|  |  | 

Тарих Қазақ шежіресі

Алаш және ататек

Байахымет Жұмабайұлы

жазушы, этнограф
Baiahmet
Ататек жайында сөз қозғар болсақ «Алаш» аты шықпай қоймайды. Ал «Алаш» туралы кеңестің соңы ата текке ұласары шындық. Бұл халқымыздың тек пен тарихты бір тұтас ұғым ретінде қарауының негізі болмақ. Ендеше кеңесті «Алаштан» басталық.

Халқымыздың сөз тіркестерінде «Алаштың азаматы», «Алаш – Алаш болғанда», «Алты Алаш» деген сияқты ұғымдар кездеседі. Ол олма біздің осы «Алаш» сөзіміз туысқан ұлттар арасында да өз – өздерінің тілдік қорында әксентіне қарай: Сақалар — дъиэ, Құмыттар — уъй. Түріктер — алачуг, Қырғыздар — Алаччк. Орыстар — лачуг, Ноғайлар — Алаш. Тұнғұстар — алан…[1] т. б. Дейді. Міне бұлар «Алаштың» олардың тарихымен қатыстылығы дегендік емес. «Алаш» созының таралу аясының қаншалықты кеңдігін дәлелдеу.
Зерттеушілер «Алаш» ты тым арыдан суыртбақытайды, м: Мәркополо: «Алаш өгізбен сүйрелетін кигіз үй»[2] ретінде жазса, осы пікірді жүптеушілердің қатарлы молығып, «Сүйретпелі дөңгелек орнатылған кигіз үй» [3], «Қаңылы заманындағы арбалы кигіз үй» [4], «Шыңғысхан заманындағы көп өгізбен сүйреліп жүретін кигіз үй» [5] деген анықтамалардан сырт, «Ноғайдың қаны Мүқамметті Моңғұлдар Алаш атаған» [6], «Кигіз үйдің шаңырағының ұстын «Asoci» Алаш атаған» [7]. «Алаш — Алаша ханның есімі» [8], «Алаш ежелгі тайпа аты» [9], «Аліш бөрінің алғашқы мекені» [10], «Алаш – темір дулығының төбесі» [11] деген тұжырымдамалар кездеседі.
Ал материалдық деректердің неғүрлім анық, ұғынықтысына жүгінер болсақ, «Алашты» ұлыс, ру, тайпалардан құралған бір тұтас ұғым ретінде қарайды. Қараңыз: «Біздің заманымызға дейін Алаштар Қратеңіз, Азоулы (Азов) теңізі бойларынан, Капказ (Кавказ) тауларына келіп қоныстанған халық» [12] дей келіп, Қазақ халқының әсілгі нысыбы (тегі) ретінде тұрақтандырады.
Ал бұданда анығырақ деректерге тоқталар болсақ, Тәукехан кезінде, яғни Керей — Мұрындық — Жәдігер — Шығай — Есім — Салқамжәңгір — Тәуке болып, (Тәуке 1680 жылы хан тағына отырып, 1715 жылы дүниеден көшкен) міне осы кезде билер кеңесі Сырдәриә бойында, Сайран, Түркістан аймақтарында «Байтөбе», «Тартөбе» жерлеріндегі тәңірге арнап малдың майын (сүйегін) арнаулы өртейтін орындарда (мұндай орындарды «күлтөбе» ияғни өртелген сүйектің күлі қалған орын) арнаулы билер кеңесін құруды «Алаштың басын қосу» деп атаған.
Әрине мұнда бас қосушылар әр тайпаның тарихый құрлымдарын саралап, тимды заңдарды қолданысқа еңгізіп, шежіренің өзін мемлекет істері қатарына еңгізіп, таипа, рулардың туларының тұр – түстерін белгілеп тұрақтандырып отырды. Анығырақ айтар болсақ, жеті ата араламай қыз алыспау, сегізінші атадан соң жеті рулы елдің би, бектері, ақсақал, көксәқәлдәрінің басы қосылып, жеті ата асқан рудың ен, таңбаларын белгілеп, өз алдына ел болған салауатын тұрақтандырып, ата санына қарай көтеретін құйрықты туларын тұрақтандыру сияқтыларды салтқа айландырған. Міне мұндағы бітімдер анығырақ айтқанда рулардың санын көбейту арқылы әр ру өзінің ел бастар серкесі мен ұрандатар батырын тұрақтандырып, жауға аттанар жасақтарын сайлау арқылы мемлекеттің қорғанысын күшейтіп, ел економикасын дамытудың тәсілі ретінде қолданды. Осы кезде «Адай» неше ата, «Тарақты», «Жалайыр» т. б неше ата болса соған жарай құйрықты туын көтеріп жауға аттанды. Міне осы кезде ата бұтарлауда өз аталарын көбейту бәсекесі болғаны анық. М; деректерде «Керей әсілі төртеу болатын, кейін тоғызға одан он екіге жеткізі» делінеді, міне осы кезде Керейлер он екі құйрықты ту көтеріп, «Алаш» атын ұран етіп жауға шапқаны шындық. Дәл осы кезде «Алаш» тұтас Қазақтың ұраны ғана емес мемлекет ұғымында болғанын Мұрат Мөңкеұлының «жас келең» толғауында:
Алаш – Алаш болғанда,
Алаш атқа қонғанда
Алашұбар ту байлап…» [13] деген жолдарынан байқауға болады.Alashahan kesenesi
Осы арада оқырманға қадағалай кететін бір жайт «Алаш» бүгінгі Қазақ ұлтын құрап отырған «Үш жұздың» нығайған кезеңі екенін байқаймыз. Бұған себеп, Тәукехан төңірегіндегі ру, жүз, тайпаларға анықтама берген зерттеушілер… «Бесене құрамындағы Алшын рулары еді. Оған Черкеч (Керкес). Беріш, Адай (Дай), Тана, Рамадан сияқты рулар қосылды…» [14], «… Найман, Арғын, Керейлер Шағатайдан бөлінген соң ұлыстың ортасына қоныстанып «Орта жүз» атанған[15]. «Шағатай ұлының шығысын мекенденген Үйсіндердің құрамында Дулат, Албан, Суан, Сарыұйсын, Шапырашты үлкен орда құрамына қосылды…» [16] деген анықтамалардан тыс, сол заманда кұлтөбе басында бас қосатын жиындарға: Ұлы жұзден — Төле би, орта жұзен — Қаздауысты Қазыбек, кіші жұзден — Әйтеке би, Қрғыздан — Көкім би, Қарақалпақтан — Сасық би, Қатағаннан — Жайма билер қатынасқан алты ұлысты «Алты Алаш» атаған… [17] міне осылайша «Алаш» алты ұлыс елдің бірлігі, ұраны, ұйтқысы болып қалмастан осы алты ұлыс елдің нысбы, тегі – текті, мемлекет бірлігінің ұйтқысы болғанын байқаймыз. Ендеше бұл күнде «Алаш» Қазақ шежірелерінде тұп ата болып басталып келіп арада үзіліс жасап қалатын жәйттері жоқ емес, бұған басты себеп, дәл осы «алты Алаш» ұйымдасқан кезде, береке – бырлык үшін тек «Алаш» туы, «Алаш» ұраны астына жиналған халық арғы ата, ұлыс, тайпаларға бөлінбей бір ниет, бір тілекпен жауға қарсы тұруды жолға қойған кез еді. Екіншіден; біздің тегімізді «Арап тұқымы» етуге әрекеттенген молда – қожалар «Алаштан» уаз кештіріп, «Пайғамбар Мүхамметтен санап елу ата өткенсоң Әнәс сахабаның аты аталып, оның төрт ұлының бірі Жабалдан — Мағаз сақабадан тараймыз»[18] деп бастайтын шежіре «Мағаз — Суғайыл (Сымайыл) — Ақшолпан — Жайылқан — Майқы — Мөйтен дей келіп, Майқыдан — Жақан, Өзбекті. Жақаннан — Айырқалпақ, Қалмек. Өзбектден — Қытай, Қыпшақ, Шағатай десе, Аайырқалпақтан — Созақ, Қазақ. Қазақтан — Алаш… [19] деген шежірелер тек ата бұтарлаудың басын пайғамбарлармен сақабаларға тіреуді мақсат етуден ата бұтарлау үрдістері пайда болды.
Әрине осындағы діни ілімді насихаттаушылар бүтін адамзат баласын Нұқ пайғамбардан таратып, Хам, Сам, Яфастан өрбітіп, Қам (Қамит) тан Европа елдерін, Сам (Сами) дан Араб, Парыс, Еврейлерді. Яфас (Жапбас) дан Түрік, Моңғұл нәсілдерін өрбітетін…» [20] шежірелік дізбелер, біздің шежірелік дастүрымызды абден шатастырып «Алашты» емес, Қазақты ұмыттыра жаздады.
Осындай ұлтты әсілгі құндылықтарынан жаңылыстырыудан жоғарда айтқан Тәуке хан күрес жасап тектік танымға қайтудың ұранын көтеріп «Қазақтың ұраны бырлык» [21] деп айтуы бекерден – бекер емес еді. Міне бабалардың осы жан айғайы, асыл арманыны ендігі жерде Әлихан Бөкейханов бастаған «Алашшылдар» жанын сала жаңғыртып, тірілтті. «Алаш» атауын тұтас ұлттың рухы екенін, кешегі мемлекет жүйесі «Алашпен» асқақ екенін ескеріп, «Алаш» партиясын құрды. Ал Алаштың алғабасар арысының бірі Шәкерім өз шежіресінде «Арғы тегіміз Араптан, баленбай сахабаның тұқымымыз» [22] деген жаңсақтықтарға тойтарыс беріп, «Біз Алаштың тұқымымыз» екенін жалпы халық назар аударуы керегін нәсиқаттауы… Сол кезде кеңес өкіметінің қймасына тйіп, Шәкәрым бастаған ел қаймақтарын солақай саясаттың оң жамбасына алып тыныш таптты.
Міне оқырман Алашпен ата бұтарлаудағы анықтаманың менің тұсінігімде қысқаша осынша, мұмкін артық – кеміде болар. ендігі жерде діни танымдағы шежіре (ата бұтарлау) мен неше жүз жылдан бергі жалғасым тапқан өз ата тек шежіремізге (ата бұтарлау) аздап тоқтала кетемін…
Жалғасы бар…
(авторлық құқық қорғалған, пайдалануда автордың мақұлдығын алыңыз)

Әдебиеттер:
[21] [12] [11] [10] [9] [8] [7] [6] [2] [1] «Тауарих тасбиқ» Алматы «Арна» 2014. Е.Көкеов
[3] «Қазақтың қысқаша тарихы» Шинжияң халық баспасы, 1987. Н. Мыңжан
[4] «Үйсіндер тарихы», мұра журналы 1996. 2- сан. С. Жанболатов
[5] «Зейнола Сәнік шығармалары» , 2016. Алматы
[13] «Ер тегі көк аспан» Алматы. Е.Көкеов, 2014
[17] [16] [15] [14] «Қас-сақ». С. Жанболатов және «Таурих-тасбиқ» Е. Көкейов
[20] [18] «Түрік, Қырғыз-Қазақ қам қандар шежіресі» Шәкәрім Құдайбердіұлы. Алматы «Қазақстан» және «Сана» 1991.
[19] Әбілғазы «Түрік шежіресі» Алматы, «Ана тілі» , 1992.

Related Articles

  • Арқадан Алтайға ауған елдің ізі (Яғни Арқадан Алтайға ауған Абақ Керейдің керуен көші жәйінда)

    Байахмет Жұмабайұлы  Кіндік сөз: Керей тайпасының ежелгі мекендері Арқадан Алтай бетіне іргелі елдің қақпайынан ауғаны распа?». «Абақ Керей елді Арқадан Алтайға «Ақмырзаның өліміне себепші болып көшкені» рас па? «Бұқар жырау Абылай ханның бұйрыуымен Керей көшін тоқтатуға алдынан шығып жотасын көрсеткені распа?» т. б. Сұрақтар төңірегінде тарихшы болмасамда ызденістің натижесінде өз әлімше көзғарас білдіруді жөн көрдім. Артық – кемін кешірммен қарарсыздыр. Шыны керек, осы тақырыпқа қатысты жазба деректер аз болғандықтан, дәлелсіз сөздің дәрмені шамалы болар деген оймен, тартыншақтап келген едім. Жуықтан бергі әлеуметтік желілерде бұл тақырып төңірегінде талас-тартыстар малыға бастағанын көріп қолыма қалам алып, осыдан бір қанша жыл бұрын «Қазақтың қысқаша тарихы» деген еңбегімен екі миллярд қытайға ғана емес, шет елдердегі

  • «Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді.

    Тәуелсіздік мерекесіне орай Ақмола облысы, Көкшетау қаласы, “Достар” мәдениет сарайында, «Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласын жүзеге асыру аясында Отан тарихындағы тұлғалардың рөлі» атты ғылыми-теориялық конференция өтеді. Шыңғысхан және одан кейінгі қазақ хандары дәуірінің қалыптасуына ықпал еткен тұғырлы тұлға Тұғырылханның өмір жолы мен ерлік іздері моңғол, парсы, түрік, қытай, орыс, жапон жазбаларында кезігіп қана қалмай, Марко Поло, А.Андреев, Н.А.Аристов, Г.Ф.Миллер, т.б. еңбектері арқылы да әлемге әйгілі. Тарихи тұлға – Тұғырылхан есімін көтеру Ел басының «Болашаққа бағдар: Рухани Жаңғыру», «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы мен президентіміз Қ.Тоқаевтың «Алтын орданың 750 жылдығын мерекелеу» аясындағы үндеуіне сай қолға алынып отыр. Ұлы дала тұлғаларын көтеруде ҚР Білім және Ғылым минстрлігі Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих

  • Шұбартаудан ауған “Бес қасқа”. 

    Сламбек Жумагали Қазақтың көрмеген қорлығы, тартпаған азабы бар ма? Бұндай тауқымет кешегі Кеңес дәурінде де тиылған жоқ. Абақ Керейдің ішіндегі Жастабан ұрпақтары Семей өңіріндегі Шұбартау ауданын өз ата қоныстары сайлайды. Тарихшылардың айтуына қарағанда Алтайдан Жобалай би азШахантай батыр Ер Жәнібекпен зөңгілес дос болған соң, осы Бақанас өзенінің бойын жайлай қоныстаныпты. Оның ішінде Жастабан ұрпақтары Бегімбет атанып, Бекназар-Қосай болып екі тармаққа бөлінеді. Осы маңды қоныстанған осы екі атаның баласы, бірінің ұпаны Шақантай, екіншісінікі Жобалай. Яғни,” Жондағы Жобалай елі”атанған. Шақантай батыр осы екі атаның Бас қолбасшысы болса, Жобалай би ақылман, әрі төбе биі болған. Жобалайдың әкксі Байсейітте тегін адам болмапты. Елдің айтысына қарағанда ол кісі де би, әрі батыр болған және елді

  • Керей мемлекетінің билеушісі Тоғрыл ханның Шыңғыс ханды тарих сахнасына көтеруі туралы тарихи мағлұматтар

    Тоғрыл зан Шыңғыс ханның әкесі Есугеймен анда болған Керей мемлекетінің ұлы билеушісі. Марқұз Бұйрық ханның бес ұлының бірі. Шамамен 1130 -1203 жылдар аралығында өмір сүрген. Хандық билік құрған жылдары 1168 – 1203 ж.ж. Тоғрыл хан билік құрған жылдары Керей мемлекеті ұлы Монғол үстіртіндегі сайын далада өзіндің саяси бағыт бағдар ұстанған және Еуразия құрлығына аты жайылған іргелі елге айналды. Орта ғвсырлардағы тарихшыларының жазба деректері бойынша сол кезде Керей мемлекетінің халық саны оған бағынышты рулар мен тайпаларды қосқанда тоғыз жүз мыңға дейін жеткен. Енді бір тарихи құжаттарда екі жүз мың жан болған деп жазылады. Олар ақылды хандарының арқасында алтын шатыр тіктіріп, алтын кеседен су ішкені жайында тамсана жазды. Сол заманда өте қуатты

  • Бағылан би.

    Алтын Орда хандығындағы мемлекет қайраткерлерінің бірі. Ол Тобыл өзені бойын мекендепті. Обаған өзенінің Тобылға құяр жерінде Бағылан то- ғайы, Бағылан талы, Бағылан қара суы, Бағылан көлі, Бағылан томары, Бағы- лан қыстауы, Бағылан шоғы, Бағылан өзегі деген жер — су аттары бор. Бағылан баһадүр қартайып, өз есімімен аталатын тоғайды мекендейтін өз аулында ауырып қайтыс болыпты. Оның сүйегі Тобыл өзенінің жарқабағына жерленген. Бағылан бидің Бопай есімді әйелінен Архат, Фархат, Сарымұрат атты ұлдары дүниеге келеді. Фархат батырдың Гүландам есімді әйелінен Та- наш, Аббас, Манас туады. Осы күнгі Қостанай облысының Меңдіқара, Ұзын- көл аудандарын, Солтүстік Қазақстан облысының және Қазақстанның басқа да жерлерін мекендейтін Ашамайлы Керейлер осы Танаштың ұрпақтары. Танаш Алтын Орда хандығының көрнекті адамдарының

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: