|  |  |  |  |  |  |  | 

زۋقا باتىر 150 جىل ساياسات سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

وسپان باتىردىڭ چويبالسان مارشالعا جازعان حاتى

Ospan batter Katy

سۋرەتتە وسپان باتىردىڭ 1944 جىلى ناۋرىز ايىندا چويبالسان مارشالعا جازعان حاتى بەرىلگەن. حاتتا وسپان باتىردىڭ ءوز قولى قويىلعان، ءمورى (تاڭباسى) باسىلعان.
حاتتىڭ اۋدارماسى:
اسا قۇرمەتتى مارشال جولداسقا سالەم
(جازامىن ءمانىسى:)
ول جاقتاعى ءبىزدىڭ اسكەرلەردىڭ كەمشىلىك* نارسەلەر بولسا ءبىزدىڭ مىنا بارعان كىسىلەردەن ايتىپ جىبەرىڭىزدەر. جانە دە سول اسكەرلەر جاۋدى قاماپ العان ەكەن، اسسا 10 كۇن، قالا بەرسە 6-7 كۇن، شامالارى بولسا قاماسىن، ەگەر ازىق باسقالاي نارسەلەرى بولسا ونى بۇل جەردەن تولىق قىپ بەرەمىز، كەمشىلىك* نارسەلەرىنە ءبىز مىندەتتىمىز، سول ءۇشىن اسكەرلەرگە وسى حابارلاردى دانباۋ* ارقىلى تيىلسە ەكەن دەپ قۇرمەتپەن باتىر وسپان (قولتاڭباسى، ءمورى).
33. 3/3
قىسقاشا تۇسىندىرمە:
كەمشىلىك*: حاتتا بۇل ءسوز مىنەزدەمە ماعىناسىندا ەمەس، قاجەتتىلىك، بۇيىمتاي، كەرەك-جاراق سياقتى الەۋمەتتىك ءھام تۇرمىستىق ماعىنادا قولدانىپ تۇر.
دانباۋ* (قىتايشا:电报): ديان باو، تەلەگرامما ياعني جەدەلحات.
ەسكەرتۋ: حات نۇسقاسى 2016 جىلى موڭعوليادا جارىق كورگەن “وسپان باتىر” اتتى 440 بەتتىك عىلمي ەڭبەكتەن الىندى. ەڭبەكتى شىعارۋشىلار:
ح.بات-وچيرىن بولد
ح.بات-وچيرىن تۋياا144592857_1961143187382592_6589511144569910192_n
1943 جىلعى وسپان-چويبالسان كەزدەسۋى، ەكىجاقتى ورتاق كەلسىمشارتتارعا وتىرۋى جاڭا ساياسي كەزەڭنىڭ باستالۋى ەدى. سول جىلى التايدا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسپەن جۇيەلى اينالىساتىن ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرىلدى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ توراعاسى، قوماندانى، جەكە اسكەرى جانە العان قويعان ساياسي ماقساتتارى بولدى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ تۋى، ءىس-قاعازى، ۇكىمەت اعزالارى بولدى. سۋرەتتە كورسەتىلگەن حات ۇلگىسى، قولتاڭبا ءھام ءمور سونىڭ تاريحي دالەلى ەدى. بىراق، كەيىن سوۆەت وداعى التايدا قۇرىلعان وسى ۋاقىتشا ۇكىمەتكە بۇيرەگى از بۇرىلدى، وڭىردەگى ساياسي جوبانىڭ كارتاسىن قايتا شيلاپ جاڭا ساياسي ويىنداردى ۇيىمداستىردى. مۇنىڭ بىرقانشا سەبەبى بار ەدى، ولار:
ءبىرىنشى سەبەپ: گەرمانيادا قۇرلىعان تۇركىستان لەگيونىنىڭ ءدىن ىستەرىن باسقاراتىن لەگيون مۇفتيلىگى قۇرىلادى دا، ولار سوۆەت قۇرامىنداعى تۇركى مۇسىلماندارعا ساياسي ءھام رۋحاني پروپاگاندا جاساي باستايدى. سوۆەت ورتالىق بيلىگى گەرمانيانىڭ ءدىني پروپاگانداسىنىڭ ىقپالىن السىرەتۋ ماقساتىندا 1943 جىلى تاشكەندە ءدىني باسقارما سادۋم-دى جاساقتاپ شىعادى. سادۋم-عا قاراستى قازاقستان ءدىني باسقارماسى دا قۇرىلادى، ونى قازيات دەپ اتايدى. سادۋم جاساقتالا سالا ەلدەگى ءدىني احۋالدى قايتا جانداندىرعان-سىماق بولادى، مەشىتتەر قايتادان سوعىلادى، ءدىني كىتاپتار قايتادان جارىق كورەدى. سادۋم قۇرىلا سالا موڭعوليا بايان-ولگيدە، التاي، شاۋەشەك، قۇلجادا ءوز پروپاگانداسىن باستاپ كەتەدى. اسىرەسە قۇلجا تارانشى، وزبەك، تاتارلارى سادۋم ىقپالىنا ۇشىراپ سوۆەت پروپاگانداسىن ايماقتارعا تاراتا باستايدى. بىراق، التاي حالقى بۇرىنعى يشاندىق جانە قازىلىق بۇحارا يسلام مەكتەبى مەن ءداستۇرىن بەرىك ساقتاعاندىقتان سوۆەتتىك ءدىني ساياساتتىڭ ىقپالىن، ءدىني كادرلارىن مويىنداماي قويدى. التايدا ابىلپەيىزۇلى كوگەداي ۇرپاقتارى كەرەيدىڭ حان-تورەسى، بۇحارالىق مۇحامبەت يشان ۇرپاقتارى كەرەيدىڭ ەشەنى (يشانى) بولىپ بەكىتىلگەنىنە ءجۇز جىلدار وتكەندىكتەن ءدىني ءھام ساياسي ومىرلەرىن ءبىر جولدا وزگەرتۋ اسا قيىن ەدى. سول سەبەپتى سوۆەتتىڭ ساياسي ءھام ءدىن اتىن جامىلعان رۋحاني پروپاگانداسى بۇل ولكەنى اينالىپ ءوتىپ جاتتى. التاي سول بەتى تۇرا بەرسە قازاقتاردىڭ كەيىنگى ساياسي جاعدايى سوۆەتتىڭ وڭىردەگى سىرتقى ساياساتىنا ءسوزسىز كەرەعار ىقپال ەتەدى، بۇل سوۆەتتىڭ پايداسىنا شەشىلمەيدى. بۇل ءبىرىنشى سەبەپ!145311572_1961143170715927_991741230732815477_n
ەكىنشى سەبەپ: التاي حالقى 1939-40 جج باستاپ ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىسكە بەلسەندى ارالاسقاندىقتان ولكەدەگى قىتايدىڭ اسكەري كۇشى نەگىزىنەن التايعا اۋىپ قۇلجا سياقتى حالقى تىعىز، ەتنيكالىق قۇرامى كۇردەلى وڭىرلەر ستراتەگيالىق جاقتان بەيعام قالادى. بىلايشا ايتقاندا ىلە ۋالاياتىنداعى قىتايدىڭ اسكەري كۇشى التايعا جۇمسالىپ بۇل ايماق بارىنشا قورعانىسسىز كۇيدە قالىپ قويادى. ول كەزدە ياعني 1943-44 جج الماتىدا “شىڭجاڭ ماسەلەسى” ءجىتى قاداعالانىپ باقىلاۋدا ەدى. جۇزدەگە كادرلار “شىڭجاڭ ماسەلەسى” بويىنشا تىڭداۋدان، دايىندىقتان وتەتىن. ولاردى جاركەنت، قورعاس ارقىلى بەيعام ەل قۇلجاعا جەتكىزۋ ءتيىمدى-ءتىن. سوسىن سوۆەت پەن سادۋم ادامدارى قۇلجادا كوبىرەك ۇگىت-ءناسيحات جۇرگىزدى، ءتىپتى قۇلجاداعى سوۆەت كونسۋلستۆوسى وتە بەلسەندى بولدى.
ءۇشىنشى سەبەپ: ىلە ۋالاياتى قازاق حالقىنىڭ باسىم ساندى بولۋىنا قاراماستان كوپۇلتتى، كوپدىندى، كوپتىلدى ايماق ەدى. سوۆەت ءۇشىن وڭىردەگى ساياساتقا تاتىرماس مۇمكىندىك. ۇكىمەت قۇرامىن ءار حالىقتان جاساقتاۋ، ناقتى قاي ەتنيكالىق توپتىڭ مۇددەسىن انىق كورسەتپەۋ كەيىنگى ءبولۋ مەن بيلەۋدىڭ بۇگىنگى العى شارتى-تىن. سوۆەت كونسۋلى، سادۋم كادرلارى 1943 جىلدان باستاپ قۇلجاداعى باي-شونجارلارعا اشىق ۇگىت-ناسيقات جاساپ الدىن استىرتىن توڭكەرىس جاساۋعا كەلىستىردى.
بۇل ولكەنىڭ تاريحىنا قاتىستى عىلمي اينالىمعا تۇسكەن ەڭبەكتەردە وڭىرگە تىكە قاتىستى ءدىني-رۋحاني ماسەلەلەر اسا اۋقىمدى زەرتتەلمەي كەلەدى. ەگەر شىنداپ كىرىسىپ زەردەلەنسە ءبىر عانا ءدىني-رۋحاني ماسەلەلەردەن ءوڭىردىڭ ساياسي تاريحىنا قاتىستى كەيبىر جاناما فاكتورلاردى انىق بايقاۋعا بولاتىن ەدى.
ەلدەس وردا
01.02.2021

Related Articles

  • “ليدەرلەرى كورەگەندىك تانىتپاعاندا، ءبىرىنشى قۇربان قازاقستان بولۋى مۇمكىن ەدى”

    رەسەيلىك ساياسي قايراتكەر، “ۇلتتىق ساياسات ينستيتۋتى” حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما مۇشەسى اندرەي پيونتكوۆسكي قازاق ەلىن جانجالشىل الپاۋىتقا جەم بولۋدان نە قۇتقارىپ قالعانىن ايتتى. – پمەف-2022-دەگى اتىشۋلى مالىمدەمەسىنەن كەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كاتار ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسىپ، وندا رەسەي قازاقستاننىڭ سەنىمدى وداقتاسى بولىپ قالا بەرەتىنىن جەتكىزدى. پەتەربوردا ماسكەۋدىڭ سولاقاي ساياساتىن قولدامايتىنىن مالىمدەگەن سوڭ توقاەۆ پۋتينمەن قايتا كەزدەسىپ، كەلىسسوز جۇرگىزىپتى. وسى ورايدا قازاقستاندىق وپپوزيتسيا جانە بىرقاتار شەتەلدىك ساراپشىلار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ “دەمارشىن” ماسكەۋدىڭ كوزبوياۋشى، قۇيتۇرقى “منوگوحودوۆكاسى” دەپ تۇسىندىرە باستادى. جاريا تۇردە قولداماعانىمەن، جاسىرىن كومەك كورسەتپەك-مىس…  – مۇنداي كونسپيرولوگياعا نەگىز جوق. ويتكەنى قازاقستان ۋنيتارلى مەملەكەتتەردى وزگە الپاۋىتتاردىڭ بولشەكتەۋىن وبەكتيۆتى تۇردە قولداي المايدى. كرەمل ۋكراينانىڭ ءورىستىلدى وبلىستارىن ءبولىپ الىپ، ودان كۆازيرەسپۋبليكالار قۇرۋعا تىرىسۋدا. مۇنداي سوراقىلىقتى قولداسا، قازاقستاننىڭ

  • “قىسىم كورسەتۋ قۇرالى”. توقاەۆ رەسەي ۇسىنعان اەس-ءتى سالۋعا نەگە اسىقتى؟

    ەلەنا ۆەبەر بالقاش كولى جاعاسىندا ورنالاسقان ۇلكەن اۋىلىنداعى قاڭىراپ تۇرعان عيماراتتار. الماتى وبلىسى، 13 ءساۋىر 2019 جىل. بالقاشقا اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن (اەس) سالۋدان قانداي قاۋىپ بار؟ رەسەيدەن يادرولىق تەحنولوگيا ساتىپ الۋ قازاقستاندى ماسكەۋگە “بايلاپ قوياتىنى” راس پا؟ قازاقستان بيلىگى قاۋىپتى نىساننىڭ قۇرىلىسىنا رۇقسات بەرمەس بۇرىن حالىقتىڭ پىكىرىن نەگە سۇرامادى؟ ازاتتىق بۇل تاقىرىپتا KEGOC كورپوراتسياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى، ەنەرگەتيكا جانە ەكونوميكا سالاسىنىڭ ساراپشىسى اسەت ناۋرىزباەۆپەن سويلەستى. “كۇن ەنەرگياسىنىڭ باعاسى – 14 تەڭگە، اتوم ەنەرگياسى – 60 تەڭگە. ءتيىمدىسى قايسى؟” ازاتتىق: جاقىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ جيىنىندا قازاقستان اەس سالىناتىن جەردى بەلگىلەپ، تەحنولوگيا تاڭداپ جاتقانىن، قۇرىلىس جۇمىستارى كەلەر جىلى باستالاتىنىن ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل مالىمدەمەسى اسىعىس جاسالعان جوق پا؟ اسەت ناۋرىزباەۆ. اسەت ناۋرىزباەۆ: پرەزيدەنت ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ مامانى ەمەس.

  • گەرمانيا نەگە سوعىس اشتى؟

    جازۋشى-پۋبليتسيست مارات ءبايدىلداۇلى (توقاشباەۆ): ەرتەڭ، 22-ماۋسىمدا گەرمانيانىڭ سوۆەت وداعىنا قارسى شابۋىل باستاعانىنا 81 جىل بولادى ەكەن. جىل سايىن وسىنداي كەزەڭدە «1941 جىلى 22 ماۋسىمدا فاشيستىك گەرمانيا وپاسىزدىقپەن سوعىس جاريالاماستان سوۆەت وداعىنا باسىپ كىردى» دەگەن قۇلاققا ءسىڭىستى تۇجىرىم كەزەكتى رەت قايتالانىپ جاتادى. وسى شىندىققا ۇيلەسە مە؟ نەمىستەردىڭ وپاسىزدىقپەن باسىپ كىرگەنى راس پا؟ رەسەي تاريحشىلارى 2009 جىلعا دەيىن بۇل تاقىرىپقا اۋىز اشىپ كورگەن ەمەس. ويتكەنى اقيقاتتى ايتۋعا جول بەرىلمەيتىن. تاريحي قۇجاتتار بولسا نە دەيدى؟ تاريحي قۇجاتتار گەرمانيا 1941 جىلى 21 ماۋسىمدا سوعىس جاريالاۋ تۋرالى بەرليندە ازىرلەنگەن قۇجاتتىڭ 22-ماۋسىمعا قاراعان تۇندە ماسكەۋدىڭ رەسمي وكىلدەرىنە تاپسىرىلعانىن ايتادى. گەرمانيا ەلشىسى ۆەرنەر فون دەر شۋلەنبەرگ 1941 جىلى 22 ماۋىمدا كرەملگە كەلىپ، قابىلداۋ بولمەسىندە بىرنەشە ساعات توسىپ،

  • قازاق ءتىلىن تەحنيكالىق تىلگە اينالدىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان قويىلىپ جاتقان كەدەرگىلەر جونىندە

    قر يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى – مير رك قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتى ءۇش جىلدان بەرى قازاق تىلىنە اۋىسا الماي كەلەدى. Quanysh Ádilhanuly تاراپىنان مىڭ حات جازىلعان. وعان «قاراستىرامىز، سارالايمىز، ويلاستىرامىز، پيلوتتىق قىلىپ جاسايمىز» دەگەن مىڭ جاۋاپ كەلدى. بىراق ماسەلە سونىمەن شەشىلمەي قالدى. اڭگىمە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىراتىن قۇرىلىس جوبالارىنىڭ (پسد) قازاق تىلىندە جاسالۋى تۋرالى بولىپ وتىر. قازىر ونىڭ بارلىعى تەك ءبىر تىلدە – ورىسشا جاسالادى. سەبەپ – تاپسىرىس بەرۋشى تاراپىنان ونداي تالاپ جوق. ءبىر قىزىعى، جوبانى جاساۋ ءۇشىن قاجەتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلىس نورمالارى، قۇرىلىس ەرەجەلەرى جانە باسقا دا مەملەكەتتىك ستاندارتتار مەن تەحنيكالىق تالاپتاردىڭ، ءنورماتيۆتى-تەحنيكالىق قۇجاتتاردىڭ تولىق قازاقشا نۇسقاسى بار. قازاق ءتىلدى ينجەنەرلەر مەن باسقا دا تەحنيكالىق ماماندار

  • رەسەيدىڭ قازىرگى سىرتقى ساياساتى “ايتقانىمدى ورىنداماساڭدار، كۇشپەن ورىنداتامىن”

    رەسەيدىڭ قازىرگى سىرتقى ساياساتى “ايتقانىمدى ورىنداماساڭدار، كۇشپەن ورىنداتامىن” دەگەنگە سايادى. ەۋروداق سانكتسياسى بويىنشا ليتۆا رەسەيدىڭ كالينينگرادقا باراتىن تەمىر جولىن كەسىپ تاستادى. ەندى رەسەي مىناداي 5 ءتۇرلى امالدىڭ بىرىمەن، نەمەسە بىرنەشەۋىمەن ليتۆاعا سوققى بەرۋى مۇمكىن. 1) رەسەي ليتۆانىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋدان باس تارتادى. رەسەي بىردەن باسىپ كىرمەسە دە، بۇل ليتۆا ءۇشىن قاي-قاشانعى سىرتقى قاۋىپكە اينالىپ، ۇزدىكسىز ۇرەي تۋعىزادى. 2) ليتۆانىڭ شەكارا سىزىعىن مويىنداماۋ. بۇل جاڭا سوعىسقا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. 3) ليتۆانىڭ كلايپەدا قالاسىن باسىپ الۋ. بۇل دەگەن جاڭا سوعىس دەگەن ءسوز. 4) پولشا مەن ليتۆا تەرريتورياسىنان كالينينگرادقا باراتىن 100 كم-لىك سۋۆالك كوريدورىن اشۋ. بۇل دەگەن جاڭا سوعىس دەگەن ءسوز. 5) ليتۆاعا رەسەيدەن باراتىن گاز بەن مۇنايدى ءۇزىپ تاستاۋ. رەسەيگە جول بەرۋ رەسەي

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: