|  |  |  | 

Тарих Тұлғалар Қазақ шежіресі

Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

Қашқардағы Англия консулы 97122065_1704839563012957_8505476615629701120_n

Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді.

Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді.

Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының таластағы зонасына айналды. 19- ғасырдың 70-80 жылдарында Цин үкіметімен жасасқан бірқанша келсім негізінде патшалық ресей де, англия үкіметі де Қашқарияда өз ықпалын жүргізе бастады және консуль ашты.

Қашқарияда Англия консулы құрыла салысымен ағылшын миссионерлері жаппай Қашқарияға ағылды. Олар тұрғылықты наным-сенімдерге енді христиандық жаңа танымды уағыздай бастады. 20- ғасырдың басына келгенде Қашқарияда алып шіркеу тұрғызылды және оның жүз, тіпті мыңдаған діни жамағаты пайда болды. Шағатай жазуымен 100′ге тарта хирстиан қиссалары мен “інжіл” кітабы баспадан шықты. 97978127_1704839639679616_6276199898207485952_n

Қашқарияда Ангияның сауда пункиттері қалыптасты. Англия тауары патшалық ресеймен бәсекеге түсті. Цин үкіметінің аймақтағы мәдени, сауда ықпалы мүлде әлсіреді. 20- ғасырдың басынан бастап (1912-1917) Англия үкіметі енді Тәңір тауын кесіп өтіп қазақтар тұрған аймақтарға келе бастады. Олар алдымен қазақтардың хан-төре тұқымдарына жақындай бастады. Мыңдаған түтін үй мен он мыңдаған халықты билеп тұрған төре тұқымдарымен жасырын диалог жасады. Диалогта “егер сіздер көмір, темір, алтын және мұнай кендерінің Англия үкіметі жағынан қазылып ашылуына толық мүмкіндік берсеңіздер, Англия үкіметі де сіздерге озық соғыс қаруларын беруге әрқашан дайын”, тб дегендей сөздер айтылды.Alash zyalilari TarbagataydaАнглия үкіметі жіберген ғылми экспедиция қызметкерлері мен дін миссионерлері қазақтар тұрған аймақтарды аралап үлгі жинап, жүздеген тарихи суреттерге түсіріп қайтты. Бұл құнды суреттер қазір Еуропа университеттерінің архиві мен миссионерлер архивінде сақтаулы.

Аглияның қазақтар арасындағы қатынастарын байқаған Цин үкіметінің барлау қызметі және Яң Зыңшин үкіметінің сыртқы барлау құпия қызметкерлері өңірдегі ахуалды хаттап орталық барлау бас штабына рапорттап отырған. Орталық штап жолданған рапорт негізінде аймақ әкімі мен шекара қорғаныс гарнизоны арқылы қазақтарды жазалап отырды. Осы оқиғаның бір мысалы ретінде Тарбағатай өңіріндегі Мамырбек төренің ұлы Қызыр Мамырбекұлын айтуға болады. Қызыр (Қызырбек) Үрімжіде әскери оқу бітірген санаулы зиялы азамат еді. Англия үкіметі Қызыр төремен диялог жасап оны Англия үкіметімен ортақ келсім жасауға шырғалады. Бірақ диалог сәтсіз болды. сс(1)(1)(1)

Қызыр Төре Мамырбекұлы Алаш қайраткері Райымжан Мәрсековпен өте тығыз байланыс орнатты. Райымжан Қызыр төренің ауылында ағартушылық жұмыспен айналысты. Қызыр төре кейін 12 бөлмелі заманауи оқу орласының құрлысын салдырды бірақ құрылыс аяқтап оқу жылы енді басталатын кезде 37 жасында тұтқиылдан қайтыс болды. Қызыр төре қайтыс болған жылы өлкеде қым-қуыт жағдайлар орын алды. Жапония үкіметі Осман сұлтанының немересі Әбділкерім Әпенді арқылы қазақтармен байланыс орнатып, жаңа саяси оқиға басталу алдында тұрды. Алтай төресі Шәріпқан Көгедайұлы ұлттық автономия құру үшін Нань Кин үкіметіне байланысқа шығуға тырысты. Zuqa batir 1866-1929  kerey.kz1Кезінде Ыстанбұлда Осман сұлтанының қабылдауында болып елге саяси миссия арқалап қайтқан қазақ игі-жақсылары қастандықпен өлтірілді. Тағысын тағы…96799997_1706090456221201_1287897053816422400_n

Карта

Қашқар; Патшалық Ресей және Жоңғария

1874- жыл

Картада, қазіргі Боратала облысы, Тарбағатай аймағы Жоңғария жағында көрсетілген. Іле өлкесі Патшалық Ресей құрамында көрсетілген. Олай болатыны 1871-1881 жылдар арасында Іле өлкесі он жыл Ресей құрамында қалды.

Бұл тұста Қашқария жағында Жақыпбек (Яқұп Бег) мемлекеті өмір сүрді. Цин империясы Яқұп Бег басшылығындағы Жеті Шаһар мемлекетін жойған соң одан қалған елдің атауын СИНЬЦЗЯН (新疆) деп атады. Мағынасы жаңа шекара, жаңадан игерілген жер, тб деген сөз.

Тарихи деректерге қарайтын болсақ Цин империясының бұл аймақтағы сыртқы саясаты мынадай еді:

Бірінші, Құлжа өлкесінде Іле әскери губерниясын құру арқылы орталық азияға саяси және экономикалық үстемдік жасау; Бірақ, Патшалық Ресейдің орталық азия хандықтары мен Іле өлкесін жаулап алуы Цин империясының бұл сыртқы саяси жоспарын тас-талқан етті және неше он жылға кешеуілдетіп жіберді.

Қашқарияда әскери губерния құру арқылы Ауған, Кашмир, Қорасан және Пакістан аймақтарына саяси және экономикалық ықпалдастық жасау; Бірақ, бұл сыртқы саяси жоспарды Қоқандық фактор тас-талқан етті. Қашқария өлкесі діни қожалар мен Қоқандық таптың ықпалында болды. Кейін Цин үкіметі Яқұп Бег мемлекетін жойып Қашқарияны отарына алған соң бұл аймақтағы сыртқы саясаты түбегейлі өзгерді.

Құлжа мен Қашқар шекараға сүйкеніп тұрған қауіпті аймақ, Цин империясының шекара аймақта үстемдікке шығуы үшін әлі он жылдай уақыт керек, бірақ бұл он жылда Ресей, Англия бұл аймақты толықтай өз отарына алып үлгіреді. Жылдам әрі нақты қарар шығару керек, көп талқыдан соң Ди Хуа деген қаланы таңдады. Ди Хуа дегеніміз қазіргі Үрімжі…

1883-1884 жылдары Дихуа (Үрімжі) қаласы ресми түрде өлкенің саяси орталығы болды. Өлкенің аты сол жылы Синьцзян атанды. Өлкеге (провинцияға) үш үлкен аймақ қарады; олар:

Бұрын Гансу өлкесіне қарап келген Жьнши аймағы (Баркөлден Үрімжіге дейінгі аумақ); Бұл аймақты кейін Үрімжі аймағы, Құмыл аймағы деп өзгертті.

Ақсу аймағы;

Қашқар аймағы;

Сосын қосымша Іле аймағы; Бірақ Іле аймағы бұрын әскери губернияға қарасты болғандықтан Дихуа қаласына қарағысы келмеді, бұрынғыша Іле шекара әскери губерниясы болып сақталып тұра берді. Осыдан кейін Құлжа мен Үрімжінің 30 жылдық айқасы туды.

Жоңғариядағы саяси ахуал

Іле аймағы Шыңжаң (Синьцзян) өлкесі мен өлке орталығы Дихуаға (Үрімжіге) бағынғысы келмеді, 1914- жылға дейін осылай болды, сонымен қатар Тарбағатай аймағы да өлкеге бағынбады, Үрімжінің сөзі Шәуешекке мүлде жүрмеді. Бұл жағдай 1916- жылға дейін сақталды. Шыңжаң өлкесі 1883- жылы құрылған болса да, Іле уалаяты 1914- жылы, Тарбағатай уалаяты 1916- жылы өлке қарастылығына енді. Оған дейін олар Іле әскери губерниясы мен Шәуешек Амбан мекемесі арқылы тіке Бейжің үкіметіне бағынып тұрды. Алтай уалаяты Қобда аймағымен бірігіп тіке Бейжіңнің бақылауында болды. 1920- жылы Алтай зорға дегенде Шыңжаң (Синьцзян) өлкесінің қарастылығына өтті.

Сонымен Жоңғария қазақтары жеке-жеке 1914-1916-1920 жылдары ғана Синьцзян өлкесіне қосылды. Енді бір сұрақ, қазақтардың Синьцзян өлкесі аумағына қарауы қандай саяси, әлеуметтік өзгеріс әкелді?

Жауабы:

Бірінші, Қазақтар бұл өлкеде бұрын саны жағынан да, сапасы жағынан да ең көп, ең белді тұрғылықты халық болып келіп еді, Синьцзян (新疆) өлкесіне қосылған соң сан жағынан өзі тұрған аймақта ғана басым салмақты ұстады, ал жалпы өлке санына шаққанда аз халыққа айналып шыға келді;

Екінші, қазақтар Синьцзян өлкесіне қосылмай тұрғанда әскери губерния арқылы Бейжіңдегі патша билігіне тіке қарайтын. Патша қазақтардың әртүрлі мәселесін жеке өзі басқаратын, қаласа өзіне шақыртып алатын, ал Синьцзян өлкесіне қосылған соң қазақтардың саяси, әлеуметтік мәселесін жергілікті губернатор, шенді шонжарлар қарайтын болды. Олар қаласа шешіп отырды, қаламаса белден басып жоғарыға жалған мәліметтер жолдап отырды;

Үшінші, қазақтар Синьцзян өлкесіне қосылмай жеке губернияға бағынышты болып тұрған кезінде саяси статусы мен шен статусы біршама жоғары еді. Елде хандық түзім жақсы сақталды. Әскери губернияға салық ғана тапсырды, ал губерния қазақтардың саяси, әлеуметтік мәселелерін өздерінің дәстүрлі билік жүйесіне берді. Сол себепті қазақтар бұрынғы ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫның хан-төрелерімен болған саяси һәм рухани байланысты үзбеу үшін арнайы ТӨРЕ әкеліп хан сайлады және Бұхара мен Түркістанның діни институтынан қазірет, ишан алдырып тұрды. Бұл таңдауды әскери губерния заңмен мақұлдап Бейжіңге жолдап мақұлдап құптап тұрды. Кейін қазақтар Синьцзян өлкесіне қосылған соң осы саяси һәм рухани дәстүрге балта шабылды. Қазақтарға басқа саяси, әлеуметтік басқару форматын енгізді, соның кесірінен ел арасында дау шықты, талас-тартыс жүрді;

Енді, 20- ғасырдың 30- жылдарына келгенде яғни қазақтардың Синьцзян өлкесіне толықтай қосылғанына 10 жыл уақыт өткен кезде, осы онжылдықтың бүкіл зиянын жіті түсіне білген қазақ зиялылары болды. Неге, көзге көрінетін тіке себебі осы он жылда елдың көбі тоз-топалаң болып жан жаққа көшіп кетті. Қазақ зиялыларының ойында бір ғана жол тұрды, ол “қазақтарды Синьцзян өлкесінен бөліп алып, тіке орталық үкіметке қарасты автономиялы өлке құру”. 1931-1933 және 1937-1939 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілістің түпкі саяси себебі осы еді. Біз осыны ашық айта алмадық, енді айтатын уақыт келген сияқты.

Сіздерге мынадай тарихи фактіні айта кетейін, 1933-34 жылғы қазақтардың ұлттық автономия құру жолындағы күресін тоқтатқан сыртқы дипломатиялық күш- совет одағы еді. 1939-43 жылғы ұлт-азаттық көтерілсті де бәсеңдетіп Қазақтардың жеке ел құруына тосқауыл болған сыртқы күш- тағы да совет одағы. Қазақтар шекаралық аймақта өз алдына дербес автономиялы респубилика болып кетсе онда Қазақ ССР-дағы қазақтармен бірігіп кетеді, оданша Синьцян өлкесінде тұра бергені дұрыс…

Eldes Orda

Related Articles

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • ӨЛКЕ ТАРИХЫ

    Минго жылнамасының 37- жылы 1-қаңтарда жарық көрген. (біздің жылнама бойынша, 1-қаңтар, 1948.ж) Кітап авторы: Полат Қадіри Кітапты шығарушы баспа: “Алтай” баспа үйі Полат Қадіри (Болат Қадір) 1919-жылы Шыңжаң өлкесі Құтыби ауданында дүниеге келген. 1949-жылы Үндістанға, 1957-жылы Түркияға қоныс аударған. 1940-жылы Шыңжаң институтының (қазіргі Шыңжаң унивеситеті) тіл-әдебиет бөлімін бітірген. 1940-1941-1945 жылдары өлкелік үкіметтің орган газеті “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде жұмыс істеген. 1944-жылдың көктемінде қамауға алынған, 1945-жылы “Хан Тәңірі” журналында, 1946-1949 жылдар арасында “Алтай” баспа үйінде, 1947-1948 жылдары “Шыңжаң газетінің” ұйғыр-қазақ бөлімдерінде және 1947-1949 жылдары “Алтай” баспа үйі жағынан шығарылған “Ерік” газетінде жұмыс істеген. “Өлке тарихы” кітабы екі бөлімнен тұрады: Бірінші бөлімде, Шыңжаң өлкесінің ерте заманғы тарихы, шаруашылығы, мәдениеті, түркілердің тарихы, наным-сенімі

  • Шынайы тарих қайда?

    ҚАЗАҚ ТАРИХЫ БҰРЫНҒЫ КОММУНИСТІК ИДЕОЛОГИЯ САЛҚЫНЫНАН АРЫЛДЫ МА? “АЛТЫН ОРДАНЫҢ” ҚҰРЫЛҒАНЫНА 750 ЖЫЛ МА? ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТТЕРІ НЕНІ ОҚЫТАДЫ ? ҰЛТТЫҚ КӨЗҚАРАСТАҒЫ ҚАЗАҚ ТАРИХЫ ЖАЗЫЛА МА ? ======================= Үнемі көкейден кетпейтін тарихымызға байланысты басты сұрақтар осы. Осыдан шамалы уақыт бұрын “Алтын Орданың 750 жылдығын” атап өтеміз деген сөз естілген. Соған мен таңғалдым. Жошының үлкені Батый 1239- жылы бүкіл Русь княздіктерін, Киевті, Шығыс Еуропаны жаулап алғаннан кейін 1240-жылы Сарайшықта Алтын Орда мемлекетін құрған. Бұл Орыс тарихында да, басқа елдердің тарихында да жазылған, өшпейтін, өзгермейтін тарих. Яғни, Алтын Орданың құрылғанына 750 жыл емес, 780 жыл. Ал, Жошы ханға келетін болсақ, ол Қазақ тарихының басында тұрған үлы Хан. Олай дейтін себебіміз 1219-1220- жылы Сырдариядан

  • Жапонияға жазылған хат

    Eldes Orda Бұл кісінің аты Мақмұт Мұхиди. Шыңжаң өлкесінің Тұрпан аймағында туған. Ағайынды төрт Мұхиди болыпты. Ағасы Мақсұт Мұхиди жаңашыл зиялы кісі. Тұрпанда жәдиттік бағытта ағартушылықпен айналысқан. Мақмұт бала кезінде ағасы ашқан жәдиттік жүйемен біліп алыпты, кейін сауда байланысымен Үрімжі, Шәуешек, Семей, Ташкен және Мәскеу, Петербур қалаларын аралапты. 20- ғасыр басындағы Алаш қозғалысы мен Түркістандық қозғалыс көп ықпал етсе керек, кейін Тұрпанға келген бетте ұлттық рухани құндылықтардың жандануына барынша еңбек етіпті. Соңыра 1931- жылы Қожанияз көтерілісіне белсенді атсалысып, көтерілістің Тұрпандағы ұлт лидеріне айналды. Дұңған Ма Жунгин армиясы мен Қожанияз арасы бүлінген соң өз әскерін бастап Аты Шаһарға аттанған және Қашқар қаласында құрылған ұлттық респубиликаның бас қоманданы болған. Қожанияз өлкелік үкімет

  • Ақш-Совет қатынастарындағы шыңжаң өлкесі

    Сүгіреттерге қысқаша түсініктеме: Бірінші сүгіретте, Ақш-тың шыңжаң өлкесіндегі тұңғыш өкілетті бас елшісі Едмонд Клаб және Дихуа қаласындағы (Үрімжі) Ақш консулының алды түсірілген. Уақты, 1943- жылдың сәуір айы.  Екінші сүгірет, Ақш үкіметінің шыңжаң өлкесіндегі өкілетті елшісі Жон Халл Пакстон мырза(1946′дан соң елші болды).  Үшінші сүгірет, Шыңжаң өлкесінің саяси, әкімшілік орталығы Дихуа қаласында (Үрімжі) орналасқан Ақш консулдығы. Консул алдында тұрғандар Ж. Пакстон және зайыбы.  Төртінші сүгірет, 1946-жылдың қараша айында Дихуадағы Ақш консулы алдында түсірілген. Артқы қатар оңнан төртінші адам Жон Халл Пакстон. Пакстон Ақштың шыңжаң өлкесіндегі өкілетті елшісі болып тағайындалған кезі. 1941-42 жылдан кейін Шыңжаң өлкесінде кілт өзгерістер басталды. Өлкенің сыртқы саяси дипломатиядағы бағыты өзгеріп жатты. Совет-Шыңжаң қатынастары жол айрыққа келіп түйлісті.

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: