشىلىعىمەن بىرگە بولدى. شارادا ات بايگە، ايتىس، قازاقشا كۇرەس سايىستارى بولدى. kerey.kz

  • شىڭعىس حان جانە ونىڭ زامانى مۇحتار ماعاۋين ەكىنشى كىتاپ ۇيىسقان ءۇلىس

    ءبىرىنشى ءبولىم بۇلىڭعىر ءى ت ا ر ا ۋ تاۋاريحتىڭ ءباسى القيسسا، قيات بارتان-باحادۇردىڭ ۇلى ەسۋگەي ونان وزەنىن بويلاپ، قۇس سالىپ ءجۇر ەكەن. كەنەت، اتان تۇيە جەگىلگەن، نايقالا جىلجىپ، جاقىنداپ قالعان قاراعۇت كۇيمەنى كوزى شالادى. اتتى قوسشىسى بار. بۇل – جاۋىنگەر مەركىت تايپاسىنىڭ جەتەكشى اۋلەتىنەن شىققان ەكە-چىلەدۋ بولاتىن. قالىڭ قوڭىراتتىڭ ولقۇنۇت رۋىنان قىز الىپ كەلە جاتقان. جاڭا تۇسكەن كەلىنشەگىنىڭ ەسىمى – وگەلىن ەدى. يەندە كەزدەسكەن ەكەۋ دالا راسىمىمەن سالەمدەستى مە، ءجون سۇراستى ما – بەلگىسىز. انىعى – ەسۋگەيدىڭ كوزى قالباعاي استى، كۇن تيمەس كولەڭكەدە وتىرعان وگەلىنگە تۇسەدى. جاس قىز، شىندىعىندا بەتى جاڭا اشىلعان كەلىنشەك عاجايىپ سۇلۋ ەكەن. وركەۋدە جىگىتتىڭ جۇرەگى شىم ەتىپ، ونە بويىن وزگەشە سەزىم قۇرساعانى كۇمانسىز. بىردەن-اق، «مۇنداي

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: