|  |  |  |  |  | 

رۋحانيات تاريح تۇلعالار قازاق شەجىرەسى ادەبي الەم

ۇلى كلاسسيكتىڭ ساپارى

Magauyn Muhtar…سەكسەنىنشى جىلدارى ايگىلى امەريكاندىق جۋرناليست جون ءريدتىڭ «دۇنيەنى دۇرلىكتىرگەن ون كۇن» (Ten days that shook the world) (1919) وكتيابر توڭكەرىسى، بولشەۆيكتەر لاڭى، پرولەتارلار، قىزىل جامىلعان پەتروگراد ت س س. وقتىڭ زىڭعىرى جۇققان وقتىن-وقتىن وقيعالار وتكەن ءساتتىڭ شىتىرمانىن ەسكە جاڭعىرتار سوڭى ۇزاق زارداپپەن ۇلاساتىن ~ «ادەبي شىعارمانى» وقىپ جۇرگەندە قولىمىزعا وسى زامان كلاسسيگى مۇحتار ماعاۋيننىڭ «الاساپىران» رومانى تۇسكەن~دى. باس كوتەرمەي ون كۇن وقىپ قاۋاشاقتاي باسىمىزداعى پرولەتارلىق قىرساۋ كۇرشەكتەردى وتالاپ ەمدەگەنىمىز ەسىمىزدە.كۇن كوسەمدى جەك كورە باستاعان تۇسىمىز دا مۇمكىن وسىدان باستاۋ العان!؟
اقيەسىنىڭ ءوز قولتاڭباسىمەن 1989 جىلى ۋلاانبااتارعا سالەمدەمەگە كەلتىرىلگەن كىتاپ مەن ءۇشىن اسا تەڭدەسسىز قۇندى. كىتاپتى پوشتا ارقىلى جولداعان دوسىم ~ سول كەزدەگى جارق ەتىپ شىققان جاس جالىندى جازۋشى قىز گۇلزات شويبەكوۆا ەدى. شىت جاڭا الەمگە قاراي سانا تەرەزەمىزدى ايپارا اشۋعا كومەك بولعان تۋىندى ~ «الاساپىران». مەنىڭ كىشكەنتاي جاندۇنيەمدى، شارحي عۇمىرىمدى ارپالىسقا سالعان ون كۇن! سوڭى بۇگىنگە دەيىنگى رۋھاني ازىق!
ساعىنىش بولعان اعامەن بىرگە ساپارلاسىپ اتقوسشى بولۋ باقىتى (2003) ماعان بۇيىرعان!
دەلۇۇندە اقسارباس سويىلىپ، جولىنا كوكقاسقا جىلقى شالىنعان.بۇ جولى دوسىم مۋساحان اۋعانبايۇلى جانە تىزگىندە بەساسپاپ تۇلعا ەسەي بازارگەلدى بىرگە جۇرگەن~دى.
سول ۇلى كلاسسيكپەن بىرگە بولعان ساپارىمىز قازىرگى بايان~ولگي دەلۇۇن سۇمىنى ءبىزدىڭ قاراشاڭىراقتىڭ بايىرعى مەكەن كۇزەۋى ~ دەلۇۇننەن باستالعان.
دەلۇۇن ارالىنان حەنتي ايماعى شىڭعىس قاعاننىڭ ءحىى، ءحىىى ع. التىن ۇيىعى دەلۇۇنبولدوگ ~ كەرۋلەن دارياسىنىڭ كوبەسى كودەلى ارالعا دەيىنگى ون كۇندىك ساپار!
دەلۇۇن مەن دەلۇۇنبولدوگتىڭ اراسى ەكى مىڭ جارىم شاقىرىم جول. جول سورابىندا قاراقورىم، كارى ورحون بويىنداعى كۇلتەگىن، بىلگە قاعان كوشەسى، نالايحانداعى توڭۇقۇق كۇن سەرەككەسەنەگە ايال ەتكەن ەڭكىل ساپار بۇگىن قاعاز بەتىندە قالدى.
ماعاۋين ساپارى: حوۆدا جولىندا ~ اككى جا لامانى شالىپ، وۆورحاگاي، ارحانگايدان ~ كۇلتەگىنگە، زاۆحاننان ~ ءامىرسانا سۇرلەۋىنە، ورتا تۇپتەگى توڭۇقۇق كەسەنەسىنە، كەرۋلەن كوبەسىندەگى وگەدەي قاعاننىڭ وردا تىككەن التىن جۇرتىنا بارىپ تىرەلدى، سوندا قونا~تۇنەگەنبىز! ۇلى كلاسسيكتىڭ ساپارى بۇتكىل موڭعول دالاسىن ءدۇر سىلكىنتكەندەي ون كۇن وسىلاي ءساتتى وتكەن~دى.
اعامىز ولگيگە ايالداعان ءتۇنى جەر سىلكىنگەن! تاڭ سارىمەن تۇرىپ تەڭسەلگەن پاتەردەن جەر ۇيدەگى دوسىم تىلەۋبەردى تارپاڭنىڭ ۇيىنە قونىپ اڭگىمە تارقاتقان كۇندەر ەستە!
كەۋدەسىنە جىرشى قۇس ۇيالاعان قۇدىرەتتى اقىن دوسىم سۆەتقالي نۇجان ~ ايتماننىڭ ولەڭىنە ارقاۋ بولعان ساپار!

Related Articles

  • تاريحشى: باتىس ءسىبىر – بايىرعى قازاق جەرى. كوشىم حان – ۇلتتىق باتىرىمىز! 

    ابىلاي ماۋدانوۆ قوستانايلىق عالىم ءسىبىر جەرىن ورىس پاتشالىعىنان بۇرىن قازاق رۋلارى يگەرگەنىن كىتاپ قىلىپ باستىرماق، دەپ حابارلايدى Express Qazaqstan. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانجول كۇزەمبايۇلىنىڭ ەسىمى عىلىمي ورتادا كەڭىنەن تانىمال. ول ۇنەمى “تاۋەلسىز ەل ءوز تاريحىن وزىندىك كوزقاراسى تۇرعىنان قاراپ، تالداپ، باعا بەرۋ كەرەك” دەگەن ۇستانىمدى ايتىپ كەلەدى. قوستانايلىق تاريحشى بىرنەشە جىل بۇرىن ۇلكەن ءبىر جوبانى قولعا الدى. بۇگىندە ول ۇلى ەركىن ابىلمەن بىرگە “التىن وردانىڭ باتىس ءسىبىر ۇلىسى: ەتنو-ساياسي تاريحى” اتتى ەڭبەك جازىپ جاتىر. بۇل كىتاپ الداعى جىلى (ورىس تىلىندە) جارىق كورمەك. مۇندا قازىرگى قازاقستاننىڭ شەكاراسىنان تىس قالعان بايىرعى قازاق جەرى مەن رۋلارىنىڭ كوپتەگەن تاريحى قامتىلادى.Express Qazaqstan ءتىلشىسى عالىمدى وسى تاقىرىپتا سوزگە تارتىپ، اڭگىمەلەسكەن ەدى. باتىس ءسىبىر — ءبىزدىڭ بايىرعى

  • نكۆد اتقان قازاقتىڭ قايسار قىزى

    ستاليندىك رەپرەسسيا جىلدارىندا الاش قايراتكەرلەرىمەن بىرگە اتىلعان قازاقتىڭ قايسار قىزى شاحزادا شونانوۆا اتىلعان قازاقتىڭ ءۇش قىزىنىڭ ءبىرى. نكۆد جەندەتتەرىن شاحزادانىڭ شىققان تەگى شوشىتتى، سوندىقتان ايۋاندىقپەن ابدەن ازاپتاپ بولعاسىن اتىپ تاستادى. سونىمەن شاحزادا شونانوۆا كىم ؟ شاحزادا ارونقىزى شونانوۆا-قاراتاەۆا 1903 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم (جىمپيتى) اۋدانىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى ارون قاراتاەۆ، الاش قايراتكەرى، رەسەي دۋماسىنا دەپۋتات بولىپ سايلانعان باقىتجان قاراتاەۆتىڭ ءىنىسى. شاحزادانىڭ ءوزى شىڭعىسحاننىى تىكەلەي ۇرپاعى ەدى. شاحزادانىڭ تەگى بىلاي: شىڭعىسحان-جوشىحان-توقاي تەمىر-ءوز تەمىر-ءوز تەمىر حوجا باداقۇل ۇعىلان-ورىسحان-قۇيىرشىق حان-باراق حان-جانىبەك حان-وسىك سۇلتان-قاراتاي سۇلتان-ءبيسالى-داۋلەتجان-ارون-شاحزادا. شاحزادانىڭ اناسىنىڭ دا تەگى مىقتى، بوكەي ورداسىنىڭ حانى جاڭگىردىڭ نەمەرەسى حۇسني-جامال نۇرالىحانوۆا. قازاقتان شىققان تۇڭعىش جوعارى ءبىلىمدى مۇعاليما 1894 جىلى بوكەي ورداسىندا قازاق قىزدارىنا ارنالعان العاشقى مەكتەپ اشتى،

  • ادامداردىڭ ءسىزدى ەزىپ تاستاۋىنا جول بەرمەڭىز

    شەبەر ءبىر سۋرەتشىنىڭ وقۋشىسى ءوز وقۋىن ءتامامداپتى. وقۋىن تامامداعان وقۋشىسىنا ۇستازى بىلاي دەپتى: “ەڭ سوڭعى سالعان سۋرەتىڭدى قالانىڭ ەڭ كوپ ادامدار جينالاتىن الاڭىنا قويىپ قوي. سۋرەتتىڭ قاسىنا دا ءبىر قىزىل ءتۇستى قالام قوي. ادامدارعا سۋرەتتىڭ ۇناماعان جەرىن سىزىپ قويۋىن ءوتىنىپ ءبىر حات قالدىر”، دەپتى ۇستازى. وقۋشى ۇستازىنىڭ ايتقانىنداي جاساپ بولىپ، بىرنەشە كۇننەن كەيىن سۋرەتتى كورۋ ءۇشىن الاڭعا بارادى. ادامدار سۋرەتتى قىپ قىزىل سىزىپ تاستاعانىن كورەدى دە ادامدارعا رەنجىپ ۇستازىنىڭ جانىنا جىلاپ بارادى. ۇستازى وعان رەنجىمەي سۋرەت سالۋدى جالعاستىرۋىنا كەڭەس بەرەدى. وقۋشى تاعى دا سۋرەت سالىپتى. ۇستازى تاعىدا ادامدار كوپ جۇرەتىن الاڭعا اپارىپ قويۋىن ايتادى. بىراق بۇل رەتتە سۋرەتتىڭ جانىنا ءبىر قۇتى تولعان ءتۇرلى ءتۇستى قالام قويۋىن جانە ۇناماعان جەرلەرىن وزدەرى

  • رەسەيدىڭ اتاقتى زاڭگەرى فيودور پلەۆاكونىڭ اناسى الما (ولمەسەك) الدارقىزى تۋرالى

    رەسەيدىڭ بەلگىلى زاڭگەرى فيودور پلەۆاكو ورتا ءجۇز قازاقتارىنىڭ قارابالىق قىپشاقتارى جەرىندە الاش جۇرتى مۇناناي نە ماعىناي دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى قازىرگى رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىنىڭ ترويتسك قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قالا قازاق شەكاراسىنان 6 شاقىرىم قاشىقتىقتا عانا تۇر. بىراق، تاقىرىپ قالا تۋرالى ەمەس، ءتىپتى، فيودور پلەۆاكو جونىندە دە ەمەس، وزگەنىڭ تۇتقىنىنا ءتۇسىپ، جاستايىنان قيىنشىلىق كورگەن قازاق قىزى الما (ولمەسەك) الدارقىزى تۋرالى بولماق. الما الدارقىزى تورعاي وبلىسى قوستاناي ۇيەزىنىڭ شۇبار بولىسىنىڭ 7-ءشى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن دەپ ەسەپتەلەدى، اكەسى الدار باي ءھام باتىر بولعان كىسى دەسەدى. ەمىس-ەمىس ەسىندە قالعان ءوز ءومىرى تۋرالى الما قارتايعان شاعىندا بىلاي دەپ ايتادى ەكەن: «ءبىز كيىز ۇيدە تۇرعان ەدىك، ترويتسكىگە جاقىن ماڭدا ءومىر سۇردىك. اكە-شەشەم باقۋاتتى ادامدار بولاتىن، كيىز ءۇيىمىزدىڭ

  • بايباتىرۇلى ىقىم.

          بايباتىرۇلى ىقىم الماتى وبلىسى ( 1940-جىلعا دەيىن شۇبارتاۋ الماتى وبلىسىنا قاراعان) شۇبارتاۋ اۋدانى، قوساعاش اۋىلىندا 1876 -جىلى قوي تولدەگەن ۋاقىتتا اۋقاتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى. جاستايىنان ءوزىنىڭ  پىسىقتىعى مەن اكەسى بايباتىردىڭ قولداۋىمەن شۇبارتاۋ وڭىرىنە تانىمال ناقىسقوجادان ارابشا، كەيىننەن لاتىنشا وقىپ حات تانيدى. كوپتەگەن شىعىستىڭ حيسسا- جىرلارىن وقىپ جاتقا ايتاتىن. ءوزىنىڭ پاراساتى مەن بىلىمدىلىگىنىڭ ارقاسى شىعار ول سەمەي وبلىسى، شۇبارتاۋ اۋدانى، مادەنيەت اۋىلدىق وكرۋگى، باقاناس وزەنىنىڭ بويىنا (اقۇشكەل اتالعان) 1923-جىلى  تويعارين بەيسەنبايمەن بىرىگىپ، العاشقى مەكتەپ سالدىرادى.  ىنتاسى بار اۋىل بالالارىن تاشكەنتككە اپارىپ وقۋ ورىندارىنا ورنالاستىرادى. سولاردىڭ ءبىرى – يبراەۆ  كارىمدى  تاشكەنتكە اپارىپ ساگۋ-ءدىڭ (سرەدنەازياتسكي گوسۋدارستۆەنىي ۋنيۆەرسيتەت) مەديتسينا فاكۋلتەتىنە تۇسىرەدى. اۋىل تۇرعىندارىنا قامقورلىق كورسەتىپ، ەڭبەككە تارتىپ، وتىرىقشىلىق ومىرگە بەيىمدەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ەگىستىك جەرلەردى سۋعارۋ ءۇشىن

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: