|  |  | 

Köz qaras Sayasat

AQŞ-Qıtay-Resey üştik derjavanıñ talas-tartısı Ortalıq Aziyanı ıñğaysız jağdayğa qaldıruı mümkin…

Şağın Saraptama
Esteriñizde bolsa osıdan bir jarım jıl aldına Auğanstan jäne Ortalıq Aziya taqırıbı boyınşa bir swqbat jasağan edik. Sondağı keybir boljaldı tüyitkilder däl qazir älemdik sayasi arenada keñinen pikir-talasqa salınıp jatır. Arı qaray…
Birinşi, Älemdik iri aqparat közderi AQŞ äskeri Auğanıstannan tolıq şegingen jağdayda tuındaytın geo-sayasi ahualdı qızu talqığa salıp jatır. AQŞ (jäne NATO) äskeri tolıq şeginse Auğanstan ükimeti eldegi tınıştıqtı qamtamasız qıla ala ma; Auğanıstandağı islami küşter neni josparlap jatır; Auğanıstandağı jağday aldağı kezeñde qıtayğa qalay ıqpal jasauı mümkin; Qıtaydıñ qandayda bir strategiyalı josparı bar ma; tb özekti taqırıp qazaq baspasözinde täuelsiz häm tarapsız talqığa salınuı kerek.
Ekinşi, AQŞ äskeri tolıqtay şegingen jağdayda Ortalıq Aziyanı qanday qauip jäne qanday strategiyalıq mümkindikter kütip twr; Reseydiñ öñirdegi äskeri-sayasi ıqpalı odan sayın arta tüspey me; Qıtaydıñ Ortalıq Aziyağa bağıttalğan geo-strategiyalıq sayasatı qanday özgeriske wşırauı mümkin; Resey-Qıtay qatınastarı Ortalıq Aziya üşin jaña bäsekegeniñ alañına aynalmay ma; Mümkindigi qaysı, qaupi qaysı;
Üşinşi, AQŞ aldağı uaqıtta Auğanıstandağı qauipsizdikti jiti qadağalap tejep otıruı üşin jaqın aymaqtıñ birinen “äskeri baza” qwruı bek mümkin. Bwl baza naqtı qayda qwrılmaqşı; Ortalıq Aziyada ma älde Pakistanda ma nemese qay elde; Ortalıq Aziyadağı qaysı elde qwru ıqtimaldığı salıstırmalı türde joğarı, Özbekstan, Qazaqstan älde Täjikstan; Bwğan Resey men Qıtay qalay qaraydı; Ortalıq Aziya aymaqtıq derjavalardıñ jaña talas-tartıs oşağına aynaluı öñirdegi diktaturlıq jüyege qalay ıqpal jasauı mümkin; Ortalıq Aziyanıñ öz işindegi sayasi-äskeri bäseke arta tüsey me; Auğanstan faktorı Aqş-Ortalıq Aziya qatınastarına oñ ıqpal bere me;
Törtinşi, Reseydiñ strategiyalıq josparı Ündi-Tınıq Mwqit Aymağına şığu, ol äu bastan tüsinikti. Biraq soñğı kezde Özbekstan-Pakistan qatınastarı oylanta bastadı. Özbekstannıñ soñğı uaqıttağı qadamı Ündi-Tınıq Mwqit aymağına qaray jıljıp baradı. Özbekstan Pakistanmen tolıq kelisse Ündi Mwqit arqılı älemdik narıqqa şığudı josparlap otır. Ol üşin Auğanstan twraqtı äri qauipsiz boluı tiis. AQŞ üşin Ortalıq Aziyadağı birden bir mümkindigi joğarı el- Özbekstan. Alda-jalda AQŞ Ortalıq Aziyada äskeri baza qwrmaqşı bolsa Özbekstan eñ tiimdi elder qatarına jatadı. Wjımdıq Qauipsizdik Wyımınan şığıp ketken jäne şetel küş äskeri bazasınıñ elde qwrıluın qwqıqtıq zañ baptarımen tiım salıp qoyğan Özbekstan älde qandayda bir zañnamalıq reformalar arqılı özgeris engize saluı äbden mümkin. Ärine, bwl tek naqtı kelisilgen jağdayda…
Besinşi, soñğı kezde Reseydiñ wltşıl deputattarı “Ortalıq Aziya Ämirligi qwrılıp, ortalığı Taşken boluı kerek” degen pikirlerin aşıq aytıp jür. Bwl janamalay bolsa da Reseydiñ şınayı közqarasın ayşıqtay aladı. Ortalıq Aziya elderiniñ belgili deñgeyde biriguin AQŞ bastağan batıs küşteri de qoldaydı. Biraq, ol naqtı kimniñ sayasi qolşoqparına aynaluı kerek, ol jağı öte talastağı taqırıp. Resey Ortalıq Aziya bizdiñ alaqanımızda birikse deydi jäne tamtwmdap bolsa da qadamdar jasap jatır. Qazaqstan-Özbekstandağı “Türkistandıq” reformalardıñ jasaluı sonıñ bir körinisi.
Altınşı, Ortalıq Aziya elderi arasındağı ıntımaqtastıq AQŞ nazarın qattı audarıp jatır. Qıtay da Ortalıq Aziyağa öz ıqpalın jürgizgisi keledi. AQŞ-Qıtay-Resey üştik derjavanıñ talas-tartısı Ortalıq Aziyanı ıñğaysız jağdayğa qaldıruı mümkin. Bwğan Ortalıq Aziyadağı “su mäselesi” men “etnikalıq toptar” jäne “dini küşter” qaqtığıstarın qosıñız. Bwrın Resey öñirdegi osı qaqtığıstardı sıltau etip öz ıqpalın barınşa arttıruğa tırısatın, soñğı kezde ol poziciyasınan özgerip jatır. Onda Resey qanday jaña strategiyalı sayasattı jobalap jatır, sol jağı qızıq.
Jetinşi, Qazaqstan üşin eñ auır, eñ qiın strategiyalı kezeñder bastalıp jatır. Öñirde Özbekstan öte kürdeli işki-sırtqı problemalarına qaramastan naqtı qadamdar men reformalar jasap jatır, bwl alda Qazaqstan üşin ülken bäseke degen söz. Eger Özbekstan AQŞ-pen kelise otırıp Auğanstan twraqtılığın qamtamasız qılsa Pakistan arqılı Ündi-Tınıq Mwqit aumağına erkin şığadı, bwl Özbekstandı wşqan qwstay samğatatın mümkindik. Al, Qazaqstan işki qwrlıqtıq tüyitkilderdiñ arasında kömilip qala beredi. Sol üşi naqtı reforma jäne anıq strategiyalıq josparlar kerek. Tipti Özbekstanmen birige otırıp ortaq strategiyalı maqsattar qwrsa Ündi Aumağına Qazaqstan da qamsız şığa aladı. Onda Türkistan-Şımkent-Taşkent-Samarqan jolı arı qaray Auğandı basıp Pakistan Karaçige jalğasu bek mümkin. Bwl qazirşe tek qiyaldağı joba.
Qazirşe osı, keyin tağı jazamız.
Eskertu: suret BBS-dan alındı.
Eldes ORDA
23.05.2021

Related Articles

  • Üş anıq

    Üş anıq: Birinşi, äleumettik jelide post jazu bireu üşin ermek nemese uaqıt ötkizu qwralı boluı mümkin. Olardıñ ortası, şaqıratın qonağı, äñgimesi de bölek degendey. Adamdar äleumettik jelini mädeni ortağa aynaldıruı mindetti emes. Keybir azamattar üşin äleumettik jeli pikir almasu ortası, bilim oşağı, aqparat alu almasu orını. Äleumettik jelide sapalı kontent wsınu, mädeni orta qalıptastıru, ädepti pikir-talas ötkizu twlğalıq damuıña qosımşa äser etedi. Keyde türli ortanıñ adamdarı sapırılısıp aralasıp jatadı. Seniñ wltqa, memleketke degen şınayı küyinişiñnen tuğan dünieñdi ermekke aynaldırğısı keledi. Olarğa da eşkim qoy demeydi, sonday erkin. Bir qarasañ jaqsı, bir qarasañ şınımen ıñğaysız. Öz basım köbiniñ öz oyın aytuına erik beruge tırısamın, auzın qaqpaymın. Öytkeni ol da osı eldiñ

  • “Qazaqstan dwrıs bağıtta”. Dekolonizaciya, Ukrainadağı soğıs jäne Qañtar. Baltıq elşilerimen swhbat

    Darhan ÖMİRBEK Baltıq memleketteriniñ Qazaqstandağı elşileri (soldan oñğa qaray): Irina Mangule (Latviya), Egidiyus Navikas (Litva ) jäne Toomas Tirs. Sovet odağı ıdıray bastağanda onıñ qwramınan birinşi bolıp Baltıq elderi şıqqan edi. Özara erekşelikteri bar bolğanımen, sırtqı sayasatta birligi mıqtı Latviya, Litva jäne Estoniya memleketteri NATO-ğa da, Euroodaqqa da müşe bolıp, qazir köptegen ölşem boyınşa älemniñ eñ damığan elderiniñ qatarında twr. Resey Ukrainağa basıp kirgende Kievti bar küşimen qoldap, tabandılıq tanıtqan da osı üş el. Soğıs bastalğanına eki jıl tolar qarsañda Azattıq Baltıq elderiniñ Qazaqstandağı elşilerimen söylesip, ekijaqtı sauda, ortaq tarih, Resey sayasatı jäne adam qwqığı taqırıbın talqıladı. Swhbat 8 aqpan küni alındı. “BİZDE QAZAQSTANDI DWRIS BİLMEYDİ” Azattıq: Swhbatımızdı Baltıq elderi men Qazaqstan arasındağı sauda qatınası

  • Baqsılar institutı

    Saraptama (oqısañız ökinbeysiz) Birinşi, ilkide Türki balasında arnayı qağan qwzireti üşin jwmıs isteytin köripkel baqsılar institutı bolğan. Atı baqsı bolğanımen hannıñ qırıq kisilik aqılşısı edi. Köripkel baqsılar han keñesi kezinde aldağı qandayda bir sayasi oqiğa men situaciyanı küni bwrtın boljap, döp basıp taldap häm saraptap bere alatın sonı qabilettiñ iesi-tin. Olardı sayasi köripkelder dep atasa da boladı. Han ekinşi bir eldi jeñu üşin bilek küşinen bölek köripkel baqsılardıñ strategiyalıq boljauına da jüginetin. Qarsılas eldiñ köripkel baqsıları da oñay emes ärine. Ekinşi, uaqıt öte kele sayasi köripkel baqsılar türkilik bolmıstağı strategiyalıq mektep qalıptastırdı. Türki baqsıları qıtay, ündi, parsı, wrım elderin jaulap aluda mañızdı röl atqardı. Ol kezdegi jahandıq jaulasular jer, su,

  • Almatıda zilzala bolsa, eñ aldımen qanday üyler qirauı mümkin? Säuletşi Aydar Erğalimen swhbat

    Petr TROCENKO Almatınıñ joğarğı jağındağı köpqabattı ğimarattar. 18 şilde, 2022 jıl Qazaqstandıq säuletşi Aydar Erğali eger küşti jer silkinisi bolsa, seysmikalıq qauipti aymaqta ornalasqan Almatı qalası qanday qiındıqpen betpe-bet keletinin, sovet kezinde salınğan üyler qazirgi zamanğı köpqabattı ğimarattarmen salıstırğanda jer silkinisine tötep beruge nelikten älsiz ekenin ayttı. 23 qañtar küni Almatıda jer ädettegiden qattıraq silkinip, eldi dürliktirdi. Bwl oqiğa keñ auqımdağı tabiği apatqa qala biligi men twrğındar qanşalıqtı dayın degen äñgimeni qayta qozdırdı. Jwrt äsirese tötenşe jağdaylar jönindegi departamenttiñ erte habarlau jüyesi dwrıs jwmıs istemegenin, SMS-habarlamalar der kezinde tüspegenin de sınğa aldı. Jer birinşi ret silkingen sätte Almatı twrğındarı japa-tarmağay üyden sırtqa qaray jügirdi, keybiri tipti sırt kiimin de kimegen

  • Şağın saraptama:Şıñjañ ölkelik ükimeti, şetelge oquşı jiberu jwmısı

    Şağın saraptama 1934-35 jılı jaña Şıñjañ ölkelik ükimeti qwrılğan soñ şetelden oqu, şetelge oquşı jiberu jwmısı keşendi jüzege astı. Sonıñ negizinde ölkelik ükimet Sovet Odağınan oqitın jas talapkerlerge konkurs jariyalap arnayı ükimettiñ oqu stipendiyasın böldi, nätijesinde 1935-39 jıldarı wzın sanı 300-ge tarta student Sovet Odağında bilim aldı. 1935 jıldarı Şığıs Türkistandıq studentterdiñ eñ köp oquğa tüsken bilim ordası- Taşkendegi SAGU edi, atap aytqanda Ortalıq Aziya Memlekettik Universiteti. Taşkennen oqığan Şıñjañdıq studentter Şığıs Türkistannıñ barlıq aymaqtarında türli qızmette jwmıs istedi, olardı keyin “Taşkentşilder” dep te atadı. 1939 jıldan keyin Mäskeu men Şıñjañ ölkelik ükimettiñ arası diplomatiyalıq dağdarısqa wşıradı, sonıñ kesirinen resmi Ürimji Sovet Odağı qwramındağı student azamattardı elge şaqırtıp aldı. Bilim

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: