|  |  |  |  |  |  |  | 

زۋقا باتىر 150 جىل ساياسات سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

وسپان باتىردىڭ چويبالسان مارشالعا جازعان حاتى

Ospan batter Katy

سۋرەتتە وسپان باتىردىڭ 1944 جىلى ناۋرىز ايىندا چويبالسان مارشالعا جازعان حاتى بەرىلگەن. حاتتا وسپان باتىردىڭ ءوز قولى قويىلعان، ءمورى (تاڭباسى) باسىلعان.
حاتتىڭ اۋدارماسى:
اسا قۇرمەتتى مارشال جولداسقا سالەم
(جازامىن ءمانىسى:)
ول جاقتاعى ءبىزدىڭ اسكەرلەردىڭ كەمشىلىك* نارسەلەر بولسا ءبىزدىڭ مىنا بارعان كىسىلەردەن ايتىپ جىبەرىڭىزدەر. جانە دە سول اسكەرلەر جاۋدى قاماپ العان ەكەن، اسسا 10 كۇن، قالا بەرسە 6-7 كۇن، شامالارى بولسا قاماسىن، ەگەر ازىق باسقالاي نارسەلەرى بولسا ونى بۇل جەردەن تولىق قىپ بەرەمىز، كەمشىلىك* نارسەلەرىنە ءبىز مىندەتتىمىز، سول ءۇشىن اسكەرلەرگە وسى حابارلاردى دانباۋ* ارقىلى تيىلسە ەكەن دەپ قۇرمەتپەن باتىر وسپان (قولتاڭباسى، ءمورى).
33. 3/3
قىسقاشا تۇسىندىرمە:
كەمشىلىك*: حاتتا بۇل ءسوز مىنەزدەمە ماعىناسىندا ەمەس، قاجەتتىلىك، بۇيىمتاي، كەرەك-جاراق سياقتى الەۋمەتتىك ءھام تۇرمىستىق ماعىنادا قولدانىپ تۇر.
دانباۋ* (قىتايشا:电报): ديان باو، تەلەگرامما ياعني جەدەلحات.
ەسكەرتۋ: حات نۇسقاسى 2016 جىلى موڭعوليادا جارىق كورگەن “وسپان باتىر” اتتى 440 بەتتىك عىلمي ەڭبەكتەن الىندى. ەڭبەكتى شىعارۋشىلار:
ح.بات-وچيرىن بولد
ح.بات-وچيرىن تۋياا144592857_1961143187382592_6589511144569910192_n
1943 جىلعى وسپان-چويبالسان كەزدەسۋى، ەكىجاقتى ورتاق كەلسىمشارتتارعا وتىرۋى جاڭا ساياسي كەزەڭنىڭ باستالۋى ەدى. سول جىلى التايدا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسپەن جۇيەلى اينالىساتىن ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرىلدى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ توراعاسى، قوماندانى، جەكە اسكەرى جانە العان قويعان ساياسي ماقساتتارى بولدى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ تۋى، ءىس-قاعازى، ۇكىمەت اعزالارى بولدى. سۋرەتتە كورسەتىلگەن حات ۇلگىسى، قولتاڭبا ءھام ءمور سونىڭ تاريحي دالەلى ەدى. بىراق، كەيىن سوۆەت وداعى التايدا قۇرىلعان وسى ۋاقىتشا ۇكىمەتكە بۇيرەگى از بۇرىلدى، وڭىردەگى ساياسي جوبانىڭ كارتاسىن قايتا شيلاپ جاڭا ساياسي ويىنداردى ۇيىمداستىردى. مۇنىڭ بىرقانشا سەبەبى بار ەدى، ولار:
ءبىرىنشى سەبەپ: گەرمانيادا قۇرلىعان تۇركىستان لەگيونىنىڭ ءدىن ىستەرىن باسقاراتىن لەگيون مۇفتيلىگى قۇرىلادى دا، ولار سوۆەت قۇرامىنداعى تۇركى مۇسىلماندارعا ساياسي ءھام رۋحاني پروپاگاندا جاساي باستايدى. سوۆەت ورتالىق بيلىگى گەرمانيانىڭ ءدىني پروپاگانداسىنىڭ ىقپالىن السىرەتۋ ماقساتىندا 1943 جىلى تاشكەندە ءدىني باسقارما سادۋم-دى جاساقتاپ شىعادى. سادۋم-عا قاراستى قازاقستان ءدىني باسقارماسى دا قۇرىلادى، ونى قازيات دەپ اتايدى. سادۋم جاساقتالا سالا ەلدەگى ءدىني احۋالدى قايتا جانداندىرعان-سىماق بولادى، مەشىتتەر قايتادان سوعىلادى، ءدىني كىتاپتار قايتادان جارىق كورەدى. سادۋم قۇرىلا سالا موڭعوليا بايان-ولگيدە، التاي، شاۋەشەك، قۇلجادا ءوز پروپاگانداسىن باستاپ كەتەدى. اسىرەسە قۇلجا تارانشى، وزبەك، تاتارلارى سادۋم ىقپالىنا ۇشىراپ سوۆەت پروپاگانداسىن ايماقتارعا تاراتا باستايدى. بىراق، التاي حالقى بۇرىنعى يشاندىق جانە قازىلىق بۇحارا يسلام مەكتەبى مەن ءداستۇرىن بەرىك ساقتاعاندىقتان سوۆەتتىك ءدىني ساياساتتىڭ ىقپالىن، ءدىني كادرلارىن مويىنداماي قويدى. التايدا ابىلپەيىزۇلى كوگەداي ۇرپاقتارى كەرەيدىڭ حان-تورەسى، بۇحارالىق مۇحامبەت يشان ۇرپاقتارى كەرەيدىڭ ەشەنى (يشانى) بولىپ بەكىتىلگەنىنە ءجۇز جىلدار وتكەندىكتەن ءدىني ءھام ساياسي ومىرلەرىن ءبىر جولدا وزگەرتۋ اسا قيىن ەدى. سول سەبەپتى سوۆەتتىڭ ساياسي ءھام ءدىن اتىن جامىلعان رۋحاني پروپاگانداسى بۇل ولكەنى اينالىپ ءوتىپ جاتتى. التاي سول بەتى تۇرا بەرسە قازاقتاردىڭ كەيىنگى ساياسي جاعدايى سوۆەتتىڭ وڭىردەگى سىرتقى ساياساتىنا ءسوزسىز كەرەعار ىقپال ەتەدى، بۇل سوۆەتتىڭ پايداسىنا شەشىلمەيدى. بۇل ءبىرىنشى سەبەپ!145311572_1961143170715927_991741230732815477_n
ەكىنشى سەبەپ: التاي حالقى 1939-40 جج باستاپ ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىسكە بەلسەندى ارالاسقاندىقتان ولكەدەگى قىتايدىڭ اسكەري كۇشى نەگىزىنەن التايعا اۋىپ قۇلجا سياقتى حالقى تىعىز، ەتنيكالىق قۇرامى كۇردەلى وڭىرلەر ستراتەگيالىق جاقتان بەيعام قالادى. بىلايشا ايتقاندا ىلە ۋالاياتىنداعى قىتايدىڭ اسكەري كۇشى التايعا جۇمسالىپ بۇل ايماق بارىنشا قورعانىسسىز كۇيدە قالىپ قويادى. ول كەزدە ياعني 1943-44 جج الماتىدا “شىڭجاڭ ماسەلەسى” ءجىتى قاداعالانىپ باقىلاۋدا ەدى. جۇزدەگە كادرلار “شىڭجاڭ ماسەلەسى” بويىنشا تىڭداۋدان، دايىندىقتان وتەتىن. ولاردى جاركەنت، قورعاس ارقىلى بەيعام ەل قۇلجاعا جەتكىزۋ ءتيىمدى-ءتىن. سوسىن سوۆەت پەن سادۋم ادامدارى قۇلجادا كوبىرەك ۇگىت-ءناسيحات جۇرگىزدى، ءتىپتى قۇلجاداعى سوۆەت كونسۋلستۆوسى وتە بەلسەندى بولدى.
ءۇشىنشى سەبەپ: ىلە ۋالاياتى قازاق حالقىنىڭ باسىم ساندى بولۋىنا قاراماستان كوپۇلتتى، كوپدىندى، كوپتىلدى ايماق ەدى. سوۆەت ءۇشىن وڭىردەگى ساياساتقا تاتىرماس مۇمكىندىك. ۇكىمەت قۇرامىن ءار حالىقتان جاساقتاۋ، ناقتى قاي ەتنيكالىق توپتىڭ مۇددەسىن انىق كورسەتپەۋ كەيىنگى ءبولۋ مەن بيلەۋدىڭ بۇگىنگى العى شارتى-تىن. سوۆەت كونسۋلى، سادۋم كادرلارى 1943 جىلدان باستاپ قۇلجاداعى باي-شونجارلارعا اشىق ۇگىت-ناسيقات جاساپ الدىن استىرتىن توڭكەرىس جاساۋعا كەلىستىردى.
بۇل ولكەنىڭ تاريحىنا قاتىستى عىلمي اينالىمعا تۇسكەن ەڭبەكتەردە وڭىرگە تىكە قاتىستى ءدىني-رۋحاني ماسەلەلەر اسا اۋقىمدى زەرتتەلمەي كەلەدى. ەگەر شىنداپ كىرىسىپ زەردەلەنسە ءبىر عانا ءدىني-رۋحاني ماسەلەلەردەن ءوڭىردىڭ ساياسي تاريحىنا قاتىستى كەيبىر جاناما فاكتورلاردى انىق بايقاۋعا بولاتىن ەدى.
ەلدەس وردا
01.02.2021

Related Articles

  • ءسىزدىڭ ءادىسىڭىز – قاتالدىق.

    ءسىزدىڭ ءادىسىڭىز – قاتالدىق. ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىز شىدامدىلىق – بۇل قۇرال. اشتىققا، سۋىققا توزە ءبىل، اۋىرسىنۋ، جىلجىمايتىن مۇلىك. تەك بۇل قارسىلاسىڭىزدى بارلىق جەردە، ءتىپتى ونىڭ قورعانىس تەرەڭىندە دە جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قارسىلاس – اڭ-تاڭ. ونى باقىلاپ، ونى اتىپ تاستاڭىز. دۇشپانىڭ ىشەكشى – ودان گورى قاسىرەت بول. ول قاتال، ودان دا قيىن. ءسىزدىڭ ماماندىعىڭىز – ونەر. © ۋكراينا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ سنايپەردەن ەستەلىك

  • احمەتتانۋشى جازۋشىنىڭ جاڭا كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى

    مادەنيەت جاڭالىعى ۇلت ۇستازى، الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تاياۋدا  الماتىداعى  ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا  اقىن، جازۋشى جۇمات انەسۇلىنىڭ «تاريحي حيكاياتتار» اتتى كىتابىنىڭ  تۇساۋكەسەرى ءوتتى. بۇل كىتاپ  قازاق ءالىپبيى مەن گرامماتيكاسىنىڭ، ادەبيەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن قالاعان، الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ  1919-1920- جىلدارى العاشقى قىرعىز قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋىنا سىڭىرگەن زور قايراتكەرلىك قىزمەتى  بايان ەتىلگەن. جاڭا كىتاپتىڭ اۆتورى ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىنۇلىن  ۇنەمى ۇلىقتاۋىمەن وقىرماندارعا جاقسى ءمالىم. جۇمات انەسۇلىنىڭ احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ  ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن، الاش قوزعالىسى مەن پارتياسىنىڭ تاريحى بايان ەتىلگەن « ماقتانىشى ەلىمنىڭ»، ۇلتىنا عۇمىرىن ارناعان تۇلعا»، «الاش تۋىن كوتەرگەندەر اتتى  تاريحي كىتاپتارى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ  كاتالوگىنا ەنگەن. جاڭا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە  بەلگىلى اقىن ايان نىسانالين، بەلگىلى جازۋشى ، «بالبۇلاق» جۋرنالىنىڭ

  • باتىس بەرگەن قارۋ-جاراق ۋكرايناعا كومەكتەسە الا ما؟ ساراپشىمەن سۇحبات

    ريد ستەنديش اسكەري بەرەندى تەحنيكاعا ءمىنىپ كەلە جاتقان ۋكراين جاۋىنگەرلەرى. ۋكراينا قۇرلىق اسكەرى ءباسپاسوز قىزمەتى 2022 جىلعى 19 ساۋىردە جاريالاعان سۋرەت. ۇلىبريتانياداعى كونسەرۆاتيۆتىك پارتيانىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى بۇرىنعى كەڭەسشىسى، Article 7 كونسالتينگ توبىنىڭ باس ديرەكتورى گارۆان ۋولش باتىستىڭ اسكەري تەحنيكاسى ۋكرايناعا قالاي كومەكتەسە الاتىنىن، سوعىستىڭ ەندىگى كەزەڭى نەلىكتەن لوگيستيكاعا بايلانىستى ەكەنىن ايتتى. رەسەي اسكەرى ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى شابۋىلىن كۇشەيتە باستاعان شاقتا، باتىس ەلدەرى كيەۆتى قۋاتتى قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسىپ جاتىر. ۋكراينا بۇل سوعىستا تاباندىلىقپەن قارسىلىق تانىتىپ، رەسەي اسكەرى ەلدىڭ سولتۇستىگىنەن كەتتى. بىراق ساراپشىلار سوعىستىڭ ەندىگى كەزەڭى باتىستىڭ اسكەري كومەگى قانداي بولاتىنىنا بايلانىستى ءوربيدى دەيدى. جۋىردا اقش ۋكرايناعا قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا 800 ملن دوللاردىڭ كومەگىن بەرۋدى ماقۇلداعان. سلوۆاكيا، بالتىق ەلدەرى، كانادا سەكىلدى باسقا مەملەكەتتەر

  • قارا تەڭىزدە رەسەيدىڭ “ماسكەۋ” كرەيسەرى سۋعا باتتى. وعان نە بولدى؟

    مارك كرۋتوۆ “ماسكەۋ” كرەيسەرى رەسەيدىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنىڭ فلاگمانى بولعان. 14 ءساۋىر كەشكە رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ەلدىڭ قارا تەڭىزدەگى اسكەري فلوتىنىڭ فلاگمانى – “ماسكەۋ” كرەيسەرى سۋعا باتقانىن حابارلادى. ساراپشىلار زىمىران قارۋى بار كرەيسەردەن ايىرىلۋ رەسەي فلوتىنا ەلەۋلى سوققى بولىپ تيەتىنىن ايتادى. 13 ءساۋىر كەشكە ۋكراينانىڭ ودەسسا وبلىستىق اسكەري اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى، پولكوۆنيك ماكسيم مارچەنكو telegram-كانالىنا رەسەيدىڭ قارا تەڭىز فلوتىنىڭ فلاگمانى (جولباسشى كەمە) سانالاتىن، زىمىرانمەن جابدىقتالعان “ماسكەۋ” كرەيسەرىنە ۋكراينانىڭ كەمەگە قارسى ەكى “نەپتۋن” زىمىرانى تيگەنىن جازدى. بىرنەشە ساعاتتان كەيىن رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى تاسس اگەنتتىگىنە كەمەدە ءورت بولعانىن راستادى. اسكەري ۆەدومستۆو ء“ورت سالدارىنان “ماسكەۋ” زىمىران كرەيسەرىندە وق-ءدارى قورى جارىلدى. كەمەگە ەداۋىر زاقىم كەلدى. ەكيپاج تولىقتاي ەۆاكۋاتسيالاندى” دەپ مالىمدەپ، ءورتتىڭ شىعۋ سەبەبى انىقتالىپ جاتقانىن ايتقان.

  • يتەل(اتيل، يتەل، يدەل، ەدىل) قاعان

    يتەل(اتيل، يتەل، يدەل، ەدىل) قاعان يتەل قاعان كوكبورع اتالعان تۇستا، كوكبورع اتى كوكبۇلاق بولىپ تارالعان تۇستا… ەۋروپاعا اباق تاڭبا كوتەرىپ بارعان ۇلى اباقتى اتانىپ، كەيىن كەلە ۇرپاعى اقباقتى بوپ ەستە قالاتىن. اقباقتىدان ەسەن تۋدى دا، ەسەن-اباقتى دەلىنگەن، ەسەن-اباقتى ەسەنباقتى بولىپ كارپاتتىڭ يىعىنا كومىلگەن…. يتەلدەردىڭ جارتىسى ورال تاۋدا تۇرادى، يتەلدەردىڭ جارتىسى التايدا ءىشىپ بۇلاعىن… ءبىرى باشقورت ىشىندە، ءبىرى قازاقتىڭ قوڭىر تۇسىندە، ۋلاپ-شۋلاپ شىعادى… قۋرايدان تارتىپ قوڭىر كۇي، تارقاتىپ ءىشىپ قۇمارىن… ەدىلدەن الاقانىمەن كوسىپ ىشكەن كەزدەرىن ەسكە اپ، سەلكىلدەپ بيلەر “جورعاعا” قوزعالتىپ اباق تۇمارىن… مىنە، وسىلاي ورمان ەلىنەن تاراعان سۇلۋ تاريح، يتەل قاعاننىڭ اتتارى دالا كىلەمىن تۇياعىمەن سىرعىتىپ اعىلىپ… كوكبورى مۇباراك قيزاتۇلى

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: