|  |  | 

Mädeniet Ruhaniyat

QAZAQTIÑ ADAMTANU İLİMİ

Qazaq ayeli

Ärbir halıqtıñ tabiği jaratılısında özin basqalardan erekşelep twratın kemel qasieti boladı. Aytalıq, ağartuşı Ibıray Altınsarin 1879 jılı Orınborda jarıq körgen «Qazaq hrestomatiyası» attı eñbeginde, qazaq jaratılısı öte taza halıq, onıñ sana-sezimi men swñğılalığı bireu salıp bergen tar şeñberge sıymaydı dese, HİH ğasırda ömir sürgen polyak zertteuşisi A.YAnuşkeeviç kündeliginde, «qazaqtardıñ aqıl-oy qabileti men swñğılalığına eriksiz tañırqay, tañdanbasqa basqa amal joq» dep halqımızdıñ basqalardan artıq kemel qasieti jaylı tamsana jazadı.
Demek, halıqtıñ basqa jwrttan erekşeligi – onıñ swñğılalığı eken. Birde ataqtı Qaz dauıstı Qazıbek bi tañ bozımen jılqı üyirin şolıp kele jatıp, betkeyde erin jastanıp wyıqtap jatqan jieni Jänibek batırdı körip: «Eliñdi el etersiñ, Ejelgi jerge jetersiñ, Eki böriñ twrğanda, Ekelenbey ne etersiñ» dep saqalın sipağan eken. Rasında abızdıñ aytqanı keldi. Jieni eren batır boldı, elin Altay asırıp ejelgi jerine jetkizdi. Tarihta «kök börili Jänibek» degen atı qaldı.
Sol siyaqtı qazaqta «Ayaz bi» attı ertegi bar. Osında han erteginiñ bas keyipkeri Jaman deytin uäzirine özin sınatadı. Jamekeñ hannıñ betine qarap twrıp: «Taqsır siz jeti atañızdan han emessiz, qarapayım naubayşınıñ balasısız» deydi. Han anasın şaqırıp swraydı. Rasında solay bolıp şığadı. «Mwnı qalay bildiñiz?» degende Jaman: – Aldıñızğa alğaş kelgenimde siz meni naubayhanadan as işuge jiberdiñiz, sodan bildim, – deydi.
Joğarıdağı oqiğalardan biz qazaqta asa keremet adamtanu ilimi bolğanın añğaramız. Bwl ilimdi atalarımız «swñğılalıq» dep atağan. Biraq ekiniñ biri swñğıla bola bermeydi. Swñğılalıq – adamğa sezimtal tüysik, tereñ tanım arqılı beriletin qasietti ilim. Bwnday ilim ielerin qazaq qoğamı el birligin saqtaytın, ädil ükim etetin bi, yağni qazı etip saylaytın bolğan.
Ğılımda adamtanu, yağni swñğılalıq ilimin – fizionomistika dep atap, bwğan: «Adamnıñ sırtqı tabiği qimıl-qozğalıs erekşelikterin negizdey otırıp, twlğanıñ jeke minez-qwlqın añğaru arqılı işki sırın añday alatın ğılımi psihologiyalıq sala» degen anıqtama beripti.
Al mwsılman älemi bwl ğılımdı «Ilmul Firosa» dep atap, onı üyrenuge öte-möte män bergen. Qazirgi qoldanıstağı «parasat» sözi osı «firosanıñ» qazaqılanğan türi. Tarihta firosa ilimin ejelgi israyıl qauımı jaqsı igergeni jaylı aytıladı. Mısalı, Mwhammed payğambar zamanında ejelgi israyıl qauımı «ras payğambar ma, älde ötirikşi me, barıp bilşi» dep firosa iliminiñ asqan bilgiri Huseyn ibn Salamdı jwmsaydı. Ol kisi Alla elşisiniñ betine wzaq qarap twrıp: «Bwl ras payğambar» deydi. Qalay bildiñiz degenderge, «jüzinen jalğandıqtıñ izin tappadım» depti.
Joğarıdağı oqiğanı negizdey otırıp islam ğwlamaları firosa-adamtanu ilimin üyrenuge talap etken twlğanıñ boyında, eñ äueli şınşıl, ädilet süygiş, adaldıq qasietteri tolıq boluı tiis degendi alğa taradı. Bwğan dälel retinde olar Qwranıñ «Änfal» süresi, 29-şı ayatındağı: «Men şınşıl qwlıma aq pen qaranı ajıratatın ilim berem» degen ükimdi wstanıp, adamtanu iliminiñ özegi adaldıq pen ädildik, yağni ayatta aytılğan «aq pen qaranı ajıratu» ükimi adamtanu iliminiñ özegi degen payım jasap, oğan tağı eki şarttı qosadı. Olar: ünemi jaqsı närse oylau jäne adal tamaq jeu. YAğni, mwndağı adal as şartın bwzatın dünie – işimdik pen doñız eti delingen kitapta. Arı qaray payımday beriñiz. Bizdiñ qazirgi tañda atalmış ilimnen ajırap qaluımızğa sebep neden ekenin.
Kezinde osı ilimdi igeru üşin ataqtı ğwlama, mazhab iesi imam Şafiğidiñ özi Iemenge barıp birneşe jıl oqığan eken. Qaytar jolında üyrengen bilimin tekseru üşin jolay bir bädeuidiñ üyine qonaq bolıp tüsedi.
Üy iesine qarap: «Öte sarañ, aqşaqwmar bolu kerek» dep payımdaydı. Bädeui bolsa imamdı tanıp onıñ atına şöp salıp, özine jaqsılap keşki as dayındaydı. Imam: «Men qatelestim-au» dep oylaydı. Keşki astan keyin, üy iesi: «Sizge bwl jer jaysız, törgi salqın bölmege tösek salıp qoydım» dep qiılğanda imam qateleskenim-ay dep qattı ökinedi.
Erteñinde attanatın bolıp üy iesine: – Sizge köp rahmet, qoğaday japırılıp qonaq etkeniñizge, öte rizamın, – dese, üy iesiniñ türi özgerip ketken: – Tez esebiñdi töle, atıñ 2 dinardıñ şöbin jedi, öziñ 3 dinardıñ asın iştiñ, salqın bölmege qonıp şıqtıñ barlığı 15 dinar beresiñ, – degende imam Şafiği oquınıñ tegin ketpegenine qattı quanıp: «Alğan ilimim zaya ketti me dep qorqıp edim, qwdaya täuba qatelespegen ekem» dep, 15 dinardı quana-quana tölepti.

Beken Qayratwlı

Related Articles

  • Ospan batırdıñ ertoqımı elge jetpey jatır

    Osıdan 63 jıl bwrın, Ospan batırdı soñğı oğı tausılğanşa  osı ertoqımğa jastanıp öz qızı qorğadı, batır apamızdan mwra bop qalğan ertoqımdı wrpaqtarı elge oraltudı oylaydı.     Erlik ruhtıñ , batırlıqtıñ kuäsi bolğan mwranı ortalıq mwrajayğa aman jetuine tilektes Alaş jwrtı osı iske qol üşin berudi swraydı! kerey.kz

  • Maral işan Qwrmanwlı.

    Kerey ruınıñ Tarışı taypasına jatatın Aqsarı atasınıñ Nwrımbet äuletine jatadı. Bwl eldiñ ataqonısı osı küngi Reseydiñ Qorğan oblısı, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ Jambıl audanı, Qostanay oblısınıñ Wzınköl audanı. Biz äñgime etkeli otırğan Maral Qwrmanwlı jöninde revolyuciyağa deyin de, odan keyin de, bizdiñ zamanımızda da birşama kitap, gazet-jurnal betterinde maqalaları şıqtı. Babamızğa baylanıstı materialdardı enciklopediya betterinen de tabuğa boladı. Maral işan sol qozğalıstıñ ruhani kösemi bolğan adam. Qazaq qoğamınıñ osı twsta dağdarısqa wşırağan wlttıq ruhın köteruge dinniñ ıqpalın paydalanuğa tırısqan Maral babanıñ azamattıq erligin wmıtuğa bolmaydı. Işannıñ äkesi Qwrman Kenjebaywlı bes uaqıt namazın qaldırmağan, äri batır, äri dindar adam bolıptı. Onıñ erekşe bir qasieti – adam emdeytin täuip eken. Abılaydıñ batırlarınıñ biri,

  • Abaydıñ Mäşhür Jüsipke qoyğan swrağı

    Tobıqtınıñ eline saparlap şıqqan Mäşhür Jüsip birer kisimen aqınnıñ üyine kirip kelgende Abay oğan äldeneşe tosın saual qoyıp: – Aqımaq basqa adırayıp köz bitedi, dualı auızğa sıldırlağan söz bitedi. Kelbetsiz emes ekensiñ. Aytşı, qwday qayda? Jwmaq pen tozaq qayda? – depti. Sonda Mäşhür irkilmesten: – Abaydıñ qwdayı qayda ekenin bilmeymin. Meniñ qwdayım, mine, jüregimde twr. Jwmaq pen tozaq ärkimniñ öz üyinde, qatınıñ aqıldı bolsa – jwmaq, aqımaq bolsa – tozaq, – degen eken. Abay sonda: «Mäşhürim, dese degendey ekensiñ, törge şıq» – dep qwrmet körsetipti. *** Aq neke Wrpaq! Perzent! Jan bitkenniñ kökiregin äp-sätte izgi sezimge, maqtanışqa, quanışqa toltıratın qayran jalğız auız qasietti söz! Seniñ atıñ da, zatıñ da mäñgilik.

  • YAsin Qwmarwlı: Ejelgi Türki taypalarındağı tötemdik añ – qwstardıñ añızdıq negizderi

    Anotaciya  Maqalada grifon, kökböri (Qwsböri) täñir wğımdarı men atauları töñiregindegi sonday-aq Saq, Ğwn, Üysin, Türkilerdiñ böri tötemdiligi jäne attarınıñ da börige baylanıstılığı zertteledi. Grifon jäne kökböri Grifon (griffon) qazirge deyingi anıqtamağa say jartılay arıstan, jartılay qwmay nemese bası, qanatı qws, denesi arıstan añızdıq maqwlıq (狮鹫). Bireuler onı jauızdıqtıñ simvolına balasa endi bireuler izgiliktiñ (tipti Hristostıñ)nışanı dep biledi. «Etimologiya» attı  eñbekte: «Hristos – arıstan, öytkeni onda teñdessiz parasat jäne qüş-quat bar, Hristos äri qwzğın, öytkeni ol qayta tirilgen soñ aspanğa köterilip, jwmaqqa şığadı», – dep jazılğan. Grifon köbine grek añızdarında jolığadı. Onıñ arğı jäne keyingi zamanğı mädeniet, etnos, t.b. tanudağı ornı mañızdı. Ol qiır şığıstıñ aydaharı siyaqtı bir däuir mädenietiniñ simvolı. Dese de, grifon grek añızdarında ğana saqtalıp qalmastan,  basqa  aymaqtarda da  keñinen  taralğandığı  bayqaladı.  Äsirese onıñ arheologiyalıq deregi Ortalıq Aziya öñirinen köp bayqaladı. Bayırğı Elamdıqtar onı arhitekturada keñinen paydalanğan. Gerodottıñ «Tarih» attı wlı eñbeginde griffon  birneşe  jerde  jolığadı,  barlığı  saqtarğa  baylanıstı.  Gerodot  jäne saqtar  jerinde  grifonnıñ  äygili  bolğandığın  da  jazadı.  (IV.79)  Tarihi derekterge,  añızdarğa  negizdelgende  grifon  Ukrainadan  Orta  Aziyağa  deyinge skif dalasında bolğan dep qaraladı. Saqtardıñ grifon äsem öneri turalı: saq molalarında bar. Berelde, Pazırıqta, Esikte, Alagude, tipti ğwndardıñ köşi jäne joyqın jorığımen birge Qiır Şığıs jerine deyin jetkendigi bayqaladı. Gerodottıñ  aytuınşa,  issedondardıñ  joğarğı  jağında  arimaspı,  yağni jalğız  közdiler  twradı.  Al  olar  twrğan  jerde  altındı  qorıp  jatqan  grifon boladı  dese,  ol  tağı,  issedondardıñ  arimaspı  jağınan  ığıstırılıp,  odan skifter issedondar jağınan ığıstırılğandığın jazadı [1]. Gerodot:  «Bwl  aradan  şalğaydağı  jağdaylar  turalı  mälimetterdi  tek issedondardıñ aytqandarınan ğana bilemiz. Olar jalğız közdiler men altın qorıp jatqan grifon turalı äñgimeleydi. Skifter bwl äñgimelerdi issedondardan estidi. Odan skifter onı grekterge jetkizedi. Sonımen biz olardı jalğız közdiler dep atadıq. Skifter Arimaspi  deydi. «Arima» bir degendi, «spu» köz degendi bildiredi», – deydi [2].

  • Qazaq patriot qwrılısşısı

    11 tamız küni, bwrınğı Keñes Odağınıñ aumağında qwrılısşılardıñ käsibi merekesi atap ötildi. Eriksiz, meniñ dosım Aleksandr Vladimiroviç Ryazanovtı (1958-2009) eske aldım. Iä, biılğı tamızdıñ basında Odessa qalasına qısqa sapar şektim. Osı aymaqta ömir süretin Alekeñniñ tuısqandarımen qauıştım: böle ağası Aleksandr Brailov, böle qarındası Oksana Poznyak, böle inisi Andrey Barbakar. Odessa aymağınıñ qwramasındağı Izmail qalasında twratın onıñ dosı, jurnalis Aleksandr Obodovskiymen söylestim. Zımırap ötetin uaqıttıñ qarqını sonşama: biıl A.V. Ryazanovtıñ mezgilsiz qazasına darday on jıl toldı. Qayran Aleksandr Vladimiroviç äygili amerikandıq estradalıq änşi Maykl Djeksondey (1958-2009) jarqırağan jwldızday ötti. Elimizdiñ qwrılıs salasında Alekeñ de birtuar jwldız emey nemene? Alayda, keñ-baytaq memleketimizde küni bügingi deyin onıñ qwrmetine birde-bir köşe, alañ, dañğıl atalmadı.

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: