Қырғызстан 2023 жылы ішкі жалпы өнімін бақандай 7%-ға арттыра алады. Бұл ресми Бішкек үшін тамаша жаңалық. Себебі, ол республикаға “орта табыс тұзағынан” шығып кетуге мүмкіндік берер еді. Экономикалық өсімі жылына 4 пайыздан аса алмай жүрген Қазақстан үшін 7 деген қасиетті сан – қол жетпес арман болып қала бермек.

Бірақ Бішкек ненің есебінен экономикалық “чудо” жасап отыр? Оның жауабын жас бала да біледі. Қырғыздар Ресейге салынған санкция мен паралелльді импорт арқасында барынша табыс тауып қалуға тырысып бағуда. Әрі оларды ешкім тоқтата алар емес. “Қытай, Түркия, Дубайдан алып, Ресейге беру” схемасы өте қарапайым, сонымен қатар өте табысты.

2022 жылы Қырғызстанның ішкі жалпы өнімі 919 миллиард сомды құрады. Бұл 10,4 миллиард доллар. Былтыр Ресейге паралелльді импортпен айналысу Қырғызстанға 36 миллиард сом алып келген. Ол табыс ІЖӨ-нің 4 пайызын құрайды.

2022 жылы Қырғызстан Ресейге 964 миллион доллардың тауарын экспорттап, рекорд жаңартқан еді. Ал 2023 жылдың бірінші тоқсанында олар экспортты тағы 26 пайызға арттырып отыр. Соған қарағанда ресми Бішкек 2023 жылдың бар сөлін сығып алғысы келіп тұр. Тек, Қазақстан ғана осы жоспарға қатер төндіріп отыр.

Қазақстан қиын жағдайда қалды. Қырғызстан бізді аузына жармасып, табыстан айырып жатыр деп ойлайды. Біз Қырғызстанның Ресейге реэкспертіне қарсы емеспіз, тек санкциялық тауарлардың біздің жер арқылы өтуіне қарсымыз, себебі бұл жағдайда санкция режимін бұзған ел болып саналамыз.

Санкция әлде табыс?

Еуразиялық экономикалық одақ ең алдымен Қырғызстан мен Беларусьқа керемет кіріс әкелді. Шынтуайтына келсек, егер Батыс дәл қазір Бішкекке барып, не Ресеймен үзесіңдер, немесе санкция саламыз десе, олар санкцияға қарамастан Ресейді таңдауы да мүмкін.

Неге?

Қырғызстандағы халық саны 7 миллион адам. Оның ішінде, 3 миллиондай экономикалық белсенді, яғни еңбекке жарамды халық бар. Оның 1 миллионы Ресейде жұмыс істейді. Яғни, жұмыс істеп жүрген әрбір үшінші қырғызға дәл осы Ресей жұмыс тауып беріп отыр. Қырғызстанның ішкі жалпы өнімі 10,4 миллиард доллар десек, 2022 жылы мигранттар Ресейден Қырғыз еліне аударған ақша көлемі 2,8 миллиард долларға жеткен. Бұл аударымдар Қырғыз экономикасына жан бітіріп отыр.

Мұнымен бітпейді. Қырғызстанды Ресей тамақтандырып отыр. Азық-түлік импортының 70 пайызы Ресейден келеді. Тамақпен қоймай, энергетика, жанармайда толық тәуелділік бар. 50 мың тонна қант, ұн, бидай алады. Бензин, дизель нарығын ресей компаниялары бақылайды. Және 700 миллион киловатт-сағат электр жарығын да Ресей берген.

Батыс салатын санкция Қырғызстанға банк карталарының бұғатталуынан басқа ештеңе өзгертпейді. Олардың сыртта активтері жоқ. Ал саудалары тек Ресей мен Қытай сынды жақын елдермен жүреді.

Қойсай, байке

Қырғызстан Қазақстанды барынша “сындырғысы” келіп тұр. Ресми Астана тауарларды онлайн бақылайтын жүйе енгізіп, өз жерінен өтетін транзитті параллельді импортты тоқтатқанда, алдымен “Қазақстанды Каспий арқылы айналып өтеміз” деп бопсалады. Бірақ ол утопия екенін өздері де біліп тұрған еді.

Біздікілер де селт етпеді. Себебі:

а) Түркіменстан виза сұрады;

б) Каспиймен қырғыз тауарын таситын баржа флоты жоқ;

в) Ресей ұсынған Оля порты мүлде дайын емес.

Енді екінші құрал іске қосылды. Ол су. Жамбыл облысына қажет су ресурстары Шу мен Талас өзендерімен келеді және оның көлемін гидротехникалық шлюздар арқылы ресми Бішкек реттеп отырады. Су біздің жанды жеріміз десек те, Астана бұл мәселеге де әдейі селт етпей отыр.

Қазақстан сыртқы саясатта өте ақылды және сабырлы мемлекет болып саналады. Кейде, елдегі ең ақылды, білімді элита осы дипломатияны таңдаған сияқты болып көрінеді. Дисбаланс бар. Сыртқы дипломатияда тым мықтымыз, есесіне ішкі мәселелерде, инфрақұрылым, туризм, аудандардың дамуына келгенде өте әлсіз кадрлар қалып қалған.

Қазақстан неге Бішкек шантажына үндемейді? Себебі өте қарапайым. Қырғызстан суды өзінде көп ұстап тұра алмайды. Су қоймаларынан айрылып қалуы мүмкін. Сондықтан бұл бопса да ұзаққа созылмайтыны анық.

Қазақстан Қырғызстан сияқты Ресейге байланбаған және байлана алмайды. Біз Батыспен көбірек интеграцияланғанбыз. Және біздің экономикалық дамуымыз Батыспен тығыз байланысты. Біздің негізгі инвестор, мұнайымызды сатып алушы, Ұлттық қорымызды толтырушы – Еуроодақ. Негізгі импортеріміз, халыққа керек тауармен қамтамасыз етуші – Қытай. Ресей тек үшінші позицияларда ғана жүр. Ал АҚШ пен Еуроодақ санкциялары біздің экономикамызды екі айдың ішінде жоқ қылып жібере алады.

Сондықтан біз Батысты таңдауға, ал қырғыздар Ресейді таңдауға мәжбүр. Олар мүмкіндіктер есігі ашылғандықтан, санкция қаупіне қарамастан пайда тапқысы келеді. Ал біз ондай қысқа мерзімді пайдаға қызықпай, санкцияны ойлап отырмыз.

Алатаудың арғы беті мен бергі бетіндегі экономикалық-саяси картина осындай.