|  |  | 

كوز قاراس ساياسات

اقش-قىتاي-رەسەي ۇشتىك دەرجاۆانىڭ تالاس-تارتىسى ورتالىق ازيانى ىڭعايسىز جاعدايعا قالدىرۋى مۇمكىن…

شاعىن ساراپتاما
ەستەرىڭىزدە بولسا وسىدان ءبىر جارىم جىل الدىنا اۋعانستان جانە ورتالىق ازيا تاقىرىبى بويىنشا ءبىر سۇقبات جاساعان ەدىك. سونداعى كەيبىر بولجالدى تۇيىتكىلدەر ءدال قازىر الەمدىك ساياسي ارەنادا كەڭىنەن پىكىر-تالاسقا سالىنىپ جاتىر. ارى قاراي…
ءبىرىنشى، الەمدىك ءىرى اقپارات كوزدەرى اقش اسكەرى اۋعانىستاننان تولىق شەگىنگەن جاعدايدا تۋىندايتىن گەو-ساياسي احۋالدى قىزۋ تالقىعا سالىپ جاتىر. اقش (جانە ناتو) اسكەرى تولىق شەگىنسە اۋعانستان ۇكىمەتى ەلدەگى تىنىشتىقتى قامتاماسىز قىلا الا ما; اۋعانىستانداعى يسلامي كۇشتەر نەنى جوسپارلاپ جاتىر; اۋعانىستانداعى جاعداي الداعى كەزەڭدە قىتايعا قالاي ىقپال جاساۋى مۇمكىن; قىتايدىڭ قاندايدا ءبىر ستراتەگيالى جوسپارى بار ما; تب وزەكتى تاقىرىپ قازاق باسپاسوزىندە تاۋەلسىز ءھام تاراپسىز تالقىعا سالىنۋى كەرەك.
ەكىنشى، اقش اسكەرى تولىقتاي شەگىنگەن جاعدايدا ورتالىق ازيانى قانداي قاۋىپ جانە قانداي ستراتەگيالىق مۇمكىندىكتەر كۇتىپ تۇر; رەسەيدىڭ وڭىردەگى اسكەري-ساياسي ىقپالى ودان سايىن ارتا تۇسپەي مە; قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا باعىتتالعان گەو-ستراتەگيالىق ساياساتى قانداي وزگەرىسكە ۇشىراۋى مۇمكىن; رەسەي-قىتاي قاتىناستارى ورتالىق ازيا ءۇشىن جاڭا باسەكەگەنىڭ الاڭىنا اينالماي ما; مۇمكىندىگى قايسى، قاۋپى قايسى;
ءۇشىنشى، اقش الداعى ۋاقىتتا اۋعانىستانداعى قاۋىپسىزدىكتى ءجىتى قاداعالاپ تەجەپ وتىرۋى ءۇشىن جاقىن ايماقتىڭ بىرىنەن “اسكەري بازا” قۇرۋى بەك مۇمكىن. بۇل بازا ناقتى قايدا قۇرىلماقشى; ورتالىق ازيادا ما الدە پاكيستاندا ما نەمەسە قاي ەلدە; ورتالىق ازياداعى قايسى ەلدە قۇرۋ ىقتيمالدىعى سالىستىرمالى تۇردە جوعارى، وزبەكستان، قازاقستان الدە تاجىكستان; بۇعان رەسەي مەن قىتاي قالاي قارايدى; ورتالىق ازيا ايماقتىق دەرجاۆالاردىڭ جاڭا تالاس-تارتىس وشاعىنا اينالۋى وڭىردەگى ديكتاتۋرلىق جۇيەگە قالاي ىقپال جاساۋى مۇمكىن; ورتالىق ازيانىڭ ءوز ىشىندەگى ساياسي-اسكەري باسەكە ارتا تۇسەي مە; اۋعانستان فاكتورى اقش-ورتالىق ازيا قاتىناستارىنا وڭ ىقپال بەرە مە;
ءتورتىنشى، رەسەيدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارى ءۇندى-تىنىق مۇقيت ايماعىنا شىعۋ، ول ءاۋ باستان تۇسىنىكتى. بىراق سوڭعى كەزدە وزبەكستان-پاكيستان قاتىناستارى ويلانتا باستادى. وزبەكستاننىڭ سوڭعى ۋاقىتتاعى قادامى ءۇندى-تىنىق مۇقيت ايماعىنا قاراي جىلجىپ بارادى. وزبەكستان پاكيستانمەن تولىق كەلىسسە ءۇندى مۇقيت ارقىلى الەمدىك نارىققا شىعۋدى جوسپارلاپ وتىر. ول ءۇشىن اۋعانستان تۇراقتى ءارى قاۋىپسىز بولۋى ءتيىس. اقش ءۇشىن ورتالىق ازياداعى بىردەن ءبىر مۇمكىندىگى جوعارى ەل- وزبەكستان. الدا-جالدا اقش ورتالىق ازيادا اسكەري بازا قۇرماقشى بولسا وزبەكستان ەڭ ءتيىمدى ەلدەر قاتارىنا جاتادى. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك ۇيىمىنان شىعىپ كەتكەن جانە شەتەل كۇش اسكەري بازاسىنىڭ ەلدە قۇرىلۋىن قۇقىقتىق زاڭ باپتارىمەن تيىم سالىپ قويعان وزبەكستان الدە قاندايدا ءبىر زاڭنامالىق رەفورمالار ارقىلى وزگەرىس ەنگىزە سالۋى ابدەن مۇمكىن. ارينە، بۇل تەك ناقتى كەلىسىلگەن جاعدايدا…
بەسىنشى، سوڭعى كەزدە رەسەيدىڭ ۇلتشىل دەپۋتاتتارى “ورتالىق ازيا امىرلىگى قۇرىلىپ، ورتالىعى تاشكەن بولۋى كەرەك” دەگەن پىكىرلەرىن اشىق ايتىپ ءجۇر. بۇل جانامالاي بولسا دا رەسەيدىڭ شىنايى كوزقاراسىن ايشىقتاي الادى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ بەلگىلى دەڭگەيدە بىرىگۋىن اقش باستاعان باتىس كۇشتەرى دە قولدايدى. بىراق، ول ناقتى كىمنىڭ ساياسي قولشوقپارىنا اينالۋى كەرەك، ول جاعى وتە تالاستاعى تاقىرىپ. رەسەي ورتالىق ازيا ءبىزدىڭ الاقانىمىزدا بىرىكسە دەيدى جانە تامتۇمداپ بولسا دا قادامدار جاساپ جاتىر. قازاقستان-وزبەكستانداعى “تۇركىستاندىق” رەفورمالاردىڭ جاسالۋى سونىڭ ءبىر كورىنىسى.
التىنشى، ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق اقش نازارىن قاتتى اۋدارىپ جاتىر. قىتاي دا ورتالىق ازياعا ءوز ىقپالىن جۇرگىزگىسى كەلەدى. اقش-قىتاي-رەسەي ۇشتىك دەرجاۆانىڭ تالاس-تارتىسى ورتالىق ازيانى ىڭعايسىز جاعدايعا قالدىرۋى مۇمكىن. بۇعان ورتالىق ازياداعى “سۋ ماسەلەسى” مەن “ەتنيكالىق توپتار” جانە ء“دىني كۇشتەر” قاقتىعىستارىن قوسىڭىز. بۇرىن رەسەي وڭىردەگى وسى قاقتىعىستاردى سىلتاۋ ەتىپ ءوز ىقپالىن بارىنشا ارتتىرۋعا تىرىساتىن، سوڭعى كەزدە ول پوزيتسياسىنان وزگەرىپ جاتىر. وندا رەسەي قانداي جاڭا ستراتەگيالى ساياساتتى جوبالاپ جاتىر، سول جاعى قىزىق.
جەتىنشى، قازاقستان ءۇشىن ەڭ اۋىر، ەڭ قيىن ستراتەگيالى كەزەڭدەر باستالىپ جاتىر. وڭىردە وزبەكستان وتە كۇردەلى ىشكى-سىرتقى پروبلەمالارىنا قاراماستان ناقتى قادامدار مەن رەفورمالار جاساپ جاتىر، بۇل الدا قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن باسەكە دەگەن ءسوز. ەگەر وزبەكستان اقش-پەن كەلىسە وتىرىپ اۋعانستان تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز قىلسا پاكيستان ارقىلى ءۇندى-تىنىق مۇقيت اۋماعىنا ەركىن شىعادى، بۇل وزبەكستاندى ۇشقان قۇستاي سامعاتاتىن مۇمكىندىك. ال، قازاقستان ىشكى قۇرلىقتىق تۇيىتكىلدەردىڭ اراسىندا كومىلىپ قالا بەرەدى. سول ءۇشى ناقتى رەفورما جانە انىق ستراتەگيالىق جوسپارلار كەرەك. ءتىپتى وزبەكستانمەن بىرىگە وتىرىپ ورتاق ستراتەگيالى ماقساتتار قۇرسا ءۇندى اۋماعىنا قازاقستان دا قامسىز شىعا الادى. وندا تۇركىستان-شىمكەنت-تاشكەنت-سامارقان جولى ارى قاراي اۋعاندى باسىپ پاكيستان كاراچيگە جالعاسۋ بەك مۇمكىن. بۇل قازىرشە تەك قيالداعى جوبا.
قازىرشە وسى، كەيىن تاعى جازامىز.
ەسكەرتۋ: سۋرەت ببس-دان الىندى.
ەلدەس وردا
23.05.2021

Related Articles

  • ءۇش انىق

    ءۇش انىق: ءبىرىنشى، الەۋمەتتىك جەلىدە پوست جازۋ بىرەۋ ءۇشىن ەرمەك نەمەسە ۋاقىت وتكىزۋ قۇرالى بولۋى مۇمكىن. ولاردىڭ ورتاسى، شاقىراتىن قوناعى، اڭگىمەسى دە بولەك دەگەندەي. ادامدار الەۋمەتتىك جەلىنى مادەني ورتاعا اينالدىرۋى مىندەتتى ەمەس. كەيبىر ازاماتتار ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلى پىكىر الماسۋ ورتاسى، ءبىلىم وشاعى، اقپارات الۋ الماسۋ ورىنى. الەۋمەتتىك جەلىدە ساپالى كونتەنت ۇسىنۋ، مادەني ورتا قالىپتاستىرۋ، ادەپتى پىكىر-تالاس وتكىزۋ تۇلعالىق دامۋىڭا قوسىمشا اسەر ەتەدى. كەيدە ءتۇرلى ورتانىڭ ادامدارى ساپىرىلىسىپ ارالاسىپ جاتادى. سەنىڭ ۇلتقا، مەملەكەتكە دەگەن شىنايى كۇيىنىشىڭنەن تۋعان دۇنيەڭدى ەرمەككە اينالدىرعىسى كەلەدى. ولارعا دا ەشكىم قوي دەمەيدى، سونداي ەركىن. ءبىر قاراساڭ جاقسى، ءبىر قاراساڭ شىنىمەن ىڭعايسىز. ءوز باسىم كوبىنىڭ ءوز ويىن ايتۋىنا ەرىك بەرۋگە تىرىسامىن، اۋزىن قاقپايمىن. ويتكەنى ول دا وسى ەلدىڭ

  • “قازاقستان دۇرىس باعىتتا”. دەكولونيزاتسيا، ۋكرايناداعى سوعىس جانە قاڭتار. بالتىق ەلشىلەرىمەن سۇحبات

    دارحان ومىربەك بالتىق مەملەكەتتەرىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىلەرى (سولدان وڭعا قاراي): يرينا مانگۋلە (لاتۆيا), ەگيديۋس ناۆيكاس (ليتۆا ) جانە تووماس تيرس. سوۆەت وداعى ىدىراي باستاعاندا ونىڭ قۇرامىنان ءبىرىنشى بولىپ بالتىق ەلدەرى شىققان ەدى. ءوزارا ەرەكشەلىكتەرى بار بولعانىمەن، سىرتقى ساياساتتا بىرلىگى مىقتى لاتۆيا، ليتۆا جانە ەستونيا مەملەكەتتەرى ناتو-عا دا، ەۋرووداققا دا مۇشە بولىپ، قازىر كوپتەگەن ولشەم بويىنشا الەمنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ قاتارىندا تۇر. رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرگەندە كيەۆتى بار كۇشىمەن قولداپ، تاباندىلىق تانىتقان دا وسى ءۇش ەل. سوعىس باستالعانىنا ەكى جىل تولار قارساڭدا ازاتتىق بالتىق ەلدەرىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىلەرىمەن سويلەسىپ، ەكىجاقتى ساۋدا، ورتاق تاريح، رەسەي ساياساتى جانە ادام قۇقىعى تاقىرىبىن تالقىلادى. سۇحبات 8 اقپان كۇنى الىندى. “بىزدە قازاقستاندى دۇرىس بىلمەيدى” ازاتتىق: سۇحباتىمىزدى بالتىق ەلدەرى مەن قازاقستان اراسىنداعى ساۋدا قاتىناسى

  • باقسىلار ينستيتۋتى

    ساراپتاما (وقىساڭىز وكىنبەيسىز) ءبىرىنشى، ىلكىدە تۇركى بالاسىندا ارنايى قاعان قۇزىرەتى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن كورىپكەل باقسىلار ينستيتۋتى بولعان. اتى باقسى بولعانىمەن حاننىڭ قىرىق كىسىلىك اقىلشىسى ەدى. كورىپكەل باقسىلار حان كەڭەسى كەزىندە الداعى قاندايدا ءبىر ساياسي وقيعا مەن سيتۋاتسيانى كۇنى بۇرتىن بولجاپ، ءدوپ باسىپ تالداپ ءھام ساراپتاپ بەرە الاتىن سونى قابىلەتتىڭ يەسى-ءتىن. ولاردى ساياسي كورىپكەلدەر دەپ اتاسا دا بولادى. حان ەكىنشى ءبىر ەلدى جەڭۋ ءۇشىن بىلەك كۇشىنەن بولەك كورىپكەل باقسىلاردىڭ ستراتەگيالىق بولجاۋىنا دا جۇگىنەتىن. قارسىلاس ەلدىڭ كورىپكەل باقسىلارى دا وڭاي ەمەس ارينە. ەكىنشى، ۋاقىت وتە كەلە ساياسي كورىپكەل باقسىلار تۇركىلىك بولمىستاعى ستراتەگيالىق مەكتەپ قالىپتاستىردى. تۇركى باقسىلارى قىتاي، ءۇندى، پارسى، ۇرىم ەلدەرىن جاۋلاپ الۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ول كەزدەگى جاھاندىق جاۋلاسۋلار جەر، سۋ،

  • الماتىدا ءزىلزالا بولسا، ەڭ الدىمەن قانداي ۇيلەر قيراۋى مۇمكىن؟ ساۋلەتشى ايدار ەرعاليمەن سۇحبات

    پيوتر تروتسەنكو الماتىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى كوپقاباتتى عيماراتتار. 18 شىلدە، 2022 جىل قازاقستاندىق ساۋلەتشى ايدار ەرعالي ەگەر كۇشتى جەر سىلكىنىسى بولسا، سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتا ورنالاسقان الماتى قالاسى قانداي قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلەتىنىن، سوۆەت كەزىندە سالىنعان ۇيلەر قازىرگى زامانعى كوپقاباتتى عيماراتتارمەن سالىستىرعاندا جەر سىلكىنىسىنە توتەپ بەرۋگە نەلىكتەن ءالسىز ەكەنىن ايتتى. 23 قاڭتار كۇنى الماتىدا جەر ادەتتەگىدەن قاتتىراق سىلكىنىپ، ەلدى دۇرلىكتىردى. بۇل وقيعا كەڭ اۋقىمداعى تابيعي اپاتقا قالا بيلىگى مەن تۇرعىندار قانشالىقتى دايىن دەگەن اڭگىمەنى قايتا قوزدىردى. جۇرت اسىرەسە توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى دەپارتامەنتتىڭ ەرتە حابارلاۋ جۇيەسى دۇرىس جۇمىس ىستەمەگەنىن، سمس-حابارلامالار دەر كەزىندە تۇسپەگەنىن دە سىنعا الدى. جەر ءبىرىنشى رەت سىلكىنگەن ساتتە الماتى تۇرعىندارى جاپا-تارماعاي ۇيدەن سىرتقا قاراي جۇگىردى، كەيبىرى ءتىپتى سىرت كيىمىن دە كيمەگەن

  • شاعىن ساراپتاما:شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى، شەتەلگە وقۋشى جىبەرۋ جۇمىسى

    شاعىن ساراپتاما 1934-35 جىلى جاڭا شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتى قۇرىلعان سوڭ شەتەلدەن وقۋ، شەتەلگە وقۋشى جىبەرۋ جۇمىسى كەشەندى جۇزەگە استى. سونىڭ نەگىزىندە ولكەلىك ۇكىمەت سوۆەت وداعىنان وقيتىن جاس تالاپكەرلەرگە كونكۋرس جاريالاپ ارنايى ۇكىمەتتىڭ وقۋ ستيپەندياسىن ءبولدى، ناتيجەسىندە 1935-39 جىلدارى ۇزىن سانى 300-گە تارتا ستۋدەنت سوۆەت وداعىندا ءبىلىم الدى. 1935 جىلدارى شىعىس تۇركىستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ ەڭ كوپ وقۋعا تۇسكەن ءبىلىم ورداسى- تاشكەندەگى ساگۋ ەدى، اتاپ ايتقاندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى. تاشكەننەن وقىعان شىڭجاڭدىق ستۋدەنتتەر شىعىس تۇركىستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا ءتۇرلى قىزمەتتە جۇمىس ىستەدى، ولاردى كەيىن “تاشكەنتشىلدەر” دەپ تە اتادى. 1939 جىلدان كەيىن ماسكەۋ مەن شىڭجاڭ ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ اراسى ديپلوماتيالىق داعدارىسقا ۇشىرادى، سونىڭ كەسىرىنەن رەسمي ءۇرىمجى سوۆەت وداعى قۇرامىنداعى ستۋدەنت ازاماتتاردى ەلگە شاقىرتىپ الدى. ءبىلىم

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: